Ańdatpa. Maqalada Jońǵar Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki aumaǵyndaǵy ashyq aspan astyndaǵy ǵibadathana qyzmetterin atqaratyn qasietti oryndardyń negizgi túrleri jáne olardy tarihi-mádeni múra nysandary retindegi erekshe qorǵauǵa aludyń tanymdyq turizmdi damytudaǵy mańyzy qarastyrylǵan.
Taqyryptyń mazmúnyn ashu úshin Ekiasha auylynyń ońtústik-shyǵysyndaǵy «Áulietas» eskertkishi men Marqatau tauyndaǵy Qarashoqy qonysyndaǵy ashyq aspan astyndaǵy ǵibadathanadaǵy jartastaǵy suretterdiń mańyzy, yntymaqty, birlikti saqtaudaǵy tabiǵat qorǵaudaǵy mańyzdary anyqtalǵan.
Zertteudiń ózektiligin biregei tarihi-mádeni múra nysandary retinde Jońǵar Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki aumaǵyndaǵy qola, erte temir, túrki kezeńderinde ashyq aspan astyndaǵy ǵibadathana qyzmetterin jartastaǵy suretter men «Áulietas» eskertkishi turaly tarihshylar men ólketanushy ǵalymdar eńbekterinde málimetterdiń azdyǵy aiqyndaidy.
Kilt sózder: qasietti oryn, «Áulietas», ǵibadathana, jartastaǵy suret, tarihi-mádeni múra, arheologiyalyq eskertkish.

Kirispe
Jońǵar Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki aumaǵynda tarihi-tanymdyq turizmdi damytuǵa múmkindik beretin qola, erte temir túrki kezeńderinde ashyq aspan astyndaǵy ǵibadathana qyzmetterin atqarǵan qasietti oryndar bar. Olardyń qataryna ejelden jergilikti túrǵyndar qasietti sanaityn Ekiasha auylynyń ońtústik-shyǵysynda 5 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan ejelgi tórttik múzbasulardyń búzushy áreketterinen júmyrlanǵan «Áulietas» tabiǵat eskertkishin, Marqatau tauynyń ońtústik betkeiindegi Qarashoqy qonysyndaǵy ashyq aspan astyndaǵy ǵibadathana qyzmetin atqarǵan ejelgi tas shyraǵdandardyń orny bar jartastaǵy suretterdi jatqyzuǵa bolady.
Tarihshy jáne arheolog ǵalymdardyń zertteulerine sáikes Jońǵar Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki aumaǵyndaǵy «Áulietas» tabiǵat eskertkishi, «Qarashoqy» qonysyndaǵy ashyq aspan astyndaǵy ǵibadathana qyzmetterin atqarǵan jartastaǵy suretter men shyraǵdandar qasietti oryndar retinde jergilikti túrǵyndardy biriktirushi, bitimgerlik, qarym-qatynastyq (kommunikativtik), emdik jáne tabiǵat qorǵau qyzmetterin atqarǵan [1].
Jergilikti halyq qasterleitin joǵaryda atalǵan qasietti ziarattyq oryndar tabiǵatqa táueldi qola, erte temir, túrki kezeńderinde ashyq aspan astyndaǵy dini ǵibadattyq mańyzy bar bolǵandyqtan, qúdiretti kúshpen bailanystyrushy nysannyń qataryna jatady.
Qasietti keńistiktiń uáji birshama áserli dúnieni qabyldau bolyp tabylady. Kók táńirdi pir tútatyn túrki halyqtary ǵibadatty júmaqqa ashylatyn qaqpa jáne erekshe kúsh-quat alatyn, tazaratyn kieli oryn sanaidy.
Euraziyanyń táńirlik dindi ústanatyndar tabynatyn oryndy joǵarǵy (aspan), tómengi (jer asty) álemine aparatyn jol sanaidy.
Ziarat etetin jaulasqan araz toptardyń basyn qosyp ókpe arazdyqtaryn joiyp tatulastyru mindetteri negiz bolady jáne ol birshama túraqtylyǵymen erekshelenedi. Qasietti oryndardyń uaqyt óte kele qoǵamdyq mańyzy joiylǵanymen halyqtyń esinde úzaq saqtalady [2; 3].
