Ańdatpa. Búl júmysta Qazaqstannyń tarihi-mádeni múrasynyń mańyzdy bóligi – Amanbókter petroglifteriniń ózektiligi men tarihi mańyzy qarastyrylady. Qola dáuirinen orta ǵasyrlarǵa deiingi kezeńdi qamtityn búl tastaǵy suretter babalarymyzdyń dúnietanymyn, túrmys-tirshiligin jáne ruhani mádenietin kórsetetin baǵaly derekkóz bolyp tabylady. Júmysta eskertkishtiń jalpyúlttyq mádeni qúndylyǵy saralanyp, tabiǵi jáne adami faktorlardyń keri áserinen qorǵau, saqtau, sondai-aq jas úrpaqtyń tarihi sanasyn jańǵyrtu maqsatynda búl múrany nasihattau máseleleri sóz bolady.
Túiin sózder: Amanbókter petroglifteri, tarihi-mádeni múra, tastaǵy suretter, qola dáuiri, múrany qorǵau, tarihi sana.
Taqyryptyń ózektiligi
Qazaqstan aumaǵynda ornalasqan ejelgi petroglifter – halqymyzdyń tereń tamyrly mádenieti men ruhani dúnietanymynyń kórinisi. Solardyń ishindegi eń irileriniń biri – Amanbókter petroglifteri, ol tek elimiz úshin emes, búkil adamzat tarihy úshin erekshe qúndylyqqa ie.
Amanbókterdegi tastaǵy suretter – qola dáuirinen bastap orta ǵasyrlarǵa deiingi kezeńdegi adamdardyń ómir saltyn, dini nanym-senimin, túrmys-tirshiligin beineleidi. Búl derekter Amanbókter auylynyń ejelgi órkenietter aimaǵy bolǵanyn dáleldeidi. Sonymen qatar, petroglifterdiń YUNESKO-nyń Búkilálemdik múralar tizimine enui – olardyń halyqaralyq deńgeidegi tarihi jáne mádeni mańyzyn kórsetedi.
Búginde búl eskertkishtiń saqtaluy men nasihattaluy ózekti máselelerdiń biri bolyp otyr. Qorshaǵan orta áseri, adam qolymen búldiru, nazardyń jetkiliksizdigi siyaqty faktorlar Tańbaly tas siyaqty múralarymyzǵa qauip tóndiredi. Sondyqtan búl taqyrypty zertteu – tarihi sanany jańǵyrtuǵa, jas úrpaqty últtyq múraǵa degen qúrmetke tárbieleuge zor úles qosady.
Zertteudiń maqsaty:
Tańbaly tas petroglifterin tarihi-mádeni múra retinde zertteu arqyly olardyń mazmúnyn, mańyzyn, dáuirlik erekshelikterin anyqtau jáne búgingi kúndegi saqtalu jaǵdaiyna baǵa beru.

Kirispe
Petroglifter – beineleu tasty oyu, tasty qiyu, bir tegis jartastarǵa syzu, qoitastardaǵy syzbalar jine syzbalalardyń jekelegen bólikteri bolyp tabylady. Tastyń beriktiginiń arqasynda bizge jetken tastaǵy suretter kóne dúnieniń erekshe kórinisi, rte kezdegi adamdardyń ishki jan dúniesi qajettiliginen shyqqan kórkem obryzdarmen syujetter.iBúl beinelerdiń maǵynasyn biz áli tolyq túsine almasaqta Amanbókter tańbaly tastaryna salynǵan suretterdiń erekshelikteri áser qaldyrady.
Ejelgi zamanda ǵibadathanalardy tau shyńdarynda, asularda nemese kórikti jerlerde salǵan, shoǵyrlanǵan. Amanbókter auylynda Baltasap saiynyń jartasynda ornalasqan petroglifter dál osyndai kórikti jer tau shatqalynda ornalasqan. Onda salynǵan suretterde dini rásimder sipatynda bolǵan siyaqty. Amanbókter auylyndaǵy Qarashoqy, Baltasap qoinauynda qola dáuirinen bastap, arheologiyalyq eskertkishterdiń 100-den astam sureti bar. Ol jerdiń tabiǵi landshaftary petroglifterdiń ornalasuymen óte úilesimdi tizbektelgen tastaǵy ańnyń múiizi kelesi shoǵyrlanǵan suretterge baǵyt baǵdar ispettes ornalasqan. Qola dáuiriniń adamdary jelden qorǵanuǵa yńǵaily, jaiylymdary, búlaqtary jáne alqaptary bar ádemi jerlerdi tańdaǵan. Satyly jartastardyń músindik nysandaryn tabiǵat ana qolmen qalaǵandai, qabat-qabat ornalasqan erekshe jerlar bolǵan.
Amanbókter tańbaly tas suretteri qola dáuiriniń eskizderi jáne ayaqtalmaǵan suretteri bolyp tabylatyn, januarlardyń jeke keskinderi óte úlken mólsherde, 60-70 sm deiin bolatyn 100 astam jartas suretterinen qúralady. Ol suretter negizinen qola dáuiri kezeńinde salynǵan jan-januarlar beinesi tolyqtyrady. Atap aitqan da: tau eshki, qúlan, jyrtqysh ańdar, t.b. beinelerdi kóruge bolady.
Baltasap jartas suretteri–eń anyq symbatty, kórikti. Múnda ejelgi jartas suretteri ornalasqan. Qola dáuiriniń suretteri óte iri, tereń jáne múqiyat qashap salynǵan. Tek osy jerden ǵana aspanǵa nemese aiǵa tabynyp túrǵan adam beinesin kóruge bolady.
Beinelerdiń kólemi ortasha alǵanda 25-30 sm. Al eń irileri 70-100 sm. qúraidy.
Qashap salǵan suretter tereńdigi 3-5mm.
Suret salu ónerleri ártúrli.
Jartas suretteriniń negizgi bóligi zoomoroftyq yaǵni jabaiy búqa, túie, qúlan, at, maral, eshki, shoshqa, qasqyr, it. t.b. beinelegen.
Qarashoqy suretteri qola dáuiri, ertedegi temir dáuirine, orta ǵasyrlarǵa jatady alaida olardyń eleuli bóligi kelesi ǵasyrlarda jańalanǵan. Kompozitsiyalardyń kópshiligi erte temir jáne orta ǵasyr kezeńiniń petrogliftary men tolyqtyrylǵan.
Tasqa oiyp, qashap salu óneriniń eń úzdik tuyndysy retinde kún basty qúdailardyń jáne buaz siyrdyń beineleri bolyp tabylady. Saq kezeńine jatatyn ań stilindegi januarlardyń beineleri beinelengen.
Amanbókterter petroglifteritopografiyasy boiynsha Eshkiólmes suretterine úqsaidy: olarda jartas qúzdaryna tek azǵana bóligi shatqaldarda ornalasqan. Búndai serteter bizdegi siyaqty Eshkólmestede bir neshe shaqyrymdarǵa sozylyp jatyr.
1855 jyly SHoqan general G.Gasforttyń Ortalyq Qazaqstanǵa, Jetisuǵa jáne Tarbaǵataiǵa jasaǵan úlken saparyna qatysuy barysynda jazǵan jld eazbalarynda Jetisu óńiriniń qola, erte temir, túrki kezeńderine jatatyn Arqanaty (751m), Qysqash (755m), Almaly (1362m), Marqa (2201m), Bayanjúrek (2079m), Eshkiólmes (1054m), Matai (2822m) taularynyń jartastaǵy suretterin, «Úigentas», «Bes shatyr», Qapal, Orta Kóksu, Qoǵaly tau aralyq oiysyndaǵy saq qorǵandary turaly mol málimetter beredi.
Keiinnen olardy HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap tarih ǵylymjarynyń doktorlary Z.S. Samashev, A.N.Marьyashev, tarih ǵylymdarynyń kandidaty A.E.Rogojinskii t.b. tanymal arheolog ǵalymdar zkrttedi.
Solardyń ishindegi turister men ólketanushylar úshin qoljetimdileri SHoqan Uálihanov óz zertteulerinde sipattap, arheolog ǵalymdar zerttegen Almaly (1362m), Marqa (2201m), (2079m), Eshkiólmes (1054m), tauyndaǵy jartastaǵy suretter.
