Qasqaiyp túryp Goloshekinniń soraqy sayasatyn betine basqan, qysqa ǵúmyryn eldi jailaǵan zańsyzdyqpen kúresuge arnaǵan Qanai Boranbaevtyń esimin este saqtau – bizge paryz.
Tarihshy, zertteushi ǵalymdar bolmasa, bylaiǵy júrt el basyna túsken qiyn kezeńde «halyq jauy» degen jalanyń qúrbanyna ainalǵan Qanai Boranbaev turaly bile bermeidi. Olai bolatyn jóni de bar. Halqymyz bastan keshken qasiretti tústa ómir súrgen zamandastary, kóz kórgen tanystary onyń atyn ataudan qaimyqqandyqtan esil erdiń esimi úmytyla bastady. Sondyqtan búgingi úrpaq qazaqtyń múńyn múńdap, joǵyn joqtau jolynda jan qiǵan túlǵanyń el úshin sińirgen eńbeginen, ómir jolynan múldem habarsyz. Áitsede, sońǵy demi bitkenshe el basyna tóngen qauippen, halqymyz kórgen zańsyzdyqpen kúresip ótken bozdaq jaiynda bar bilgenimizdi ortaǵa saluǵa tiispiz.
Qanai Boranbaev Varshava universitetinde bilim alǵan alǵashqy qazaq retinde sol kezdegi eń sauatty zańgerdiń biri edi. Arhiv derekteri 1924 jyly YUstitsiya Halyq Komissary jáne Respublika prokurory bolyp qyzmet atqarǵan onyń óz salasynyń bilgir mamany, óreli azamat bolǵandyǵyn odan ári aiǵaqtai túsedi. Óz basyna tóngen qaterden seskenbei, eldegi zańsyzdyqtarǵa ashyqtan-ashyq qarsy shyqqany úshin patshalyq Reseidiń túsynda túrmeden túrmege quylǵan azamatty ózi sengen, óz qolymen qúruǵa atsalysqan Keńes úkimeti ayamady. Tipti, naqaqtan-naqaq úsh ret sottap, partiya qatarynan eki ret shyǵarady. Japqan jalasy kóńilge múldem qonbaidy. Onyń biri – «Qanaidy troitskshil» dep aiyptasa, ekinshisinde – «kedeidi zańsyz sottadyń» degen jala jabylǵan. Búǵan 1922 jyly 19 qarashada Jetisu oblystyq revkom tóraǵasy Sarymoldaevtyń hatshysy Lundich qol qoiǵan Q. Boranbaevty partiya músheliginen shyǵaru jónindegi hattama arqyly kóz jetkizemiz. Almaty arhivinen tabylǵan qújatta Qanaidyń birqatar irgeli isteri de aitylǵan. Hattamada Qanaidyń Naryndaǵy polkovnik Boiko bandysyn talqandauǵa qatysqany, partiyanyń músylman byurosyna múshe bolǵany, Jetisuda jer reformasyn júrgizu isine basshylyq etkeni aitylyp, últshyl Rysqúlovtyń jolyn ústanushy retinde partiya qatarynan shyǵarylǵany kórsetilgen. 1928 jyly partiya qatarynan qaitara shyǵaryluy onyń únin qaitkende de óshirudiń túrpaiy amaly bolǵanyn bildiredi. Sondaǵy oilap tapqandary «kedeidi zańsyz sottadyń» degen jala.
Qazaqstannyń halyq jazushysy Hamit Erǵaliev óz esteliginde Alash arystary aqtala bastaǵanda tuǵan qaiyn atasy Qanai Boranbaevtyń atausyz qalyp bara jatqanyna alańdap, ol turaly málimetterdi izdegenin aitady. Sóitip Qyrǵyzstannyń Aqtúz shahtasynda túratyn Qanaidyń tuystaryn tabady. Sol jerde Qanekeńniń et jaqyn aǵaiyny, kezinde Qanaidyń kómegimen bilim alyp, Oraz Jandosovtyń taǵaiyndauymen auatkom tóraǵasy bolǵan Rysqúlbek degen adamǵa jolyǵady. Árbir oqiǵany jylyna, aiyna deiin zerdesine toqyǵan, asa zeiindi Rysqúlbek aitqan derekti jazushy esteliginde atap ótedi. Odan Qanaidyń 1928 jyly úkimettiń qyryna iline bastauy mynadai qarsylyǵynan keiin tipti órshigenin baiqalady.
