وتكەن اپتادا تالعار قالاسىندا جالپىۇلتتىق تاتۋلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جىلىنا ارنالعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى
ءوز حالقىنا قارسى ءوزى سوعىس جاريالاپ، ءوز حالقىنا ءوزى جاۋ بولعان مەملەكەت بۇل عالامدا، ءسىرا جوق بولار، ايتپەسە وتە سيرەك كەزدەسەتىن شىعار. مىنە، وسىنداي سۇمدىق ماسقاراشىلىققا بولشۆيكتىك كەڭەس وكىمەتى ەش ويلانباستان، ءجۇزى كۇيمەستەن باردى. ەلدىڭ اكەسى، قامقورى دەپ اسپەتتەگەن ستالين ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ باس جەندەتىنە اينالدى. وتىزىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنا ءارى تۇبەگەيلى جەڭىسكە جەتتى دەپ شاپكىنى اسپانعا اتىپ جار سالعان سوتسياليزم ناعىز وكتەم سۇمىراي بەينەلى توتاليتارلىق جۇيە بولدى، ءسويتىپ يمپەريا شەگىندەگى بارشا حالىقتارعا قۇلدىق قامىتىن كيگىزدى. كەڭەس وداعىنىڭشەكسىز دە شەتسىز ۇلانعايىر اۋماعىندا «گۋلاگتار»، «كارلاگتار»، «الجيرلەر» قابىنداپ قاپتاپ كەتتى. ا. پ. چەحوۆتىڭ ايگىلى «التىنشى پالاتاسىنا» ۇقساتساق كسرو-نىڭ ءوزى تۇگەلدەي ۇلكەن ءبىر ازاپ لەگەرى، حالىقتاردىڭ قان-قاساپ تۇرمەسى ىسپەتتەس ەدى.
ال، ەندى قازاقستانعا كەلەتىن بولساق، اڭگىمە وكىنىشتى وكسىكپەن، شەرلى قاسىرەتپەن ورنەكتەلەدى. قازاقستاننىڭ نەگىزگى، جەرگىلىكتى حالقى قازاقتار وكتەم جۇيەنىڭ شەڭگەلىنە الدىمەن ءتۇستى، قاندى-قاسابىنا الدىمەن ىلىكتى. ءبىز كوبىنە كوپ 1924 جىلعى عالامات اشارشىلىق پەن ەلدى جايلاعان ىندەت جايىن ايتا بەرمەيمىز. سول كەزدە لەنين اشارشىلىققا ۇشىراعاندارعا جاردەم سۇراپ جالپاق جاھانعا جار سالادى. ارال تەڭىزىنىڭ بالاعىنا دەيىن ۆاگونداپ الدىرتادى، ال شىبىنداي قىرىلىپ، باۋداي ءتۇسىپ جاتقان قازاقتارعا ەشكىم ءتىپتى، نازارىن دا اۋدارمايدى. بۇراتاناقازاقتىڭ ءسوتسياليزمنىڭ قارقىندى قوزعالىسىنا ىلەسە الماعان قازاق سياقتى ۇلتتاردىڭ قىرىلىپ قۇرىپ كەتۋى زاڭدى قۇبىلىس دەپ ساندىراقتاعان قايتەرسىز. اسىرەسە،شايا يتسكەۆيچ – گولوشەكين وسى تەورياسىماقتى ارام پيعىلمەن قايتالاۋدان ەشبىر جالىقپايتىن ەدى.