«Surettas» kesheni Sarqan audanyndaǵy Almaly tauynyń soltústik-batys betkeiindegi ejelgi múz basulardyń búzushy áreketinen júmyrtanǵan maltatastarda , al Marqa tauyndaǵy suretter beti jyotyr ápi iknich biik eartastarda shoǵyrlanǵan.
Suretter negizinen sudyń, jeldiń aua temperaturasynyń eroziyalyq
áreketine berik úsaq kristaldy qara tastardyń jyltyr tegis betine syzyp salynǵan jartastaǵy suretterdiń negizgi bóligin sadaqpen ań atyp túrǵan ańshylardyń, iri qaranyń, taueshkilerdiń, qola dáuiriniń eki dóńgelekti atqa jegilgen áskeri arbasynyń, demalyp jatqan qúljanyń, jyrtqysh ańdardyń arpalysynyń beineleri qúraidy (1-keste).
1-keste. Almaly tauyndaǵy «Surettes» kesheni men Marqa tauyndaǵy jartastaǵy suretterin jikteu
| Qola, saq túrki kezeńderiniń jartastaǵy suretteri | |||
| Júp túyaqty úsaq januarlar men jyrt-
qyshtardyń suretteri |
Júp túyaqty iri januarlarynyń
suretteri |
Úi januarlarynyń
suretteri |
Antromorfty suretter |
| Tau eshkiniń qozǵalystaǵy beineleri | Túrǵan jáne qozǵalys ústindegi búǵynyń keskini | Jylqynyńń bederli beinesi | Sadaq atqan adamnyń beinesi |
| Qúlja men arhardyń bederli beineleri | Eki dóńgelekti áske-
ri arba jegilgen attyń beinesi |
At mingen adamnyń beinesi | |
| Ańǵa shabuyl jasap jatqan qasqyrlar men itterdiń beineleri | ógizdiń, túieniń bederli beinesi | ||
Arheolog ǵalymdar jartastaǵy suretterdiń salynǵan uaqytyn anyqtaudyń tómende kórsetilgen bes tásilin úsynady:
– suret salynǵan tastardyń kúnge kúyu qarqyndylyǵyna qarap anyqtau;
tastaǵy beinelerdiń betine qynalardyń ósu jyldamdyǵyna esepteuge negizdegen ǵylymi-jaratylystanulyq tásil;
– jartastaǵy suretterge jaqyn ornalasqan qorǵandardy qazu barysynda tabylǵan metaldardan jasalǵan ydystaǵy bederli beinelerdi tastarda keskindelgen ań-qústarmen salystyru;
– suretterdiń tasqa bederlep salu tásilderi men maqamdaryna, syujetine taldau jasau tásilderi (1-keste).
Joǵaryda atalǵan tásilderdiń ishinde sońǵy úsheui qazirgi kezde suretterdiń salynǵan uaqytyn anyqtauǵa jii qoldanylady [12; 35].
Júrgizilgen zertteuler Almaly tauyndaǵy «Surettas» kesheni men Marqa tauyndaǵy jartastaǵy suretter úsh túrli ádispen salynǵanyn anyqtauǵa múmkindik berdi. Olardyń birinshisi bilep túrǵan adamdar tesemen úryp, úshinshisi tau tekeniń sureti tastyń betine qashap syzyp, ekinshi alyp kúsh iesi sanalatyn búqanyń sureti joǵarydaǵy eki ádisti qatar qoldanu tásilimen salynǵan bederli beineler bolyp tabylady (1-suret).

1-suret. Amanbókter akyldyq okrugi aumaǵyndaǵy syzyp. Tesemen oiyp jáne eki ádistń birdei paidalanyp salynǵan saq.túrei kezeńderiniń ań beineli suretteri:
- Ashyq aspan astyndaǵy tabiǵi ǵibadathana qyzmetin atqarǵan jartastaǵy bilep túnǵan adamdar; 2-úi januarynyń; 3 tau tekeniń beineleri
Úsaq túiirshikti qatty ári biik jartastyń jyltyr betine salynǵan suretterdiń negizgi bóligin sadaq pen ań atyp túrǵan ańshylardyń, iri qaranyń, taueshkilerdiń, qola dáiriniń eki dóńgelekti atqa jegilgen áskeri arbasynyń, demalyp jatqan qúljanyń, jyrtqysh ańdardyń arpalysynyń beineleri qúraidy. Almaly jáne Marqa taularyndaǵy ejelgi qorystarda qazba júmystaryn júrgizip jatqan arheolog-ǵalymdardyń pikirine súiensek áskeri arba qazaq dalasynda alǵash ret bizdiń jylsanauymyzdan 2500-3000 jyl búrynǵy qola dáirinde dúniege kelgen. Ǵalymdardyń oi-pikirine súiensek joǵaryda atalǵan tarihi eskertkishter Jetisu óńiri ata-babalarymyzdyń baǵzy zamannan bergi qonysy bolǵanyn dáleldeidi.