Múndaǵy ashyq aspan astyndaǵy ǵibadathana ziarat etushilerdi ózine tartatyn qasiettilikke qatysy bar meshitterdiń, dini zattar, tarihta aty qalǵan, kóripkeldigimen kózge túsken ata-babalarymyzdyń keseneleri, ystyq jáne salqyn mineraldy su kózderi, Joǵaryda atalǵan oryndarǵa baratyn ziarat etushi adamdarǵa áser etetin emdik nátije kóbinese emdeumen qatar psihologiyalyq faktorlarǵa negizdelgen.
«Áulietas» tabiǵat eskertkishi, «Qarashoqy» qonysy siyaqty paleomádeni qasietti oryndarǵa ziarat etuge baruǵa daiyndalu barysynda nauqastyń aǵza kúshiniń belsendiligi artyp, nazaryn aurudan basqa jaqqa búruǵa itermelep, emdeludi qamtamasyz etetin ziarat sharalarǵa audarady. Nátijesinde qasietti orynǵa barǵan adamdar auruynan qúlantaza aiyǵyp ketui múmkin [4].
Qasietti oryndar adamdardy ǵana emes, sol mańdaǵy barlyq tirshilikti qorǵaidy. Ǵibadathanalarda júrgiziletin ǵúryptyq rásimder topyraqtyń qúnarlylyǵyn arttyruǵa, adamdardyń densaulyǵyn qalpyna keltiruge, salauatty ómir súruine, januarlardyń ósip-ónuine baǵyttalady [4].
Sakraldy oryndardyń tabiǵat qorǵau qyzmeti bastapqy táńirlik dinderge tán bolǵan. 2025-2026 jyldar aralyǵynda Jońǵar Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki aumaǵyndaǵy «Áulietas» tabiǵat eskertkishinde, Marqatau tauynyń ońtústik betkeiindegi Qarashoqy qonysyndaǵy ashyq aspan astyndaǵy ǵibadathana qyzmetterin atqarǵan jartastaǵy suretter men qorǵandar áli tolyq zerttelmegenin jáne ǵylymi basylymdarda jariyalanǵan zertteu maqalalary az ekenin kórsetti.
Sondyqtan 2026 jyly 154-30 shilde aralyǵynda júrgizilgen dalalyq ekspeditsiyalyq zertteulerdiń negizgi mindetteriniń biri ejelgi paleomádeni qasietti oryndarda shoǵyrlanǵan jartastaǵy adam beineli suretterdi, zerttep zerdeleu negizinde olardyń atqaratyn qyzmetterin anyqtau erekshe qorǵauǵa alu jáne tanymdyq turizmdi damytu maqsatynda útymdy paidalanu bolyp tabylady.
Bastapqy málimetter men zertteu ádisteri.
2026 jyly 14-30 shilde aralyǵynda júrgizilgen dalalyq ekspeditsiyalyq zertteuler men jinaqtalǵan málimetterdi kameralyq óńdeu kezeńderinde atqarylǵan júmystarǵa jasalǵan taldaular Ekiasha auylynyń ońtústik-shyǵysyndaǵy 5 shaqyrym qashyqtyqta teńiz deńgeiinen 1121 m biiktikte ornalasqan «Áulietas» tabiǵat eskertkishi (45⁰21′ s.e., 80⁰10′ sh.b.) men Amanbókter auylynyń soltústik-batysyndaǵy teńiz deńgeiinen 1840 m biiktiktegi qola, erte temir kezeńderinen bastau alatyn «Qarashoqy» qonysynda shyraǵdan men jartastaǵy suretter ejelgi ashyq aspan astyndaǵy ǵibadathana qyzmetterin atqarǵanyn anyqtauǵa múmkindik berdi.