1928 جىلدان باستاپ قازاق ۇلتىنىڭ باسىنا قارا بۇلت شىنداپ ءۇيىرىلدى. ناق وسى ۋاقىتتا ەلدىڭ ۇيىتقىسى، قۇت-بەرەكەسى، تىرشىلىگىنىڭ كوزى، ەكونوميكالىق تىرەك-نەگىزى بولىپ وتىرعان مىڭداعان بايلاردىڭ مال-مۇلكى تاركىلەنىپ، وزدەرى ءتۇرلى قيىرعا ايدالىپ جەر اۋدارىلدى. ءسويتىپ، قازاقتاردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى سالاسى سانالاتىن مال شارۋاشىلىعىنا ۇلكەن نۇقسان كەلتىرىلدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ كاھارىنا ىلىككەن بايلار شارۋانىڭ ىعىتىن بىلەتىن، مال ءوسىرۋ كاسىبىن جاقسى مەڭگەرگەن اقىلدى ءھام ىسكەر ادامدار بولاتىن. ولاردىڭ كوزى قۇرتىلعان سوڭ، شارۋادان دا بەرەكە كەتە باستادى،اۋىل-اۋىلداعى قازاق جۇرتى وزدەرىنىڭ باستى ادامدارىنان، قينالعاندا توپ باستاپ كەڭەس بەرەتىن اقىلمان كوشباسشىلارىنان ايىرىلدى.
1929 جىلى قازاق حالقى ساياسي قۋعىن سۇرگىننىڭ دە سالقىن ىزعىرىن سەزدى. احمەت بايتۇرسىنوۆ،جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، ماعجان جۇماباەۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، ءالىمحان ەرمەكوۆ سىندى قايراتكەرلەر، ارىس ازاماتتار ۇستالىپ، قاماققا الىندى، ولارعا ءتۇرلى-ءتۇرلى سوراقى ايىپتار تاعىلدى. وسىنىڭ ءبارى 1932 جىلعى ستاليندىك-گولوشەكيندىك گەنوتسيدكە، ياعني مەشىن جىلىنىڭ 2 ميلليوننان استام قازاقتى جالماعان قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشارشىلىعىنا تۋرا باستاپ اكەلە جاتتى. ال 1987 جىلدىڭ سويقانىندا ۇلتىمىزدىڭ قايماعى ەكىنشى رەت سىپىرىلدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن 1958 جىلدارى تاعى باستالىپ، ۇيتقي سوعىپ بارىپ، قايتادان توقتادى. اللا-تاعالا حالىقتىڭ كوز جاسىن كوردى مە، ايتەۋىر ستالين ءولىپ تىنىپ، جۇرتتىڭ كوزى اشىلىپ، ەستەرىن جيدى.
ءيا، اتا-بابالار «ءولى ريزا بولماي،ءتىرى بايىمايدى» دەپ قالاي ءدال، دۇرىس ايتقان. وتكەننىڭتاعىلىمىنان ساباق الماي،ونى كوڭىل تارازىسىنا سالىپ سارالاماي قازىرگى كۇنىمىزدى تۇسىنە المايمىز، كەلەشەكتى باعدارلاي المايمىز. سوندىقتان قوعامدا جاڭارۋ ءجۇرىپ جاتقان وسى شاقتا بۇدان الپىس جىل بۇرىن ادامدارعا سوتسىز، تەرگەۋسىز، جاسالعان قۋعىن-سۇرگىننىڭ قايعى-قاسىرەتى ەرەكشە مانگە يە بولماق. وسىناۋ قاسيەتتى وقيعالاردى ۇمىتۋعا بىزدىڭاستە حالقىمىز جوق. وسى رەتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاپباەۆتىڭ 1997جىلدى جالپىۇلتتىق تاتۋلىق جانە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جىلى دەپ جاريالاۋى ءاربىر جۇرەككە جاقىن دا تۇسىنىكتى. بۇل شارا جۇرتشىلىق تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ تاۋىپ وتىر. 55 ساياسي پارتيا مەن قوعامدىق قوزعالىستار جەتەكشىلەرى ونى جۇزەگە اسىرۋعا تىكەلەي ارالاسىپ، حاداري-حالدەرىنشە كومەك كورسەتەتىندەرىن مالىمدەدى.
شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىننىڭ ديرەكتورى اكادەميك ماناش قوزىباەۆ، وسى ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى، تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتىحايدار الداجۇمانوۆ، رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قىزمەتكەرى مارات قاسەنوۆ وسى قۋعىن-سۇرگىننىڭ ساياسي الەۋمەتتىك استارىنا كەڭىنەن توقتالىپ، توتاليتارلىق سوتسيايزم جۇيەسىنىڭ سان مىڭداعان ادام تاعدىرىنا قيانات جاساپ، ويىنشىق قىلعاندىعىنا، تۇتاس حالىقتاردى جەر اۋدارعان قىلمىسىنا كوپتەگەن ايعاق مىسالدار كەلتىردى.
… مىنە، بىرنەشە جىلدان بەرى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ نازارى تالعار اۋدانىنداعى شاعىن عانا جاڭالىق اۋىلىنا اۋىپ وتىر. وسى اۋىلدىڭ جانىندا 1937-1938 جىلعى ساياسي قۋعىن سۇرگىن قۇرباندارى جايراتىلىپ، ماڭگىلىك مەكەن-تۇراق تاپقان. ساكەن سەيفۋللين، ءىلياس جانسۇگىروۆ، بەيىمبەت مايلين، وراز جاندوسوۆ سياقتى ارىستاردىڭ سۇيەگى وسى ارادا جاتىر. تەك 1938 جىلى عانا جاڭالىقتىڭ جانىنداعى شۇڭقىر قورىمداردا ءتۇرلى ۇلتتىڭ 700-گە جۋىق وكىلى اتىلىپ، جەرلەندى.جىل سايىن مامىر ايىنىڭ سوڭىندا جاڭالىق جازىقسىز قۇربانداردىڭ ارۋاقتارىنا باعىشتالىپ اس بەرىلىپ، قارالى ميتينگى وتكىزىلدى. كەلەشەكتە بۇل ارادا ەسكەرتكىش ورناتىلماقشى. مۇندا قازا بولعان ارىستاردىڭ ءۇرىم-بۇتاق ۇرپاقتارى، تۋىس-جۇراعاتتارى، رەسپۋبليكالىق «ادىلەت» قوعامى مەن قازاقستان قۋعىن-سۇرگىن كورگەندەر اسسوتسياتسياسىنىڭ وكىلدەرى جينالىپ، ارداگەر ارۋاقتارعا تاعزىم ەتەدى. تالعار قالاسىنىڭ ورتاسىنداعى كورنەكتى جەرگە قازاقستاننىڭ اسا ءىرى مەملەكەت قايراتكەرى، قىزىل زۇلماتتىڭ قۇربانى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەسكەرتكىشى قويىلدى.
عىلىمي –پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا ءسوز العان تالعار اۋدانىنىڭ اكىمى بولاتبەك قۇتپانوۆ قازاقستان ءجۇز ۇلتتىڭ مەكەنى، شىن مانىسىندە ينتەرناتسيونالدىق دوستىقتىڭ ورتاق ۇيىەكەندىگىنە، سول ورايدا اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا باسا توقتالدى. ءاربىر اۋىلدىق وكرۋگتەردە وتكەن دوستىق فەستيۆالدارىنا ۇيعىر،تۇرىك، كورەي، پولياك جانە باسقا ۇلتتىق مادەني ورتالىقتار بەلسەنە قاتىسىپ، وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى مەن ونەرىن، سالت-داستۇرلەرىن كوپشىلىككە پاش ەتىپ كورسەتىپ وتىرادى.