– Siz myna sayasatyńyzben jergilikti halyqty malynan aiyryp, basyn bas, baqalshaǵyn qaratas jasaǵaly otyrsyz, – depti Qanai Goloshekinniń betine tura qarap. – Apyr-au, búlaisha halqynyń jan aiqaiyn sol sary saitanǵa taisalmai, qasqaya túryp aituy naǵyz kózsiz erlik qoi. Ózgeni qaidam óz basym búryn-sońdy Goloshekinniń betine túkirip jibergendei betpe-bet túryp, dál búlaisha qarsy kelgen jaitti esh jerden estimeppin. Endeshe naǵyz janqiyarlyq degenimiz osy shyǵar?!
Árine, onyń janqiyarlyǵy izsiz ketpedi. Osydan keiin-aq esil azamattyń sońyna sham alyp túsken Keńes úkimeti oǵan «kedeidi zańsyz sottadyń» degen jalǵan aiyp taǵyp, bilgenin isteidi. 1928 jyly partiya qatarynan shyǵarylǵan ol jan dosy Oraz Jandosovtyń jáne Qyrǵyz obkomynyń birinshi hatshysy Ábdirahmanovtyń kómegimen Qyrǵyzstanǵa auysuǵa májbúr bolady. Kóp quǵyn kórip, ábden toryqqan ol osy tústa iz jasyru úshin mamandyǵyn ózgertudi de oilaidy. Sóitip Tashkent universitetiniń auylsharuashylyǵy fakulьtetin syrttai oqyp bitirip, 1931 jyly Ózbek KSR Jer Komissariatynyń ortalyq apparatyna zootehnik bolyp júmysqa kiredi. Alaida sońyna túskenderden qútyla almapty. Aqyrynda Samarqan oblysyndaǵy «Qyzyl CHarvador» qoi sharuashylyǵyna tehdirektor bolyp auysady. «Qaida barsań da Qorqyttyń kóri» – degendei últshyl, kontrrevolyutsiyashyl degen ataq sońynan qalmaǵan Qanai «halyq jauy» degen jalamen qamauǵa alynady. Magadanǵa aidalǵan kezdiń ózinde Goloshekinniń itarshylary oǵan tynyshtyq bermegen. Jan tózgisiz azapty basynan keshirip, auyr tauqymetten densaulyǵy nasharlaǵan Qanaidy qara júmysqa jaramai qalǵandyqtan túrme basshylyǵy ashana júmysyna auystyrady. Búl jerde de tynyshtyq tappaǵan oǵan: «Aidaudaǵy adamdardy júmysqa shyqpauǵa úgittediń» degen aiyp taǵylady. Sóitip, Magadandaǵy «Dalьstroi» janyndaǵy UNKVD úshtigi 1938 jyly 5-shi qańtarda Qanai Boranbaevty atu jazasyna kesedi. Úkim 15 qańtarda iske asady.
Goloshekinshilerdiń tamaǵyna tas bolyp túiilgen Qanai Boranbaev 1896 jyly Jetisu guberniyasy Almaty uezindegi Qastek bolysynyń №2 auylynda dúniege kelgen. YAǵni, búgingi Qastek auylynyń tumasy. Oquǵa yntasy zor jetkinshek Vernyi qalasynda 8 synyptyq mektepti bitiredi. Ákesi Boranbai ormanshy bolypty. Sol tústa Suyqtóbe tauynda úiir-úiirimen júretin qalyń arqardy aulauǵa orys úlyqtary jii keledi eken. Myltyq asynyp, qarsylasqandy tabanda atyp tastauǵa daiyn túratyn áuleki top ormanshymen qaidan sanassyn?! Boi jylytu úshin tau ishinde túratyn Boranbaidyń úiine basa-kóktep kiretin bolǵan. Orystardyń talabyn áke-sheshesine jetkizip, eki araǵa jasóspirim Qanai tilmash bolady. Ań aulap, seiil quǵan daraqy toptyń ishindegi bilimdi, jibi túzu bir adam Qanaidyń zerektigine qairan qalyp:
– Oqu oqyǵyń kele me? – dep ishtarta qaraidy. Qanai oǵan bilim alǵysy keletinin aitady.
