Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet aqparat

Aqyt Úlimjiúly turaly zertteu

admin
2026/08/30
Qajet aqparat
0
Ақыт Үлімжіұлы туралы зерттеу

Aqyttyń qajylyq sapary men keiingi aǵartushylyq, qazylyq qyzmeti (1908–1940)
1907 jyly qajylyq saparyna shyqqan Aqyt 8 aidan astam uaqyt júrip, 1908 jyly mamyr aiynda eline oralady. Búl sapar onyń ruhani ómirine tereń áser etip, dúnietanymyn jańa deńgeige kóterdi. Elge kelgen soń ol Qobda óńirinde qaitadan bala oqytudy jalǵastyrady. Osy uaqytta Qobdanyń Aqbalshyq degen jerine meshit pen medrese saldyrady.1912 jyly Altai eliniń halqy Aqyttyń bedelin erekshe moiyndap, ony Qobdadan kóshirip ákelip, Kóktoǵai, Buyryltoǵai jáne SHińgil elderiniń qazysy etip sailaidy.
Sol jyly Kóktoǵaidyń SHákúrti degen jerinde «Aq meshit» atalǵan úlken meshit jáne eki synyptyq medrese saldyrady. Múnda ol qazylyq mindetpen qatar, ústazdyq qyzmetin de jalǵastyrady. Medreseler júiesi men oqu baǵdarlamasy Ǵazez qajy Aqytúly men sol dáuirdi kórgen qariyalardyń estelikterine qaraǵanda, Aqyt medreselerinde oqu tek dini pándermen shektelmegen. Ol shákirtterge Qúran tájuitin (áueni men maǵynasyn), sonymen birge esep, arab tili grammatikasy, dúnie geografiyasy, tarih, islam tarihy, shyǵys ádebieti siyaqty pánderdi de oqytqan.
Osy oqu júiesiniń arqasynda Aqyt pen onyń úldaryna shákirt bolǵandar arasynan Qúrandy tikelei arab tilinen audaratyn bilimdarlar shyqqan. Mysaly, qazaqsha Qúran audarmasyn jasaǵan Qazez qajy men Maqash Aqyttyń balasy Qabdylmannan oqyp shyqqan shákirtter.1912 jyldan keiin «Órdiń tórt táijisi» —
qazirgi Buyryltoǵai, Kóktoǵai, SHińgil óńirleriniń el aǵalary Aqytty qazy etip bekitken soń, ol shariǵat zańdary boiynsha bilik júrgizip, ádil sheshimderimen elge tanyldy. Sol jyly Kóktoǵaidyń SHákúrti jerinde «Aq meshit», jazǵy jailauy Túrǵynǵa shaǵyn meshit, 1913 jyly Buyryltoǵaidaǵy Máiit bi auylynda úlken meshit pen medrese, sondai-aq SHińgildegi Qúl molqy ruy ishinde eki shaǵyn meshit saldyrǵan. Ol meshitterde arnaiy imamdar men ústazdar arqyly balalarǵa oqu úiymdastyrylǵan.
Joǵarydaǵy derekterden kórip otyrǵanymyzdai, Aqyt qajy – tek qissager aqyn ǵana emes, sheber úiymdastyrushy, aǵartushy, ári qoǵam qairatkeri. Ol din qyzmetin eldiń mádeni jáne ruhani damuyna baǵyttai bilgen túlǵa. Aqyt jasaǵan dáuirde SHyńjań ólkesinde resmi úkimet qúrylymdary (qytai uákilderi, mansaptylar) bolǵanymen, músylman elderiniń ishki ómirinde negizgi bilik shariǵat zańdary arqyly júzege asqan. Sol sebepti, azamattyq ister — neke, múra, dau-sharlar — túgeldei qazynyń úkimimen sheshilgen. Aqyt osy júiede 28 jyl boiy, yaǵni 1912 jyldan 1940 jylǵa deiin qazy qyzmetin atqardy. Onyń ádildigi men kóregendigi turaly el ishinde kóptegen ańyzdar saqtalǵan.
Máselen, halyq arasynda:
«Múhammet Momyn ishan men Aqyt qazy – Altaidyń eki bii edi, biri dinniń, biri ádildiktiń shamshyraǵy bolatyn», – degen sóz qalǵan.
Aqyttyń qoǵamdaǵy bedeli men danalyǵynyń dáleli – el arasynda bolǵan túrli daulardyń ádil sheshilui ǵana emes, onyń ruhani yqpalynyń keńdigi. Halyq oǵan tek din qyzmetkeri retinde emes, aqylshy, bata berushi, eldiń ruhani tiregi retinde qaraǵan.
Halyq auzyndaǵy ańyzdardyń birinde, 1920-jyldary Altaidaǵy ǵashyqtar oqiǵasynda jazyqsyzdan-jazyqsyz qamauǵa alynǵan Momyn men SHolpan túrmege áketilerde bylai degen eken:
«Paiǵambar Qadishany almap pa edi,
Fatima Ǵali sherge barmap pa edi.
Armansyz keter edim óltirse de,
Aqyttyń aldyna apar aidap meni!»
Búl sózderdiń ózi-aq Aqyttyń ádildigine, el senimine ie bolǵan túlǵa ekenin aiǵaqtaidy.

