Ótken aptada Talǵar qalasynda jalpyúlttyq tatulyq pen sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn eske alu jylyna arnalǵan ǵylymi-praktikalyq konferentsiya bolyp ótti
Óz halqyna qarsy ózi soǵys jariyalap, óz halqyna ózi jau bolǵan memleket búl ǵalamda, sirá joq bolar, áitpese óte sirek kezdesetin shyǵar. Mine, osyndai súmdyq masqarashylyqqa bolьshviktik keńes ókimeti esh oilanbastan, júzi kúimesten bardy. Eldiń ákesi, qamqory dep áspettegen Stalin sayasi quǵyn-súrginniń bas jendetine ainaldy. Otyzynshy jyldardyń ortasyna ári túbegeili jeńiske jetti dep shápkini aspanǵa atyp jar salǵan sotsializm naǵyz óktem súmyrai beineli totalitarlyq júie boldy, sóitip imperiya shegindegi barsha halyqtarǵa qúldyq qamytyn kigizdi. Keńes Odaǵynyńsheksiz de shetsiz úlanǵaiyr aumaǵynda «Gulagtar», «Karlagtar», «Aljirler» qabyndap qaptap ketti. A. P. CHehovtyń áigili «Altynshy palatasyna» úqsatsaq KSRO-nyń ózi túgeldei úlken bir azap legeri, halyqtardyń qan-qasap túrmesi ispettes edi.
Al, endi Qazaqstanǵa keletin bolsaq, áńgime ókinishti óksikpen, sherli qasyretpen órnekteledi. Qazaqstannyń negizgi, jergilikti halqy qazaqtar óktem júieniń sheńgeline aldymen tústi, qandy-qasabyna aldymen ilikti. Biz kóbine kóp 1924 jylǵy ǵalamat asharshylyq pen eldi jailaǵan indet jaiyn aita bermeimiz. Sol kezde Lenin asharshylyqqa úshyraǵandarǵa járdem súrap jalpaq jahanǵa jar salady. Aral teńiziniń balaǵyna deiin vagondap aldyrtady, al shybyndai qyrylyp, baudai túsip jatqan qazaqtarǵa eshkim tipti, nazaryn da audarmaidy. Búratanaqazaqtyń sotsializmniń qarqyndy qozǵalysyna ilese almaǵan qazaq siyaqty últtardyń qyrylyp qúryp ketui zańdy qúbylys dep sandyraqtaǵan qaitersiz. Ásirese,SHaya Itskevich – Goloshekin osy teoriyasymaqty aram piǵylmen qaitalaudan eshbir jalyqpaityn edi.
1928 jyldan bastap qazaq últynyń basyna qara búlt shyndap úiirildi. Naq osy uaqytta eldiń úiytqysy, qút-berekesi, tirshiliginiń kózi, ekonomikalyq tirek-negizi bolyp otyrǵan myńdaǵan bailardyń mal-múlki tárkilenip, ózderi túrli qiyrǵa aidalyp jer audaryldy. Sóitip, qazaqtardyń ekonomikasynyń negizgi salasy sanalatyn mal sharuashylyǵyna úlken núqsan keltirildi. Keńes ókimetiniń kaharyna ilikken bailar sharuanyń yǵytyn biletin, mal ósiru kásibin jaqsy meńgergen aqyldy hám isker adamdar bolatyn. Olardyń kózi qúrtylǵan soń, sharuadan da bereke kete bastady,auyl-auyldaǵy qazaq júrty ózderiniń basty adamdarynan, qinalǵanda top bastap keńes beretin aqylman kóshbasshylarynan aiyryldy.
1929 jyly qazaq halqy sayasi quǵyn súrginniń de salqyn yzǵyryn sezdi. Ahmet Baitúrsynov,Júsipbek Aimauytov, Maǵjan Júmabaev, Múhtar Áuezov, Álimhan Ermekov syndy qairatkerler, arys azamattar ústalyp, qamaqqa alyndy, olarǵa túrli-túrli soraqy aiyptar taǵyldy. Osynyń bári 1932 jylǵy stalindik-goloshekindik genotsidke, yaǵni meshin jylynyń 2 millionnan astam qazaqty jalmaǵan qoldan úiymdastyrylǵan asharshylyǵyna tura bastap ákele jatty. Al 1987 jyldyń soiqanynda últymyzdyń qaimaǵy ekinshi ret sypyryldy. Sayasi quǵyn-súrgin 1958 jyldary taǵy bastalyp, úitqi soǵyp baryp, qaitadan toqtady. Alla-taǵala halyqtyń kóz jasyn kórdi me, áiteuir Stalin ólip tynyp, júrttyń kózi ashylyp, esterin jidy.