– Onda qújattaryńdy ázirle! Men saǵan kómekteseiin, – deidi álgi adam. Sóitse, dál sol tústa Varshava universitetine beriletin jalǵyz shaqyru qaǵazynan Gubernatordyń qyzy joldy qashyqsynyp, bas tartqan kórinedi. Mine, osy joldama oida joq jerden Qanaiǵa búiyrady.
Alaida Varshava universitetiniń zań fakulьtetin úsh kurs qana oqyǵan Qanaidyń oqu ornyn ayaqtamauyna sayasi kózqarasy sebep bolǵan. Búny tuysy Rysqúlbek rastaidy. Ol Qanaidyń Varshava abaqtysynda otyrǵanyn óz auzynan estigenin aitady. Qalai bolǵanda da 1916 jylǵy últ-azattyq qozǵalysy, 1917 jylǵy eki dúrkin tóńkeris tudyrǵan tolqulardan syrt qaludy jón kórmegen jas jigit Máskeu arqyly elge qaitady. Jolai Feliks Dzerjinskiidiń qabyldauyna kirip, joldama alady. Osylaisha Túrkistandaǵy qainaǵan ómirge aralasyp ketedi.
Eńbek jolyn Tashkenttegi Jetisu komissarynyń kómekshisi bolyp bastaǵan ol Qúlja qalasyna jiberilgen komissiyanyń qúramyna kiredi. 1919 jyly Tashkentke qaita shaqyrylǵan Qanai Boranbaev ólkelik partiya komitetiniń músheligine sailanady. Komitet hatshysy retinde 1920 jylǵa deiin qyzmet atqarǵan ol búdan keiin Jetisu partiya komitetine auystyrylady. Sol jyldyń sońynda Túrkistan maidany 3-shi diviziyasynyń tribunalyna múshe etip sailansa, jer reformasy túsynda oblystyń tótenshe komitetiniń múshesi bolady. 1923 jyldyń basynda Qytaiǵa baryp, ondaǵy qyrǵyz- qazaq auyldaryn elge kóshirudi úiymdastyrsa, sol jyldyń sońynda Jetisu oblysynyń prokurory bolyp taǵaiyndalady. Onyń Jetisu, Syrdariya guberniyalary men Qaraqalpaq avtonomiyaly oblysynda sot tergeu, prokuratura organdarynyń júmysyn jolǵa qoyuǵa sińirgen eńbegi az emes. Búl jan-jaqty zertteudi kútip jatqan másele.
Sauatty, ámbebap zańger bolumen qatar, sayasy mol, júregi izgi, ainalasyna qamqor bolǵan Qanai turaly aqyn Hamit Erǵalievtiń esteliginde az aitylmaǵan. Onda avtor eki márte Sotsialistik Eńbek Eri atanǵan Núrmolda Aldabergenov pen Ábdiqaiyr Daiyrovtyń Qanai jaiynda aitqan pikirin mysalǵa keltiredi.
«– Ondai oqymysty, asa joǵary mádenietti kisini búryn sońdy kórgen emespin. Sondyqtan júrt onyń syrtynan súisinip, Qanai tóre dep ataityn, – degen olar el ishine taralyp ketken bir jyrdy aityp berdi:
Aman ba, Boranbaev Qanai tóre?!
Júrt úshin jer álemdi júrsiń kezip,
Amalyn árbir últtyń bildiń sezip,
Múratqa qazaq aty jete me dep,
Izdediń bir shybyndai jannan bezip.
Aldyńnan bir shyǵady qylǵan qaiyr,
Tuǵyzǵan Qúdai júrttyń nesibine.
Jigitsiz óziń dana, sózdiń shaiyr,
Jettińiz mártebe izdep, ilimmenen,
Jinadyń eldiń basyn bilimmenen.
Men sondai boldym degen úlkendik joq,
Jigitsiń kishipeiil kúlimdegen.
Osynau óleń joldary onyń shyndyǵynda elge janashyr, ainalasyna meiirimmen, qamqorlyqpen qaraityn, jany jomart adam bolǵanyn aiǵaqtai túsedi».