بۇلار ناعىز مەرەكەگە، ءسان سالتاناتقا، قالىقتاعان ءان-كۇيگە تولى ۇلتتار دوستىعىنىڭ مەرەكەسىنە اينالادى.ال تۇتاس، حالىقتار وتىزىنشى-قىرقىنشى جىلدارى سۋىق ۆاگون دارعا تيەلىپ، قولدارىنا ءبىر-ءبىر تۇيىنشەكتەرىن عانا ۇستاپ قازاقستانعا زورلىقپەن جەر اۋدارىلىپ كەلگەن شاقتارىندا، مەرەكە بىلاي تۇرسىن، كوكىرەكتەگى قايعى-شەرگە تولى بولاتىن، ءبىر ءۇزىم نانعا زار بولاتىن. سول قيىن- قىستاۋ شاقتا ولار قازاق حالقى كوڭىلىنىڭ جىلى شۋاعىنا، مەيماندوستىعىنا بولەندى. ەندى ءبىر ءسات ءسوزدى وسى ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ وزدەرىنە بەرەلىك.
تۇرىك ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى ساياپات تۇرسىنوۆ: «مەنىڭ جەر اۋدارىلعان حالقىمنىڭ تاريحى سوناۋ 1829 جىلدان باستالادى. سول جىلى رەسەي مەن تۋركيا اراسىنداعى سوعىس كەزىندە گەنەرال پاسكەۆيچ گرۋزيانىڭ سولتۇستىك اۋداندارىن جاۋلاپ الدى.كەلىسىمگە سايكەس نەگىزىنەن تۇرىكتەر مەكەندەيتىن سولتۇستىكتەگى بەس اۋدان رەسەيگە قارايتىن بولدى. 1944 جىلعى قاراشانىڭ قاسىرەتتى قارا كۇنىنە دەيىن ءبىزدىڭ حالقىمىز تۋركيامەن شەكارالاس بەيبىت ءومىر كەشىپ، ەڭبەك ەتىپ تۇرىپ جاتتى. قاسىرەت 1944 جىلدىڭ 14 قاراشاسىندا كەلدى. بۇل كەزدە ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز بەن اعالارىمىز وتان قورعاپ، گيتلەرشىل جاۋمەن شايقاسىپ جۇرگەن بولاتىن. سول وتان قورعاۋشىلارلدىڭ اكە-شەشەلەرى مەن بالالارىن اتامەكەندەرى مەن وشاقتارىنان ايىرىپ سۋىق گۋلەپ ىسقىرعان تاۋار ۆاگوندارىنا تيەپ، ورتا ازيا رەسپۋبليكالارى مەن قازاقستانعا الىپ كەلدى.قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلكەن باۋىرمال كومەگى مەن شاپاعات مەيىرىمىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ حالقىمىز ءوز تىرشىلىگىن ودان ءارى جالعادى. زۇلماتتىڭ قىرسىعىنان امان قالىپ جان ساقتادى. وسى كومەك ءۇشىن ءبىش قازاق حالقىنىڭ الدىندا ءاردايىم تاعزىم ەتىپ باس يەمىز. تۇرىك حالقى مۇندا دا كومەنداتتىق ءتارتىپتىڭ قىسىمىنا ءتۇسىپ، ءجابىر جاپا شەكتى. وتان قورعاۋعا 40 مىڭ بوزداعىمىز اتتانسا، سونىڭ 26 مىڭى مايدان دالالارىفندا ءشاھيت بولدى. جەتى تۇرىك جىگىتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى بولعاندىعىن دا وزىمىزشە ماقتان ەتەمىز. قازىر قزاقستان اۋماعىندا 200 مىڭنان استام تۇرىك ءتىلى وقىتىلادى. مەنىڭ حالقىم جالپىۇلتتىق تاتۋلىققا، قۋعىن –سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋدىڭ قاسيەتتى ىسىنە ءوز ۇلەستەرىن قوسا بەرمەك».