Iá, ata-babalar «Óli riza bolmai,tiri baiymaidy» dep qalai dál, dúrys aitqan. Ótkennińtaǵylymynan sabaq almai,ony kóńil tarazysyna salyp saralamai qazirgi kúnimizdi túsine almaimyz, keleshekti baǵdarlai almaimyz. Sondyqtan qoǵamda jańaru júrip jatqan osy shaqta búdan alpys jyl búryn adamdarǵa sotsyz, tergeusiz, jasalǵan quǵyn-súrginniń qaiǵy-qasyreti erekshe mánge ie bolmaq. Osynau qasietti oqiǵalardy úmytuǵa bizdińáste halqymyz joq. Osy rette Qazaqstan Respublikasynyń Prezidenti Núrsúltan Nazapbaevtyń 1997jyldy Jalpyúlttyq tatulyq jáne quǵyn-súrgin qúrbandaryn eske alu jyly dep jariyalauy árbir júrekke jaqyn da túsinikti. Búl shara júrtshylyq tarapynan úlken qoldau tauyp otyr. 55 sayasi partiya men qoǵamdyq qozǵalystar jetekshileri ony júzege asyruǵa tikelei aralasyp, hadari-halderinshe kómek kórsetetinderin málimdedi.
SHoqan Uálihanov atyndaǵy tarih jáne etnologiya institutynnyń direktory akademik Manash Qozybaev, osy institut direktorynyń orynbasary, tarih ǵylymynyń kandidatyHaidar Aldajúmanov, Respublika Memlekettik arhiviniń qyzmetkeri Marat Qasenov osy quǵyn-súrginniń sayasi áleumettik astaryna keńinen toqtalyp, totalitarlyq sotsiaizm júiesiniń san myńdaǵan adam taǵdyryna qiyanat jasap, oiynshyq qylǵandyǵyna, tútas halyqtardy jer audarǵan qylmysyna kóptegen aiǵaq mysaldar keltirdi.
… Mine, birneshe jyldan beri respublika júrtshylyǵynyń nazary Talǵar audanyndaǵy shaǵyn ǵana Jańalyq auylyna auyp otyr. Osy auyldyń janynda 1937-1938 jylǵy sayasi quǵyn súrgin qúrbandary jairatylyp, máńgilik meken-túraq tapqan. Sáken Seifullin, Iliyas Jansúgirov, Beiimbet Mailin, Oraz jandosov siyaqty arystardyń súiegi osy arada jatyr. Tek 1938 jyly ǵana Jańalyqtyń janyndaǵy shúńqyr qorymdarda túrli últtyń 700-ge juyq ókili atylyp, jerlendi.Jyl saiyn mamyr aiynyń sońynda Jańalyq jazyqsyz qúrbandardyń aruaqtaryna baǵyshtalyp as berilip, qaraly mitingi ótkizildi. Keleshekte búl arada eskertkish ornatylmaqshy. Múnda qaza bolǵan arystardyń úrim-bútaq úrpaqtary, tuys-júraǵattary, respublikalyq «Ádilet» qoǵamy men Qazaqstan quǵyn-súrgin kórgender assotsiatsiyasynyń ókilderi jinalyp, ardager aruaqtarǵa taǵzym etedi. Talǵar qalasynyń ortasyndaǵy kórnekti jerge Qazaqstannyń asa iri memleket qairatkeri, qyzyl zúlmattyń qúrbany Túrar Rysqúlovtyń eskertkishi qoiyldy.
Ǵylymi –praktikalyq konferentsiyada sóz alǵan Talǵar audanynyń ákimi Bolatbek Qútpanov Qazaqstan júz últtyń mekeni, shyn mánisinde internatsionaldyq dostyqtyń ortaq úiiekendigine, sol oraida atqarylyp jatqan sharalarǵa basa toqtaldy. Árbir auyldyq okrugterde ótken dostyq festivalьdaryna úiǵyr,túrik, korei, polyak jáne basqa últtyq mádeni ortalyqtar belsene qatysyp, ózderiniń últtyq mádenieti men ónerin, salt-dástúrlerin kópshilikke pash etip kórsetip otyrady.
Búlar naǵyz merekege, sán saltanatqa, qalyqtaǵan án-kúige toly últtar dostyǵynyń merekesine ainalady.Al tútas, halyqtar otyzynshy-qyrqynshy jyldary suyq vagon darǵa tielip, qoldaryna bir-bir túiinshekterin ǵana ústap Qazaqstanǵa zorlyqpen jer audarylyp kelgen shaqtarynda, mereke bylai túrsyn, kókirektegi qaiǵy-sherge toly bolatyn, bir úzim nanǵa zar bolatyn. Sol qiyn- qystau shaqta olar qazaq halqy kóńiliniń jyly shuaǵyna, meimandostyǵyna bólendi. Endi bir sát sózdi osy últtar ókilderiniń ózderine berelik.