Aqyttyń ádebi jáne ruhani múrasy, Abaimen bailanysy
Aqyt shyǵarmashylyǵynyń damuy men onyń dúnietanymyndaǵy úlken betbúrys – úly Abai shyǵarmalarymen tanysuynan bastalady. 1930 jyly ol Mońǵoliyanyń Qobda aimaǵyna sapar shegip, sol jerde jańa úkimet qúru júmystaryna qatysyp júrgen keńestik delegatsiya múshelerimen, sonyń ishinde Qasymov Abai esimdi kommunist qairatkermen kezdesedi.
Búl kezeń — Mońǵol Halyq Respublikasynyń qúrylyp, jańasha baǵyt ústanyp jatqan uaqyty edi. Aqyt osy kezde Qasymov Abaimen hat arqyly pikir almasyp, tereń oily súhbat júrgizedi. Onyń Qasymov Abaiǵa jazǵan hatynda halyq taǵdyry, últtyń bolashaǵy, eldiń birligi men oyanu qajettigi jónindegi tolǵanystary aiqyn kórinis tabady:
Atasy nashar az auyl,
Armanmen otyr jybyrlap.
Múńǵyl sóiler húryldap,
Orys sóiler shyryldap,
Qazaq baiqús jatpai ma,
Úiqyda áli pyryldap…
Aqyn osylaisha halqynyń beiqamdyǵyn, nadandyǵyn ashyq synai otyryp, Qasymov Abaiǵa arnap «elge tura jol kórsetip, halyqqa jón silteu» paryz ekenin aitady:
…Taptyń ba búǵan sonsar jai,
Jaiylyp eliń qonardai?
Barymtasyz jasar ma el,
Bilektige tonalmai?
…Oyandy ǵalam, oyandy,
Qorqytar árkim qoyandy.
Búqpalamai búiyǵyp,
Eldi ońar kórset jobańdy!
Osy óleń arqyly Aqyt óz dáuiriniń sayasi-ruhani jaǵdaiyn tereń úǵyp, eldiń mesheuliginen shyǵudyń jolyn bilim men ádiletten izdeidi. Keiinnen el arasynda «Aqyt Abaimen kezdesken eken» degen ańyz taraǵan. Búl derekti zertteushi Qaliolla Núrtazaúly naqtylap, bylai dep túsindiredi:
«Abaimen kezdesti degen sóz Qúnanbaiúly Abai turaly emes, Qasymov Abai jaily bolǵan. Sonda da, Qasymov Abai Aqytqa Abai Qúnanbaiúlynyń kitabyn bergizip, oquǵa keńes etken».
Abaidyń óleńder jinaǵyn alǵan soń, Aqyt ony zerdelep oqyp, tereń áserge bólenedi.
Ol óz hikayattarynyń birinde:
«Múminderdiń kóńil kózin ashudy, olardy opyq jeuden saqtandyrudy, keiingi úrpaqqa estelik qaldyrudy niet etip, marqúm Abai Qúnanbai qajyúlynyń kitabynan órnek aldym»,
– dep jazady.
Osydan keiin Aqyt úly Abaidyń danalyǵyna bas iip, ony «qazaqtyń ruhani ústazy» retinde dáripteidi:
Aqyndar bizden búryn ótti talai,
Ásirese Qúnanbai balasy Abai.
Dál sondai ótkir sózdi bolmasam da,
Men de az sóz jazyp qoidym qúrap, jamai.
Osy sózderden onyń ózine ústaz tútqan Abaidyń oi-tolǵamdaryn jalǵastyryp, ǵaqliyalyq (danalyq, nasihattyq) baǵytta jazǵanyn ańǵaramyz. Aqyttyń 1-tomyndaǵy 186–302 bet aralyǵyndaǵy 55 óleń túgeldei derlik Abai dástúrindegi oi tereńdigi men adamgershilik únin jalǵastyrady.