Júrgizilgen dalalyq ekspeditsiyalyq zertteuler barysynda jinaqtalǵan málimetterge jasalǵan taldaular qola, saq, túrki kezeńderinde ashyq aspan astynda jergilikti túrǵyndar ǵibadat etetin, aspan denelerin baqylaityn «Áulietas» tabiǵat eskertkishin, «Qarashoqy» qonysyndaǵy shyraǵdandar men jartastaǵy suretter anyqtaldy.
Dalalyq zerdeleu jáne jinaqtalǵan málimetterdi júielep jinaqtau barysynda kezeńderinde ekspeditsiyalyq zertteu, sipattau, salystyrmaly taldau, jinaqtau, baǵalau ádisteri qoldanyldy.
Zertteu nátijeleri men talqylaular
2026 jyly 14-30 shilde aralyǵynda júrgizilgen dalalyq zertteuler barysynda Ekiasha auylynyń ońtústik-shyǵysynda 5 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan ejelgi tórttik múz basulardyń ekzaratsiyalyq (búzushy) áreketinen júmyrlanǵan súr granitte túzilgen ońtústik-shyǵystan soltústik-batysqa baǵyttalǵan jergilikti halyq qasietti sanaityn «Áulietas» tabiǵat eskertkishiniń úzyndyǵy 10-12m, biiktigi 3-3,5 m. Qazaq dalasynyń kóshpendi taipalary qola, erte temir dáuirlerinen bastap aspanǵa, otqa, januarlarǵa, ata-baba aruaqtaryna, jauynger batyrǵa tabynu siyaqty uaqyt ótken saiyn jańa ǵúryptamen tolyǵyp otyrdy.
Kún men ai siyaqty negizgi aspan denelerine tán jyldan-jylǵa qaitalanatyn yrǵaqty qúbylystardy zerdeleu, sonymen qatar, alys qashyqtyqqa kóshu, áskeri joryqtar barysynda «Temirqazyq», «Úsharqar» t.b. «Súmbile» shoq júldyzdardyń arqyly keńistikte baǵdarlau aspan denelerine túraqty túrde astronomiyalyq baqylau júrgizudi qajet etti.
Kóshpeli taipalardyń mádeni-sharuashylyq áreketteri qorshaǵan ortaǵa táueldi bolǵandyqtan ásirese kóktemgi, kúzgi Kún teńelu, jazǵy jáne qysqy Kún toqyrau kezeńderinde iri aspan deneleri men shoq júldyzdardyń ornyn anyqtaudyń mańyzy zor boldy [1; 2].
Ózderin qorshaǵan basym tabiǵi landshafttarǵa bailanysty «Áulietas» siyaqty astronomiyalyq beket jáne ǵibadathana qyzmetin atqarǵan qasietti oryndarǵa geomagnittik óristeri kúshti arnaiy jerler tańdalǵan.
Qola, saq kezeńderiniń qonystarynda qazba júmystaryn júrgizgen arheolog ǵalymdardyń pikirine sáikes kóktemgi jáne kúzgi Kún men tún teńeluinde, «Súmbile» shoq júldyzy kórinetin 11 tamyzda tań aldynda erte temir kezeńindegi júldyzdy baqylaityn adamdar shoq júldyzdardyń ornalasu erekshelikterine negizdelip jyldyń tórt mezgilindegi aua raiyna boljam jasaǵan.
Sonymen birge aspan astyndaǵy álemdi, Kúnniń batysy men shyǵysyn ǵana emes, júldyzdardyń qozǵalysyn, Ai men basqa da ǵalamsharlardy baqylauǵa da arnalǵan nysan ekenin kórsetti (1-suret).

1-suret. Ekiasha auylynyń ońtústik-shyǵysyndaǵy ashyq aspan astyndaǵy ǵibadathana qyzmeti atqarǵan «Áulietas» qasietti orny.
«Áulietas» qasietti oryndarynda júrgizilgen zertteuler barysynda jinaqtalǵan málimetterge jasalǵan taldaular ol ejelgi tórttik
múzbasulardyń áreketinen júmyrlanǵan biriniń ústine biri shyqqan iri kristaldy súr granitterdiń jinaqtaluynan túzilgen. Ol negizinen qasietti oryn retinde qola, erte temir, túrki kezeńderinde jergilikti halyqtyń ǵibadat etetin, aspan denelerin baqylau, tasattyq beretin qasietti oryn retinde qoldanylǵan [4; 5].
Jetisuda mekendegen halyqtar júldyzdy aspan deneleriniń orny men qozǵalysyn, jyldyń ár túrli mezgilderinde aua raiyn boljau maqsatynda qoldanǵan. Múndai ejelgi observatoriyanyń arqasynda aua raiyna aluan túrli dástúrli boljam jasaǵan. Halyq arasynda HH ǵasyrdyń birinshi jartysyna deiin bolǵan júldyzdardy baqylap boljam jasaityn adamdardy Jetisu halqy qyraqshy dep ataǵan.
Tabiǵattaǵy jyldan-jylǵa qaitalanyp otyratyn yrǵaqty qúbylystardyń úilesimdiligin búzbai saqtau úshin jyldyń árbir mausymdarynda kózden tasa biik jartasty tau shatqaldarynda nemese basqa oryndarda ot jaǵyp, qúrbandyq shalyp, ózderiniń túrmys-tirshiligin tabiǵat jónindegi tanymdyq túsinikterin qasietti sanalatyn oryndardyń mańyndaǵy jartastarǵa beinelep otyrǵan (1-2 suretter).
2026 jyly Amanbókter ormanshylyǵy aumaǵynda júrgizilgen dalalyq zertteuler barysynda «Qarashoqy» qonysynyń mańynan bilep túrǵan adamdardyń, qolynda asatayaǵy bar baqsynyń suretteri, ǵibadat barysynda shyraq jaǵatyn oiylǵan shúńqyrlary bar jalpaq tas anyqtaldy (2-suret).

2-suret. Qarashoqy qonysyndaǵy ashyq aspan astyndaǵy ǵibadathana qyzmetterin atqarǵan jartastaǵy suretter men shyraq jaǵatyn shyraǵdan.
Eskertu: 1-2 bilep túrǵan adamdar men baqsynyń suretteri; 3-shyraq jaǵatyn tastaǵy shyraǵdan; 4 qola, erte temir túrki kezeńderinen bastau alatyn qonystar.
2-suretke jasalǵan taldaular tabiǵatqa táueldi qola saq, túrki kezeńderinde adamdar oilaudyń ańyzdyq satysynda bolǵandyqtan aspan denelerin, januarlardy pir tútqan. Olar kóktemdegi kún teńeluden soń jer jyrtyp, egin egip, mal tóldetip, kúzde ónimderin jinap alyp, qys qamyna kiriskende búrkenishtik qasietteri bar oqshaulanǵan aumaqtarda bi bilep, alyp kúsh iesi retinde jylqy atasy «Qambar atany», eshki atasy «Seksek atany», siyr atasy «Zeńgi babany», qoi atasy qoshqar atany pir tútyp, qasietti oryndarǵa baryp, bi bilep, shyraqtar jaqqan. Kók táńirden tileu tilep qúrbandyq shalǵan.
Ony «Qarashoqy» qonysyndaǵy bilep túrǵan adamdardyń, Kún basty adamnyń, qolyna asa tayaq ústaǵan baqsynyń jartastaǵy suretteri, Sarqan óńirinde búginge deiin saqtalǵan qúrǵaqshylyq jyldary tasattyq beru, jyl saiyn múmkindigi bar túlǵalardyń qúrbandyq shalu dástúrleri, nauryz meiramynda jeti túrli taǵamnan ázirlenetin nauryz kóje jasau, qasietti oryn retinde aǵashqa aqtyq bailau rásimderi aiǵaqtaidy.
Jońǵar Alatauy MÚTP aumaǵyndaǵy biz tanysqan jartastaǵy suretterdiń ishindegi mazmúny men tartymdylyǵy jaǵynan eń qúndylarynyń qataryna baǵzy zamandardan bastau alatyn «Bilep túrǵan adamdardyń», «Asatayaǵy bar bilep túrǵan baqsynyń», dini ádet ǵúryptardy aiqyndaityn beinelerdi jatqyzuǵa bolady.
Qasietti oryndar retinde saqtap bolashaq úrpaqtarǵa jetkizu úshin zertteletin aumaqtarda jii kezdesetin jartastaǵy suretterdiń mán-maǵynasy men salynǵan uaqyty jóninde jan-jaqty tarihi aqparattar berudiń, búryn kórmegen ózine beitanys óńirdiń biregei tarihi múralarymen tanysu maqsatynda kelgen turisterdiń ruhani qajettiligin óteude jartastaǵy suretterdiń salynǵan uaqytyn anyqtaudyń mańyzy zor.
Ǵylymi ádebietterge jasalǵan taldaular qola, saq, túrki kezeńderinde jergilikti halyq ejelgi observatoriyalardy Kúnge, basqa aspan denelerine tabynudy kózdeitin ǵibadathana ǵana emes, astronomiyalyq baqylaular júrgizu, aidyń, Kúnniń tútyluyn anyqtau qyzmetterin de atqarǵan [5; 6].
Ǵylymi jazba derekterge jasalǵan taldaular Jetisu óńirindegi ejelgi «Áulietas» observatoriyasyna, «Qarashoqy» ǵibadathanasyna tán birneshe belgilerin anyqtauǵa múmkindik berdi.
Biz tanysqan ejelgi «Áulietas» observatoriyasyna, «Qarashoqy» ǵibadathanasy júldyzdy aspan deneleriniń qozǵalysyn, aspan keńistigindegi ornyn baqylau maqsatynda qúrylǵan [7; 8].
Qazaqstandaǵy ejelgi astronomiyalyq beket qyzmetterin atqarǵan paleomádeni qasietti oryndar Kún men aiǵa baǵyttalǵan. Olarda júrgizilgen baqylaular nátijesinde Qazaqstan aumaǵyn mekendegen ejelgi taipalarda Jerdiń óz orbitasynan ainala qozǵalu barysynda Kúnniń túsu búryshynyń ózgeruinen tuyndaityn jyl mezgilderi, 30 (31) táulikten túratyn ai, 24 saǵatty qamtityn táulik, apta túsinikteri qalyptasty degen qorytyndy shyǵaruǵa bolady.
Ekiasha tau aralyq oiysyndaǵy qazaq jerinde keń taralǵan ejelgi megalittik jáne observatoriyalyq keshende júrgizilgen izdenis júmystary Jetisu óńirinde taralǵan astronomiyalyq baqylau qyzmetterin atqarǵan megalitterdi bes topqa bóluimizge múmkindik berdi.
Qorytyndy
- Jońǵar Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki aumaǵyndaǵy «Áulietas» tabiǵat eskertkishi men Amanbókter auylynyń soltústik-batysyndaǵy «Qarashoqy» ǵibadathanasynda júrgizilgen dalalyq ekspeditsiyalyq zertteuler tómende kórsetilgen birqatar qorytyndylar shyǵaruǵa múmkindik berdi:
Ashyq aspan astyndaǵy ǵibadathanalardaǵy jartastaǵy suretterdi, shyraǵdandardy atqaratyn qyzmetine jikteu túrǵysynan jasalǵan taldaular nátijeleri qola, saq túrki kezeńderi men erte orta ǵasyrlarda ǵibadathanalar, meshitter qonystardyń ortalyq bóliginde ornalastyrylyp, qúlshylyq etu, sonymen qatar, halyqtyń ruhani jáne áleumettik-mádeni damuyn qamtamasyz etetin aǵartu qyzmetterin atqarǵanyn kórsetti.
Erekshe qorǵauǵa alynǵan aumaqtaǵy qasietti oryndar sanalatyn ejelgi otyryqshy jáne kóshpeli mádeniettiń materialdyq múralary sanalatyn sakraldy landshafttar júielenip, tabiǵi, paleomádeni jáne tarihi sakraldy landshafttarǵa jikteldi.