گرەك ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى كونستانتين مۋراتيدي: «قازاقستاندا گرەكتەردىڭ پايدا بولۋىنىڭ وزىندىك تاريحى بار. بۇل دا ءبىر قايعىلى تاريح. ءبىزدىڭ ءبىرسىپىرا اتا-بابالارىمىز جيىرماسىنشى عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە تۇرىك ەزگىسىنەن قۇتىلماق ءۇشىن اتا-جۇرت، ءۇيى، جەرى، بۇكىل مال-مۇكاممالىن تاستاپ،رەسەيگە اۋا كوشىپ، گرۋزيا، سولتۇستىك كاۆكاز، ارمەنيا، قىرىم ايماقتارىنا ورنىعادى. سول جەردە جيىرما جىلدان استام تۇرىپ، قايتادان ءۇي-كۇي بولىپ، تۇرمىستارى دۇرىستالىپ، جاقسى ءومىر سۇرە باستاعاندا، وزىمىزگە جاڭا وتان تاپتىق-اۋ دەپ كوڭىلدەرىنە ءسۇيىنىش ورناعان كەزدە ولار جاڭا قىرسىققا تاپ بولادى. ولاردىڭ ورناتقان شاڭىراقتارى 1941 جىلى كەنەتتەن تالقان بوپ ورتاسىنا تۇسەدى، ءسويتىپ ولاردى قونىستانعان جەرلەرىنەن باسقا جاققا قۋۋدىڭ قاتال سۇرگىنى باستالادى. 1938 جىلدىڭ قاندارىندا اكەم جانە شەشەم جاعىنان تۋىس بولىپ كەلەتىن التى اتامدى تۇتقىندادى. ودان سوڭ سوعىس باستالدى. ءبىزدىڭ حالىققا سەنىمسىزدىك ءبىلدىرىلىپ، جيىرما ءتورت ساعاتتىڭ ىشىندە رەسەي شەگىنەن قۋىلدىق. ودان سوڭ تاۋارلى ۆاگوندارعا مىنگىزىپ، بەلگىسىز باعىتقا جونەلتتى. قايدا باراتىنىمىزدى دا ايتقان جوق. ءسويتىپ گرەكتەر قازاقستاننىڭ كەڭ بايتاعىنا كەلىپ قونىستاندى. بۇل رەسپۋبليكا قانشاما قيىنشىلىق جىلدارى باستان وتكىزگەننەن كەيىن، مىنە، ءبىزدىڭ ەكىنشى وتانىمىزعا اينالىپ وتىر. سول ءبىر اۋىر ۋاقىتتاردا قازاقستاننىڭ جەرگىلىكتى حالقى بىزگە ۇلكەن جاردەم كورسەتىپ، قوناقجايلىلىق تانىتتى».
عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا بۇدان كەيىن ۇيعىر ۇلتتىق مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى وسمان ءاشىموۆ، كورەي ورتالىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى روبەرت تسوي، اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكۋمىنىڭ وقۋشىسى بەكمۇرات ءامىرحانوۆ جانە باسقالار سويلەدى. جينالعاندارعا اكەسى كەڭەستىك قىزىل يمپەريانىڭ ءتۇرلى تۇرمەلەرى مەن لاگكەرلەرىندە ازاپ شەگىپ اتىلعان جولداسباي راحمەتوۆتىڭ جۇرەكجاردى سوزدەرى قاتتى اسەر ەتتى. قاي سوزدە بولسىن سول ءبىر زۇلماتتاردىڭ كەلمەسكە كەتۋى، رەسپۋبليكادا قازىرگى كەزدە تاتۋلىقتىڭ ساقتالۋى، التىن وزەككە اينالدى. عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار «كارلاگ» دەرەكتى كينوفيلمىن، كىتاپ پەن قۇجات، فوتوسۋرەت كورمەسىن تاماشالادى. كونفەرەنتسياعا الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ب. س. شاكىروۆ مىرزا قاتىسىپ وتىردى.
قورعانبەك امانجولدىڭ ەستەلىگى،
“جەتىسۋ” گازەتىنىڭ ارنايى ءتىلشىسى.
جاريالاندى. -الماتى: “جەتىسۋ” گازەتى. №30. 1997. -5 ب.