Túrik últtyq mádeni ortalyǵynyń tóraǵasy Sayapat Túrsynov: «Meniń jer audarylǵan halqymnyń tarihy sonau 1829 jyldan bastalady. Sol jyly Resei men Turkiya arasyndaǵy soǵys kezinde general Paskevich Gruziyanyń soltústik audandaryn jaulap aldy.Kelisimge sáikes negizinen túrikter mekendeitin Soltústiktegi bes audan Reseige qaraityn boldy. 1944 jylǵy qarashanyń qasyretti qara kúnine deiin bizdiń halqymyz Turkiyamen shekaralas beibit ómir keship, eńbek etip túryp jatty. Qasiret 1944 jyldyń 14 qarashasynda keldi. Búl kezde bizdiń ákelerimiz ben aǵalarymyz Otan qorǵap, gitlershil jaumen shaiqasyp júrgen bolatyn. Sol Otan qorǵaushylarldyń áke-shesheleri men balalaryn atamekenderi men oshaqtarynan aiyryp suyq gulep ysqyrǵan tauar vagondaryna tiep, Orta Aziya respublikalary men Qazaqstanǵa alyp keldi.Qazaqstandyqtardyń úlken bauyrmal kómegi men shapaǵat meiiriminiń arqasynda bizdiń halqymyz óz tirshiligin odan ári jalǵady. Zúlmattyń qyrsyǵynan aman qalyp jan saqtady. Osy kómek úshin bish qazaq halqynyń aldynda árdaiym taǵzym etip bas iemiz. Túrik halqy múnda da komendattyq tártiptiń qysymyna túsip, jábir japa shekti. Otan qorǵauǵa 40 myń bozdaǵymyz attansa, sonyń 26 myńy maidan dalalaryfnda sháhit boldy. Jeti túrik jigiti Keńes Odaǵynyń Batyry bolǵandyǵyn da ózimizshe maqtan etemiz. Qazir Qzaqstan aumaǵynda 200 myńnan astam túrik tili oqytylady. Meniń halqym jalpyúlttyq tatulyqqa, quǵyn –súrgin qúrbandaryn eske aludyń qasietti isine óz úlesterin qosa bermek».
Grek últtyq mádeni ortalyǵynyń tóraǵasy Konstantin Muratidi: «Qazaqstanda grekterdiń paida boluynyń ózindik tarihy bar. Búl da bir qaiǵyly tarih. Bizdiń birsypyra ata-babalarymyz jiyrmasynshy ǵasyrdyń alǵashqy shireginde túrik ezgisinen qútylmaq úshin ata-júrt, úii, jeri, búkil mal-múkámmálin tastap,Reseige aua kóship, Gruziya, Soltústik Kavkaz, Armeniya, Qyrym aimaqtaryna ornyǵady. Sol jerde jiyrma jyldan astam túryp, qaitadan úi-kúi bolyp, túrmystary dúrystalyp, jaqsy ómir súre bastaǵanda, ózimizge jańa Otan taptyq-au dep kóńilderine súiinish ornaǵan kezde olar jańa qyrsyqqa tap bolady. Olardyń ornatqan shańyraqtary 1941 jyly kenetten talqan bop ortasyna túsedi, sóitip olardy qonystanǵan jerlerinen basqa jaqqa quudyń qatal súrgini bastalady. 1938 jyldyń qandarynda ákem jáne sheshem jaǵynan tuys bolyp keletin alty atamdy tútqyndady. Odan soń soǵys bastaldy. Bizdiń halyqqa senimsizdik bildirilip, jiyrma tórt saǵattyń ishinde Resei sheginen quyldyq. Odan soń tauarly vagondarǵa mingizip, belgisiz baǵytqa jóneltti. Qaida baratynymyzdy da aitqan joq. Sóitip grekter Qazaqstannyń keń baitaǵyna kelip qonystandy. Búl respublika qanshama qiynshylyq jyldary bastan ótkizgennen keiin, mine, bizdiń ekinshi Otanymyzǵa ainalyp otyr. Sol bir auyr uaqyttarda Qazaqstannyń jergilikti halqy bizge úlken járdem kórsetip, qonaqjailylyq tanytty».
Ǵylymi-praktikalyq konferentsiyada búdan keiin úiǵyr últtyq mádeni ortalyǵynyń tóraǵasy Osman Áshimov, korei ortalyǵy tóraǵasynyń orynbasary Robert TSoi, auyl sharuashylyq tehnikumynyń oqushysy Bekmúrat Ámirhanov jáne basqalar sóiledi. Jinalǵandarǵa ákesi keńestik qyzyl imperiyanyń túrli túrmeleri men lagkerlerinde azap shegip atylǵan Joldasbai Rahmetovtiń júrekjardy sózderi qatty áser etti. Qai sózde bolsyn sol bir zúlmattardyń kelmeske ketui, respublikada qazirgi kezde tatulyqtyń saqtaluy, altyn ózekke ainaldy. Ǵylymi-praktikalyq konferentsiyaǵa qatysushylar «Karlag» derekti kinofilьmin, kitap pen qújat, fotosuret kórmesin tamashalady. Konferentsiyaǵa Almaty oblysy ákiminiń orynbasary B. S. SHákirov myrza qatysyp otyrdy.
Qorǵanbek Amanjoldyń esteligi,
“Jetisu” gazetiniń arnaiy tilshisi.
Jariyalandy. -Almaty: “Jetisu” gazeti. №30. 1997. -5 b.