Amanbókter, Abai auyldarynyń mańyndaǵy Almaly, Marqa taularynda jii kezdesetin jartastaǵy suretterdiń mán-maǵynasy men salynǵan uaqyty jóninde jan-jaqty tarihi aqparattar berudiń, búryn kórmegen ózine beitanys óńirdiń biregei tarihi múralarymen tanysu maqsatynda kelgen turisterdiń ruhani qajettiligin óteude jartastaǵy suretterdiń salynǵan uaqytyn anyqtaudyń mańyzy zor.
Arheolog ǵalymdar jartastaǵy suretterdiń salynǵan uaqytyn anyqtaudyń tómende kórsetilgen bes tásilin úsynady:
– suret salynǵan tastardyń kúnge kúyu qarqyndylyǵyna qarap anyqtau;
tastaǵy beinelerdiń betine qynalardyń ósu jyldamdyǵyna esepteuge negizdegen ǵylymi-jaratylystanulyq tásil;
– jartastaǵy suretterge jaqyn ornalasqan qorǵandardy qazu barysynda tabylǵan metaldardan jasalǵan ydystaǵy bederli beinelerdi tastarda keskindelgen ań-qústarmen salystyru;
– suretterdiń tasqa bederlep salu tásilderi men maqamdaryna, syujetine taldau jasau tásilderi.
Joǵaryda atalǵan tásilderdiń ishinde sońǵy úsheui qazirgi kezde suretterdiń salynǵan uaqytyn anyqtauǵa jii qoldanylady.
Tabiǵattaǵy jyldan-jylǵa qaitalanyp otyratyn yrǵaqshy qúbylystardyń úilesimdiligin búzbai saqtau úshin jyldyń árbir mausymdarynda kózden tasa biik jartasty tau shatqaldarynda nemese basqa oryndarda ot jaǵyp, qúrbandyq shalyp, ózderiniń túrmys-tirshiligin tabiǵat jónindegi tanymdyq túsinikterin qasietti sanalatyn oryndardyń mańyndaǵy jartastarǵa beinelep otyrǵan (1-surt).
Búryn kórmegen ózine beitanys óńirdiń biregei tarihi múralarymen tanysu maqsatynda kelgen turistar men oqushylardiń ruhani qajettiligin óteude petroglifterdiń salynǵan uaqytyn anyqtaudyń mańyzy zor. Arheolog ǵalymdar tastaǵy suretterdiń salynǵan uaqytyn anyqtaudyń tómende kórsetilgen bes tásilin úsynady:
- suret salynǵan tastardyń kúnge kúyu qarqyndylyǵyna qarap anyqtau;
- tastaǵy beinelerdiń betine qynalardyń ósu jyldamdyǵyna esepteuge negizdegen ǵylymi-jaratylystanulyq tásil;
- jartastaǵy surttrge jaqyn ornalasqan jaqyn ornalasqan qonystar men qorǵandardyń hronologiyasyn oqyp-úirenu;
- suretterdiń tasqa bederlep salu tásilderi men maqamdaryna, maǵanasyna taldau jasau tásilderi.
Joǵaryda atalǵan tásilderdiń ishinde sońǵy úsheui qazirgi kezde suretterdiń salynǵan uaqytyn anyqtauǵa jii koldanylady qoldanylady.
Mifologiyalyq ónerge jaqyn bolǵandyqtan alystan qaraǵanda petroglifterdegi beineler túkke túrǵysyz bolǵanymen suretterdiń salynǵana maqamy men mazmúnyna tereń úńilip qaraǵanda qozǵalys ústindegi ańdar men úi januarlarynyń beinelerinen Jetisu óńirinde mekendegen taipalardyń arasyndaǵy talas-tartysty kórsetetinin ańǵaruǵa bolady.
Arheolg ǵalymdar tarih ǵylymjarynyń doktorlary Z.S. Samashev, A.N.Marьyashev, tarih ǵylymdarynyń kandidaty A.E.Rogojinskiidiń zertteulerine jasalǵan taldaularǵa sáikes Bayanjúrek, Eshkiólmes, Matai, Úlke jáne Kishi Qalqan, Malaisary, Arqarly taularynda, Besshatyr patsha qorǵandarynyń mańyndaǵy Qyzylauyz qonysynda kezdesetin jartastaǵy suretter salynu maqamdaryna, beinelengen nysandary jaǵynan joǵaryda atalǵan ań beineli suretterge úqsas boluymen erekshelenedi.
Ony arheolog ǵalymdar qola, erte temir kezeńderinde mádenietteri, salt-dástúrleri, dúnietanymdary bir-birinen úqsas saqtardyń, ǵúndardyń, túrkilerdiń mekendeuimen túsin túsindiredi.
2025 jyly 12 mausymda Kókterek, Aqsu, Qapal auyldarynda, Jansúgirov kentinde «Jetisudaǵy SHoqan ilderimen…» ǵylymi-tanymdyq ekspeditsiyasynyń músheleri jergilikti túrǵyndarmen, múǵalimdermen, mektep oqushylarymen kezdesip ǵúlama ǵalymnyń ónegeli ómirin, óńirdiń tabiǵatyn, tarihyn, mádeni múnralaryn nasihattap, Aqsu, Sarqan audandary aumaǵyn zertteuge sińirgen eńbegi, ómiri men qyzmeti jóninde qúndy málimetter jinaldy.
Aqsu audanyny aumaǵyn zertteu barysynda SHoqan Uálihanovtyń
sińirgen eńbekterin aiǵaqtaityn mańyzdy nysan 1855 jyly Batys Sibir general gubernatory Gustav Gasforttyń esimi berilgen asu bolyp tabylady. Jergilikti halyqpen til tabysyp jaqsy qarym-qatynas ornatqan general gubernatordyń qúrmetine sol jyly Qazirgi Jansúgúrov kentiniń ońtústigindegi Qarakúńgei tauyndaǵy jergilikti kóshpeli halyq jaz jailauǵa shyǵarda kósh kóp júretin «Qisyqauyz» asuy qazir «Gasfort» dep atalady.
Qola, saq, túrki kezeńinen bastap óńirde halyqtyń qonystanǵanyn, asu arqyly ejelden sauda keruenderiniń ótkenin zertteletin nysandaǵy saq, túrki kezeńiniń ań beineli jáne túieniń ań beineli suretteri aiǵaqtaidy (2-suret).

2-suret. Qazirgi Jansúgirov kentiniń ońtústigindegi Qarakúńgei tauyndaǵy «Gasfort» («Qisyqauyz») asuyndaǵy sarqyrama men saq, túrki kezeńderiniń ań beineli suretteri.