Eń aldymen júrt onyń sol bir qily kezeńde halqynyń basyna túsken jan tózgisiz auyrtpalyqqa shydamai, sodyr sayasatty ashyq aiyptai otyryp, Oraz Jandosov, Júbanysh Báribaevtarmen tize qosyp, birge kúresken, sol jolda basy keterin bilse de, goloshekinshilerdiń ozbyrlyǵyna qarsy túrǵan azamat ekenin bilui tiis.
Ataqty aqyn Jambyl Jabaev pen ánshi-sazger Kenen Ázirbaev Qanai Boranbaevtyń erlikke toly isterin maqtanyshpen jyrlaidy. Jalpy kónekózder Qanai Boranbaev, Oraz Jandosov, Júbanysh Báribaev úsheuiniń oiy bir jerde toǵysqan jan dos bolǵanyn áli kúnge aityp otyrady. Olardyń ajyramas adal dostyǵyna qalyń el eriksiz súisinetin.
Eli ishi tynyshtalyp, repressiya qúrbandary aqtala bastaǵan tústa tuysy Rysqúlbekke tuǵan qaiyn atasy Qanaidyń esimin jaladan arshyp aludyń mezgili jetkenin aityp qolqa salǵan Qazaqstannyń halyq jazushysy, kórnekti aqyn Hamit Erǵaliev aǵamyz eken.
– Búl iske Qanaidy jaqsy biletin ózińiz múryndyq bolyńyz. Ol úshin tiisti oryndarǵa aryz berip, izdenuińiz kerek, – dep jol kórsetedi. Basy dauǵa qalyp, jan sauǵalap ketken Rysqúlbek qorqa-qorqa otyryp, oǵan da kónedi. Sonyń nátijesinde Ózbek KSR Joǵarǵy Sotynyń 1963 jylǵy qaulysy boiynsha Qanai Boranbaev «Halyq jauy» degen jaladan arylyp, tolyq aqtalǵany jónindegi qújat qolǵa tiedi. Sóitip, halqynyń bolashaǵy úshin qaltqysyz qyzmet etken azamat óz atyna jaǵylǵan qara boyaudan keshte bolsa aryldy.
Alash arystarynyń múrasyn zertteuge qomaqty úles qosyp júrgen zań ǵylymynyń doktory Núrlan Dulatbekovtyń Stalindik Sayasi quǵyn-súrgin jyldary Magadanda jazyqsyz atylǵan qazaqtardyń tizimin Peterburg múraǵattarynan tapqany jaily málimetti gazet betine jariyalandy. Jat jerdiń topyraǵyn jastanǵan arystardyń arasynda Qanai Boranbaevtyń esimi de bar. Onda: «Boranbaev Qanai 1896 jyly tuǵan. Últy qazaq. Tashkentte túrǵan. 1935 jyly ústalyp, 05.01.1938 jyly sottalǵan. 15.01.1938 jyly atylǵan. 30.09.1963 jyly aqtalǵan. Arhiv nómiri «R.13511» dep jazylǵan.
Endigi aitar bir másele – búginde biz artynda óshpes iz qaldyrǵan túǵyrly túlǵalardy túgendep, keleshek úrpaqqa úlgi-ónege retinde tanystyryp jatqanymyz belgili. Olai bolsa jaryq júldyzdai aǵyp ótken, halqynyń qamy úshin basyn báigege tigip, sol jolda mert bolǵan biregei túlǵa Qanai Boranbaevtyń esimin el esinde qaldyrudyń mezgili jetti. Ol úshin Q. Boranbaev esimin kóshe, eldi mekenderge berip, eske alu keshterin ótkizu siyaqty igilikti sharalardy qolǵa alu kerek. Búl oiymyzdy el úkimeti qauly shyǵaryp qoldasa, onyń iske asuyna prokuratura salasy izdeushi, súraushy bolyp atsalyssa, keiingi úrpaq úshin de úlaǵaty mol bolmaq.
Altai Baibosynov,
Tekes auyly,
Raiymbek audany
Jariyalandy. –Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti. №57. 2021. -4-5 b.