- Júrgizilgen ekspeditsiyalyq zertteulerde jinalǵan naqty málimetterge jasalǵan taldaular nátijesinde erte zamanda ǵibadat etken, halyqty biriktiru, bitimgerlik, qarym-qatynas qyzmetin eldiń bereke birligin, yntymaǵyn saqtaudaǵy erekshe ról atqarǵan. Sondyqtan olardy tarihi-mádeni múra nysandary retinde qorǵauǵa alyp, olardy tanymdyq turizmdi damytu maqsatynda tiimdi paidalanu qajet.
Ashyq aspan astyndaǵy ejelgi ǵibadathanalar talaptardyń qatań saqtaluy halyqtyń bereke birligin ǵana emes, tabiǵi ortamen dúrys qarym-qatynas jasaudy da qamtamasyz etti.
3.Jońǵar Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki aumaǵyndaǵy tabiǵi jáne mádeni ortanyń tútastyǵyn saqtauda erekshe oryn alatyn paleomádeni, tarihi jáne emdik kieli oryndarynyń túrleri, taralu erekshelikteri, qazirgi saqtalu jaǵdailary jáne olardy qorǵau, qaita qalpyna keltiru, útymdy paidalanu, tanymdyq mańyzy bar materialdyq múra retinde jas úrpaqty tárbieleudegi, jat dini aǵymdardyń áreketinen saqtaudaǵy alatyn orny aiqyndaldy.
Sondyqtan kez-kelgen aumaqtaǵy tarihi-mádeni múra nysandaryna jatatyn kieli oryndardy qorǵau búryn ómir súrgen babalarymyzdyń mádenietin, ónerin, sharuashylyq áreketterin jaqsy túsinuge, olardy jańǵyrtu arqyly tanymdyq turizmdi damytuǵa qolaily jaǵdai tudyrady.
PAIDALANǴAN ÁDEBIETTER:
- Baimyrzaev Q.M., E.A. Toqpanov Óńirdiń sakraldy landshafttaryn zertteu ádisteri Universitettiń 45 jyldyǵyna arnalǵan «Zamanaui ǵylymnyń basymdyqtary: teoriyadan tájiribege» atty halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiya jinaǵynda Taldyqorǵan, 27-28 qazan 2017 jyl. 303-3085b.
- Baipakov K.M., Podushkin A.M. Arheologicheskie pamyatniki drevne-zemledelьcheskoi kulьtury Kazahstana. – Almaty. Ǵylym, 2010.-265s.
- Baimyrzaev Q.M., Ǵ.Túrsynbai.,T.Q. Qasymberkebaev Almaty oblysynyń respublikalyq, óńirlik jáne jergilikti mańyzy bar kieli oryndary. Monografiya.- Taldyqorǵan: I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisu memlekettik universitetiniń baspa bólimi, 2020.-160b.
- Baimyrzaev Q.M., Toqpanov E.A. Taldyqorǵan óńiriniń sakraldy landshafttaryn qorǵau jáne útymdy paidalanu: monografiya – Taldyqorǵan: I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisu memlekettik universitetiniń baspa ortalyǵy, 2017.-152b.
- Pavlov S. Obshestvenno-geograficheskie aspekty issledovaniya religioznoi sfery // Gileya: nauchnyi vestnik, 2013. № 75. S. 356–358.
- Marьyashev A.N., Rogojinskii A.E. «Kóksu ózeni ańǵaryndaǵy jartasqa salynǵan suretter». A.: 1990. 170 b.
- Kadyrbaev M. K., Marьyashev A. N. Naskalьnye izobrajeniya hrebta Karatau. Alma-Ata, 1977. 232 s.
- Toqpanov E.A., Slambekov Z.S., Mazbaev O.B., «Taldyqorǵan óńiriniń turistik-sayahattyq baǵyttary»: oqu qúraly – Taldyqorǵan: JMU.2010.197b
Toqpanov E.A.1, Andas Q.2, Jeksembai I.A.3
1I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisu universiteti, 2«Jetisu» ólketanushylar ortalyǵy qoǵamdyq birlestigi, 3 I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisu universiteti, 6V01509-Geografiya bilim beru baǵdarlamasy, 4 kurs studenti.