Amanbókter negizgi orta mektebi «Tańbaly tas» jobasy ayasynda tuǵan ólkeniń tarihi-mádeni múralaryn zerdeleu baǵytynda júmystar júrgizude. Atap aitqanda, Amanbókter auyldyq okruginiń aumaǵynda Baltasap, Qarashoqy jerlerinde ornalasqan Tańbaly tastar keshenine bailanysty materialdar jinaqtaluda. Ólkeniń tarihi-mádeni múralaryn zerdeleu barysynda audandyq 1 seminar, oblystyq 2 ǵylymi tanymdyq seminar ótkizip auylymyzda ornalasqan tańbaly tas tarihymen oblys metepterinen kelgen 30 tarihshy 20 ólketanushy tanysyp qaitty. Ólketanu zertteu júmystaryn júrgizuge I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisu universitetiniń qauymdastyrylǵan professory, geografiya ǵylymdarynyń kandidaty Toqpanov Erkin Aiypúly, I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisu universitetiniń qauymdastyrylǵan professory, pedagogika ǵylymdarynyń kandidaty Adamqúlov Núráli Merekebaiúly, I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisu universitetiniń oqytushy-ádiskeri, PhD tarih ǵylymdarynyń doktory Kalieva Bekzat Tynysbekqyzy, Jetisu oblysynyń tarihi múralardy qorǵau ortalyǵynyń direktory Ospanov Ǵalymjan Aidanaqúly, «Jetisu» ólketanushylar ortalyǵy» qoǵamdyq birlestiginiń direktory, “Jetisy” gazetiniń tilshisi, ólketanushy Qajet Ańdas, áuesqoi arheolog, «Petroflif izshileri» qoǵamdyq qorynyń atqarushy direktory Gumirova Olьga Nikolaevna óz úlesin qosyp kómek kórsetude. Sonymen qatar «Jońǵar Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki» Respublikalyq memlekettik mekemesimen, «Sarqan audanynyń tarihy muzeiimen», «Jetisu» oblystyq ólketanushylar ortalyǵymen, Sarqan kópsalaly kolledjimen 4 myń jyldyq tarihy bar petroglivterdi tereń zerttep, turizim salasyn damytu maqsatynda ózara memorandumdar jasalyp, birikken júmystar júrgizilude. Búginge deiingi atqarylǵan júmystar álumettik jelilerge (https://www.instagram.com/s/aGlnaGxpZ2h0OjE4MDU1MDI1MDI3MTM5MzQ3?story_media_id=3585930596977372721_21523394419&igsh=MWc2b3NlM2V6NXFnag==) amanbokternom salynyp, gazet betterine maqala bolyp shyǵuda.
Zertteu nátijesi boiynsha úsynystar:
Amanbókter tarihi-mádeni múrasyn saqtap qalu jáne onyń áleuetin arttyru úshin mynadai is-sharalardy júzege asyru úsynylady:
- Tirkeu jáne qorǵau (Zańnamalyq sharalar) – Keshenniń naqty aumaǵyn belgilep, oǵan «Jergilikti mańyzy bar tarih jáne mádeniet eskertkishi» mártebesin beru jóninde oblystyq Mádeniet basqarmasyna úsynys engizu.
- Tarihi aimaqty tabiǵi jáne adami (vandalizm) faktorlardyń keri áserinen qorǵau úshin sharbakpen qorshap, baqylau júiesin qarastyru.
- Ǵylymi-zertteu jáne sandyq arhivteu – Ál-Farabi atyndaǵy QazÚU, A.H. Marǵúlan atyndaǵy Arheologiya instituty siyaqty ǵylymi ortalyqtarmen birlese otyryp, petroglifterge tolyq arheologiyalyq pasporttau júrgizu.
- Ǵylymi sandyq arhiv (3D-skanerleu): Jartas suretteri uaqyt óte kele mújilmes úshin olardyń joǵary sapaly 3D fotoarhivin jasau.
- Turistik-tanymdyq infraqúrylym: Eskertkish basyna aqparattyq taqtalar men QR-kodtar ornatu (kelushiler surettiń tarihyn telefonynan oqi alatyndai etip).
- Mektep turizmin damytu: Jergilikti mektep bazasynda «Ólketanu» úiirmelerin jandandyryp, oqushylardyń jazǵy arheologiyalyq-ekologiyalyq ekspeditsiyalaryn júielendiru.
Qorytyndy
Amanbókter petroglifteri — tek bir auyldyń nemese audannyń ǵana emes, búkil elimizdiń baǵa jetpes tarihi qazynasy. Búl eskertkishke «Jergilikti mańyzy bar tarih jáne mádeniet eskertkishi» mártebesin berip, ony sandyq formatizatsiyadan (3D-skanerleu) ótkizu, zańnamalyq túrǵyda qorshau jáne ólketanu turizmin damytu — últtyq múramyzdy keleshek úrpaqqa amanattap jetkizudiń basty kepili.
PAIDALANǴAN ÁDEBIETTER:
- A57 Qajet ANDAS, Erkin TOQPANOV, Qali IBRAIYMJANOV
Jetisu jartas suretteri I kitap: – Taldyqorǵan, «Travel JK» 2024 j. – 163 bet. ISBN 978-601-7833-18-3
Bóhón J.
Jetisu oblysy Sarqan audany boiynsha bilim bólimi «Amanbókter negizgi orta mektebi»