Mysaly, onyń myna óleńderi tikelei Abaisha tolǵanystyń jemisi:
Adam qoidy atymdy,
Nadan qyldy halqymdy.
Múńyńdy aityp jalynsań,
Aqyl bermes tartymdy.
Nemese:
Ishim tolǵan u men órt, syrtym jaqsy,
Ne sebepten múny aittym, sony tapshy.
Túk óndirmei ketermin men kelmeske,
Qalǵandaryń qamyńdy oilap baqshy!
Búl joldardaǵy múń men syr – Abaidyń «Qalyń elim, qazaǵym…» óleńindegi jan kúiigimen úndes.
Aqyt ózin Abaidyń ruhani serigi, múrattas túlǵasy dep biledi.
Ol úly ústazynyń adamgershilik, eńbekqorlyq, ǵylymǵa úmtylu, nadandyqpen kúres ideyalaryn óz zamanynyń shyndyǵyna sáikestendirip damytqan.
Áure bolǵan ol Abai,
Tobyqty tuǵan elimen.
Ol da keiip ketipti,
Júrgize almai jónimen.
Bir jaǵynda jauy kóp,
Óksip jylap ótti ǵoi.
Qara qazaq qamyn jep,
Men de alystym senimen,
Sanańa saryq emińmen…
Osy óleńinen-aq Aqyttyń Abaiǵa degen iltipaty men onyń múratyn óz boiynan ótkizip qabyldaǵanyn kóruge bolady.
Aqyt Abaidan 23 jas kishi bolsa da, baspa betinde óz eńbekterin Abaidan 18 jyl búryn jariyalaǵan. Soǵan qaramastan, ol Abaidyń danalyǵyn ózinen biik ústap, «menen búryn ótken úly ústaz» dep qadir tútqan. Búl Aqyttyń parasaty men ruhani kisiliginiń belgisi.
Abai men Aqyttyń oi sabaqtastyǵy myna baǵyttarda toǵysady:
Nadandyqpen kúres jáne bilimge úmtylu;
Adamdyq pen imandylyqty qatar ústau;
Qazaq qoǵamynyń kemshiligin ashyp aitu;
Ǵylym men eńbekti basty qúndylyq dep tanu.

Qadys Jánábilúly
Derekkóz:Aqyt Úlymjyúlynyń óleńder jinaǵy.
Basy:https://qandas.kz/a%d2%9byt-%d2%aflimzhi%d2%b1ly-turaly-zertteu-4748/
Jalǵasy bar…

 

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 12
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
Qajet aqparat

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
Qajet aqparat

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
Qajet aqparat

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
Konferensııa

Qandas.kz saityndaǵy ölketanu maqalalaryn aǵylşyn tılıne audaru negızderı

October 8, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
Konferensııa

Jetisu men Ertis óńiriniń arheologiyalyq jáne sakraldy múrasy

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
Konferensııa

Últtyq park múrajaiy: tabiǵatqa tanymdyq sayahat

September 29, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz