Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ حالىق جادى

ەكپەمەن ەلىن ساقتاعان…

admin
2026/07/27
حالىق جادى
0
Екпемен елін сақтаған…

قازاق اراسىندا ۆز حالقىنىڭ بولشاعىن ويلاپ, سولاردىڭ قامىن جەگەن, ەل ۈشىن ەڭىرەپ تۋىپ, جاتپەن كۈرەسىپ, ازاماتتىق تۇلعا دەرەجەسىنە كۆتەرىلگەن, ەسىمىن قاسيەتتەپ ايتاتىن نەبىر اسىل ادامدار بولعان. جاركەنت ۆڭىرىندە ەلدىڭ اراسىندا ەسىمدەرى كۆپ ايتىلماعاندىقتان جازىلماي, زەرتتەلمەگەندىكتەن اشىلماي جاتقان, بار ۆمىرىن جۇرتىنا قىزمەت جاساۋعا سارپ ەتكەن ازاماتتارىمىزدىڭ ۆمىر تاريحىنىڭ تاراۋلارىنىڭ ۆزى بىر تۆبە. التى الاشتىڭ ەرتەڭگى كۈنگى جايىن قوزعاپ, ساناسىن تۇنشىقتىرىپ, ەڭسەسىن ەزگەن وتارشىلدىق ۈستەمدىكتەن قۇتىلۋ ۈشىن ەسىم سويى بەلگىلى ارىستارىمىز ساياسي كۈرەسكە بەل شەشە كىرىسىپ ەركىندىك جولىندا جاندارىن قيدى. ۆتكەن ىسكە ۆكىنىش بىلدىرگەنمەن, ەشنەرسە ورنىنا كەلمەيدى. سولارمەن يىق تىرىسە قاتارلاسىپ, قالىڭ قازاعىنىڭ ورتاسىندا جۈرىپ ەلىنىڭ دەنىنىڭ ساۋلىعىن ويلاپ, زور جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا كۆتەرىپ, ۈلكەن ىس اتقارعان ارداق تۇتار ازاماتتارىمىزدىڭ بىرى بۇقا مولدا.

كۆپ جىلداردان بەرى وسى جۆنىندە گازەت بەتىندە بۇقا مولدا مەن جاقسىباي مولدانىڭ تاۋ اراسىنداعى كەزەڭدە كەزدەسىپ ات ۈستىندە وتىرىپ ايتىسقانىن جارييالاپ, بىزدە ۆتكەن عاسىردا مىنانداي سۋىرىپ سالما ايتىس اقىندارى بار ەكەن دەپ جار سالعانبىز. ۆكىنىشكە قاراي «ەۋ» دەگەن ادام بولمادى. بىز بولماساق تا كەيىنگى ۆسىپ كەلە جاتقان وقىمىستى ازاماتتاردىڭ بىرىنىڭ, تەرەڭگە كۆمىلىپ, شاڭ استىندا جاتقان ارحيۋتىك قۇجاتتاردىڭ اراسىنان «مىنا اتامىزدىڭ كۈللى قازاققا سىڭىرگەن ەڭبەگى زور ەكەن» دەپ الىپ شىققانىنا, «مىناۋ سەندەردىڭ ەلدىڭ عۇلاماسى ەكەن» دەپ تابىستاعانىنا رازى بولماسقا ەبدىمىز جوق. كەلتىرىلگەن دەرەكتەردەن بىز سول پاتشا زامانىندا بوداندىقتا جۈرسە دە ۆز بىلىمدىلىگىن كۆرسەتىپ, جۇرتقا ادالدىعىنىڭ ارقاسىندا دەرىگەرلىك قىزمەت اتقارعان ايتىسكەر اقىن بۇقا مولدانى ەكىنشى قىرىنان تانيمىز.

بۇقارا قالاسىنان بىلىم العان, جاس بالالاردىڭ ساۋاتىن اشقان, دەرىگەرلىك ەممەن اينالىسقان كۆزى اشىق سول زاماننىڭ وقىمىستىلارى سانالاتىن بۇقا مەن جاقسىباي سيياقتى ساۋاتتى ادامدارى بار بولسا دا بۈكىل قازاقتاردى جابايىلار قاتارىنا اپارعان باسقىنشىلىق, وتارشىلدىق ساياسات. ەيتپەسە, سول جىلدارى ۈستەمدىك قۇرعان كەڭەستىك ۆكىمەت «بىزدىڭ قازاق وقىماعان, مال باققان, قايعى دەرتپەن جۈرەگىنە قان قاتقان. وقىماعان سوقىر ەدىك, مال كۈزەتىپ وتىر ەدىك, ەندى شىقتىق جارىققا», دەپ ەندەتكىزەر مە ەدى. مۇنىڭ بەرى ۆتكەن كەزدە ىلگەرى دامۋ ۈستىندە بولعان ەلىمىزدىڭ جاقسىلىق جاعىن بۈركەمەلەۋ ارقىلى تاريحىمىزدى بۇرمالاعان وتارشىلداردىڭ سانامىزعا تۇساۋ سالۋى, ەركىندىكتى ويلاۋدى توقىراتۋى بولاتىن.

بۇقا مولدا 1860 جىلدارى وسى تالدى, توعايلى اۋىلدارى تۆڭىرەگىندە دۈنيەگە كەلگەن ادام. تۈپ تامىرىن بايتۈگەي اتامىزدان الاتىن اتاقتى قىزىل سۆزدىڭ جۈيرىگى, شەشەندىگىمەن اتى شىققان ەرى باتىر اققاباقتاي بيدەن تاراعان قۇدايبەردىنىڭ تەسىبەگىنەن. ۆزگە اعايىندارمەن بىرگە اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس جاتىپ قوياندىتاۋدىڭ بۆكتەرىندەگى تالدى ۆزەنىنىڭ باسىمەن, نييازاقىننىڭ سازى, تىشقان ۆزەنىنىڭ ەكى ساعاسىن جايلاعان قۇدايبەردىنىڭ ۇرپاقتارى ۆزگە رۋلارمەن بىرشاما قاناتىن سوزىپ, جايىلا ورنالاسقان. تەسىبەكتىڭ بالاسى دۋلاتتىڭ التى ۇلىنىڭ بىرى قۇرماننان ۈمبەت تۋىلعان. جاسىنان باۋىرلارىنىڭ قامقورلىعىندا بولىپ بۇلا ۆسكەن ۈمبەتتىڭ دە شاڭىراعىنان دا بىراز بالا ۆربىگەن. بۇقا مولدانىڭ اعاسى اتامبەك سوپىلىق جولدى ۇستانىپ ۆمىر باقي ۈيلەنبەي ۆتكەن. بۇقا مولدانىڭ باۋىرىنان نۇرقابەك, قازى, مۇحامەدي, بەكتۇرسىن, اقمەدي دەگەن بەس بالا قالعان. بۇقا ەسەيگەننەن كەيىن وقۋ ىزدەپ سول كەزدەگى اتى الىسقا جايىلعان بۇقاراداعى مەدرەسەگە بارادى. قازاق جۇرتىنىڭ اراسىندا ەجەلدەن-اق «كۆكىلتاش» مەدرەسەسىن قازاق سالدىرعان ەكەن دەگەن اڭىزعا سۈيەنگەن قازاقتار وسىندا وقۋعا كۆپ كەلەتىن بولعان. سولاردىڭ ىشىندە اتاقتى مەشھۈر جۈسىپ كۆپەەۋ, اقىن تۇرماعانبەت ىزتىلەۋوۋتەردىڭ ۇستازدارى بولعان بىلىمدارلار, ولاردىڭ ۆزدەرى دە وسى وقۋ ورنىن تەمامداعان. بۇقارا قالاسىنداعى 16 عاسىردا سالىنعان كۆكىلتاش مەدرەسەسىن مىرزاكەلدى رۋىنان شىققان جاقسىباي ەكەۋى بىرگە وقىپ بىتىرگەن. مۈمكىن جوعارىدا اتتارى اتالعان قازاقتىڭ بىرتۋار عۇلامالارىمەن بىرگە وقىعان دا شىعار, ول دا دا عاجاپ ەمەس. سەبەبى مەشھۈر جۈسىپ ايتقان ەكەن: «كۆكىلتاشتا سىتقامىت قىلعان ادام نە باي بولىپ, نە ەۋليە بولىپ, نە مولدا بولىپ شىعادى, قۇر الاقان شىقپايدى», – دەپ. ەۋليەلىكپەن ايتقان سۆزى ايداي كەلىپ كۆكىرەگى بىلىمگە بايلانعان بۇقا دا مەدرەسەدەن قۇر الاقان شىقپاعان. ول كەزدەردەگى مولدا اتاۋى قازىرگى قۇران وقىپ, جانازا شىعاراتىن ادامنىڭ دىني اتاۋى ەمەس, وقىعان ساۋاتى بار «مۇعالىم» دەگەن ماعىنادا قولدانىلعان. ەسىمىزدە عوي, قارييالاردىڭ بىزدىڭ بىر ىسىمىزگە ريزا بولعاندا «مولدا بول, بالام» دەيتىنى. مەدرەسەدەن ارنايى بىلىم الىپ «مولدا» اتانىپ ەلگە ورالعاننان كەيىن ەل ىشىندەگى ەستييار بالالاردى جيناپ, ارنايى كيىز ۈي تىككىزىپ, سونى پايدالانىپ ساۋات اشۋ شارالارىن جۈرگىزگەن. سودان كەيىن عانا ۆز اتىنا مولدا اتاۋى قوسىلعان. ول كەزدەردە حات تانىمايتىن, وقۋ-جازۋ, سىزۋ بىلمەيتىن ادامعا مولدا سۆزى جالعانباعان. اۋىلعا كەلىپ, اراپشا ساۋات اشۋ مەكتەپتەرىن ۇيىمداستىرىپ, ەكىنشى ىبىراي التىنساريننىڭ جانكەشتى قىزمەتىن جالعاستىرعان دەۋىمىزگە بولادى. بۇقا مولدادان جۈزدەگەن بالالار ارابشا حات تانىعان جەنە باسقا دا پەندەردەن بىلىم العان. كۆپتەگەن وقۋعا ىنتالى جاستارمەن بىرگە 1903 جىلدارى ول كىسىدەن جان-جاقتى بىلىم العان, ەسىمى ەلى كۈنگە دەيىن ەل اراسىندا قۇرمەتتەلەتىن نۇرعازى اتالارىن ۇرپاقتارى جيى ەسكە الادى.

بۇقا مولدا سۋىرىپ سالما اقىندىعىمەن قاتار قارا سۆزگە كەلگەندە دە تۆگىلتە ايتاتىن شەبەر بولعان. مەدرەسەدە العان بىلىمىن كەڭىنەن پايدالانا وتىرىپ سول زاماننىڭ ادام ەمدەيتىن دەرىگەرلىك ىلىمىن دە يگەرگەن. ەل اراسىنداعى اۋرۋ-سىرقاۋدى ەمدەيتىن ەمشىلىگى دە بولعاندىعى بەلگىلى. بۇقا مولدانىڭ ەل ىشىندەگى بەدەلىنىڭ ۆسكەندىگىن مىنادان-اق كۆرۋگە بولادى. ونىڭ تىلىن العان ادامدار قولداسىپ بۇرقان اۋىلىنىڭ وڭتۈستىگىنەن اعىندى ۆزەننىڭ باتىس جاعالاۋىنان قالاپ جەكە مەشىت تۇرعىزعان. سول اينالادا تۇراتىن جۇرتتىڭ بالالارىن جيناپ, مەشىتتى كۈندىز بالا وقىتۋعا پايدالانىپ شەكىرتتەر دايىنداعان. ارنايى ازان شاقىراتىن بيىك تۆبەسى ازانتۆبە اتاۋىن العان. شارشاماي-شالدىقپاي ويىنا العان ىسىن سوڭىنا دەيىن اتقارىپ, تىشقان ۆزەنىنىڭ بويىنان سارىبەل جەنە سادىر اۋىلدارىنىڭ ۆكپە تۇسىنان ەكى سۋ ديىرمەنىن سالىپ, سۋدى ارنايى ارنامەن بۆكتەرلەتىپ ەكەلىپ بۇرىپ, جۈرگىزىپ, ۇن تارتىپ ەلدى قىجالاتتان شىعارعان. بۇل ىستەگەن جۇمىستارى ول كىسىنىڭ قاتارلاستارىنان ويى وزىق تۋعاندىعىن, ۆزگە جۇرتتاردان قازاقتىڭ قالىسپاۋىن تىلەگەندىگى بىلىنەدى. كەسىپشىلىكپەن اينالىسقاندىعىن سول كەزدەردەگى تۋىنداعان «اناۋ قىردا تاتار تۇر, باسقالارمەن قاتار تۇر. مىناۋ ويدا قازاق تۇر قاستارىندا ازاپ تۇر», دەگەن كەرتارپا سۆزدى جوققا شىعارعىسى كەلگەن, كۆكىرەك كۆزى اشىق, جاڭالىققا ۇمتىلعان, ۆز زامانىنىڭ ۆتە ساۋاتتى وقىمىستى ادامى بولعاندىعىن كۆرسەتەدى. سالىنعان سۋ ديىرمەندەرى مۇنداعى جىلدارعا دەيىن ىستەپ تۇرعان. 1928 جىلدارى بۇقا مولدا تۋىستارىمەن ارعى جاققا ۆتىپ كەتكەننەن كەيىن قاراۋسىز قالعاسىن پاۋلوۋ دەگەن بىر ورىس جۈرگىزگەن. سادىر اۋىلىنىڭ ەجەلگى تۇرعىنى سمانوۋ سەرىكتىڭ ەسىندە قالعانى مىناۋ: «مەنىڭ ناعاشى اتام ساپاقۇلى ەلۋبايدىڭ ايتۋىنشا بۇقا اتالارىمىز قىتايعا كونىس اۋدارىپ قاشا كۆشىپ كەتكەن سوڭ ول ديىرمەندى ورىس جىگىتى, كەيىن بىراز ۋاقىت ىدىرىس دەگەن ادام قولعا العان. ديىرمەننىڭ ەركەك, ۇرعاشى تاستارىن ۆزى قاشاپ, شەكىپ قايتا سالىپتى», – دەيدى.

بىز ەندى بۇقا مولدانىڭ تىكەلەي دەرىگەرلىك قىزمەت اتقارعانىنا كەلسەك, مەملەكەتتىك ورتالىق ارحيۋتەن الىنعان مەلىمەتتە ول جۆنىندە مىنا تۆمەندەگىدەي دەرەك بەرىلگەن. «بۇقا ۈمبەتۇلى جاركەنت ۋەزىنىڭ بايتۈگەي بولىسىنىڭ وسپاعا (شەشەك اۋرۋى) قارسى ەگۋشى بولىپ قىزمەت اتقارعان 1883-1899 جىلدار اراسىندا 1-10 جاس ارالىعىنداعى 15 مىڭ بالاعا شەشەك ەكپەسىن ەگىپ, ەكپەسى سەتتى شىققان. ەڭ جامان بالا اۋرۋى جۇقپالى شەشەك اۋرۋى بولسا, بۇل اۋرۋدىن الدىن الۋ ەكپە ەكتىرۋ ەدى. بۇقا اتامىز بۇل ىسكە ەبدەن ماماندانىپ العان. جىل سايىن الاتىن ايلىعى 60 رۋبلь بولعان. ال 1899 جىلدان باستاپ ونى جۇمىستان قىسقارتىپ جىبەرەدى, سوندا دا بۇقا اتامىز 1903 جىلعا دەيىن وياز دەرىگەرى مەن مەديتسينا پەرسونالىنىڭ جانىندا تەگىن جۇمىس ىستەپ جۈرگەن. سوڭعى 4 جىلدىڭ ىشىندە 4 مىڭنان استام بالاعا وسپا ەكپەسىن سالىپ, شەشەك اۋرۋىنىڭ شەڭگەلىنەن امان الىپ قالادى. قۇجاتتا 1-10 جاس ارالىعىنداعى ۇل, قىزداردىڭ جالپى سانى 3139 قازاق بالاسىنىڭ تىزىمىن كۆرسەتىپ, انىق جازىلعان», – دەيدى ارحيۋتەن تابىلعان قۇجاتتارىمەن تانىستىرعان نۇرجان سەدىربەكۇلى. «نەگىزى ودان دا كۆپ, بارلىعىنىڭ تىزىمىن جازىپ ەدىم, قۇجاتتار ساقتالماي قالدى», – دەيدى بۇقا مولدانىڭ ۆزى. وسىنداي ەلگە ەرەكشە جاناشىرلىق قىزمەتى ۈشىن بۇقا ۈمبەتۇلى جەتىسۋ گۋبەرناتورى تاراپىنان كۈمىس مەدالьمەن جەنە ۋلاديمير لەنتاسىمەن ماراپاتتالادى. مۇنداي حالقى ۈشىن, ەلدىڭ كەلەشەگى – بالالارعا قامقور بولىپ شەشەككە قارسى ەكپەنى جۇمىسسىز قالسا دا ۆز ەركىمەن اتقارعان بۇقا مولدا ۈمبەتۇلىنىڭ ەڭبەگى زور. ەكپە الىپ امان قالعان سول بالالاردىڭ كەيىنگى ۇرپاقتاعى العاشقى دەرىگەر رەتىندە تۋعان جەرىنە ەسكەرتكىش قويسا دا ارتىق ەمەس.

ەل ىشىندە ەتىكە-نۇرجەكە داستانىن نۇرجەكەنىڭ تۋىسى بولعاسىن بۇقا مولدا شىعارعان دەگەن سۆز دە بار. بىر سەت وقىرماندارىمىزدىڭ ەسىنە بۇقا مولدا مەن جاقسىباي مولدانىڭ ايتىسىن سالا كەتسەك تە ارتىق بولماس. بىردە ەل جايلاۋعا شىققاندا سۋاننىڭ بىر اتاقتى ادامى قايتىس بولىپ, جانازاسىن جاقسىباي مولدا شىعارىپتى. قايتار جولدا تاۋ اسۋىنداعى تار كەزەڭدە حابار كەشىگىپ جەتىپ, قايتىس بولعان قادىرلى كىسىنىڭ جانازاسىنا ۈلگەرمەسە دە كۆڭىل ايتۋعا كەلە جاتقان بۇقا مولدامەن كەزىگىپ قالىپ ەكەۋى سۆزبەن قاعىسا كەتەدى. سوندا بۇقا مولدا جاقسىبايعا قاراپ:

«اسسالاۋماعالەيكۋم, جاقسىبايىم,

اڭقاۋ ەلگە ارامزا باقسىدايىن.

پىتىر مەن پىديياسىن قاتار الىپ,

و, دۈنيەگە باراسىڭ با جاقسىدايىن?!», – دەگەندە جاقسىباي دا جۇلىپ العانداي:

«ۋاعالايكۋمسالام بۇقا مولدا,

بۇقا مولدا, اقىلى جۇقا مولدا.

كەشىگىپ كەلە جاتقان ۆزىڭنەن كۆر,

بىلاي جۈر, كۆلدەنەڭدەپ تۇر ما جولدا», – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. (شۋماقتار 2018 جىلدارى ايدار نۇرپەيىسۇلىنان جازىپ الىنىپ, ۆڭدەلىپ باسىلعان). بۇل يىسى قازاققا تەن قاعىتپادان ۇعارىمىز, ەكەۋىنىڭ بىر-بىرىن ۆتە جاقسى بىلەتىن, ەزىل-قالجىڭى جاراسقان جاندار ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.

پاتشا تاقتان قۇلاپ كەڭەس ۆكىمەتى ورناعان جىلداردا دەرىگەر اتامىزدىڭ قانداي ەڭبەك ەتكەنى, نە ىستەگەنى تۋرالى مەلىمەت ەزىرگە تابىلماي تۇر. دەي تۇرساقتا, قانشاما جىل ەلدىڭ ىشىندەگى اۋرۋ-سىرقاۋلاردى ەمدەپ, ەڭبەكتەگەن بالادان باستاپ, ەڭكەيگەن كەرىگە دەيىنگىلەردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا جۇمىس جاساعان ەمشىنىڭ شيپاسىن حالىق كۆرگەن سيياقتى. قازاققا جاناشىرلىقپەن ۈنەمى قىزمەت كۆرسەتىپ جۈرگەن دەرىگەر ادامنىڭ ۈيىندە تىنىش جاتۋى مۈمكىن ەمەس. كەڭەس ۆكىمەتىنىڭ 1920 جىلداردىڭ ورتاسىنان باستالعان «تەكە ساقالدىڭ» قازاق زييالىلارى مەن وقىمىستى ادامدارعا قارسى قۋدالاۋ ساياساتى, اۋقاتتى ادامداردىڭ مال-مۈلكىن تەركىلەۋ تىقىرى تايانعانشا ەمشىلىگىن جاساعان. بۇقا مولدانى تۋىستارىنىڭ ايتۋى بويىنشا 1928 جىلى ۈكىمەت ورىندارى قايتا-قايتا مازالاپ جاركەنتكە شاقىرا باستايدى. سول كەزدەردە شەكاراعا جاقىن ورنالاسقان وسى ايماقتاعى وقىعان, ساۋاتتى قىزمەتتەگى جەنە بىلايعى حات تانيتىن ادامداردى كىنەلاۋدىڭ بىرى قىتايمەن بايلانىسى بار دەگەن ايىپ بولاتىن. ۆزىنە وسىنداي جۆنسىز ايىپ تاعىلا باستاعانىن سەزگەننەن سوڭ, 1929 جىلى تۋىستارىن جيناپ, كۆشتى باستاپ قوياندىتاۋدىڭ باۋىرىن جاعالاپ, مەنجۋ, شەجىن ارقىلى قازان كۆلدى باسىپ شەت ەلگە ۆتپەك بولعان. بۇلاردىڭ قىتاي جەرىنە اۋا كۆشپەك بولعان پيعىلىن جانسىزدار ارقىلى بىلىپ وتىرعان جەرگىلىكتى ۆكىمەت ورىندارى «كوموتريادتى» قۋعىنشى ەتىپ ارتتارىنان جىبەرەدى. ماقساتتارى كۆشتى قايىرىپ, باسشىلارىن جاڭا ۆمىرگە قارسىلىق تانىتۋشىلار, ەل اراسىنا ىرىتكى تۋعىزۋشىلار رەتىندە جازاعا تارتۋ. قۋعىنشىلار جەتسە قالىڭ كۆشتەگى ادامداردى ايامايتىنىن بىلگەن بۇقا مولدا ولاردى الدىعا جىبەرىپ, ۆزى قۋعىنشىلاردى سوڭىندا قالىپ, ولاردى كۈتىپ وتىرادى. بۇلاردىڭ ىزىنە تۈسىپ كەلە جاتقان قۋعىنشى وترياد, تاۋدىڭ قييا بەتىنە ىلىنگەندە بۇقا مولدا «تەرىس وقۋدى» پايدالانىپ ولاردىڭ ۈستىنە جەلدەتىپ, بورانداتىپ قالىڭ قار, بۇرشاق ارالاس جاڭبىر جاۋدىرىپ ارتىن قالىڭ نۆسەرگە اينالدىرىپ جىبەرەدى. قييا بەتتەگى جولسىزدا اتتارى تايعاناقتاعان بىراز سولداتتار اتتان قۇلاپ جارالانىپ, ال وتريادتىڭ باستاپ كەلە جاتقان ورىس جىگىتى اتتان قۇلاپ ۆلەدى. سول وتريادتىڭ ىشىندەگى ەس توقتاتقان ادامدار قۋا بەرسەك وتريادتى قىرىپ الارمىز دەپ قۋعىندى توقتاتىپ, ۆلگەن باستىعىن ۆڭگەرىپ, سولداتتاردى الىپ كەرى قايتادى.

امان-ەسەن ارعى جاققا ۆتىپ بارعان ەل ەتەك-جەڭىن جيىپ, قىتاي جەرىندەگى كۈنەس اۋدانىنا ورنالاسقان. شارۋاسىمەن اينالىسىپ جۈرسە دە ايتىسكەرلىگىن توقتاتپاعان اقىن 1929 جىلى قۇلجا قالاسىنان شىققان شيىعىن شىلىبي دەگەن اقىنمەن بىر كۈن ايتىسىپ ونى جەڭگەن. جەڭىلگەن شىلىبي وعان «مەنىمەن بىرگە جۈر» دەپ قولقا سالادى. ونىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس ەدى. بىرىنشىدەن, ول كىسى قولىندا بىراز دۈنيەسى بار باي ادام بولۋى كەرەك, ەكىنشىدەن بۇقا مولدانىڭ بويىنداعى ەرەكشە قاسيەتتەرىن تۈسىنە بىلگەندىكتەن قاتتى سىيلاي جىعىلىپ, بۇقا مولداعا «قۇلجاعا مەنىڭ جانىما كۆشىپ كەلسەڭ بارلىق جاعدايىڭدى جاسايمىن» دەگەن ىزگى نيەتىن بىلدىرىپتى. بىراق ونىڭ شاقىرۋىن قابىل الماعان بۇقا مولدا سىپايى عانا «مەن بىر جىلدان كەيىن بۇل دۈنيەدەن ۆتەمىن. كۆپ دۈنيەنىڭ قاجەتى جوق, سوندىقتان دا ماعان سەنىڭ شىن پەيىلىڭ اۋسا ۋايس مازارىنىڭ قاسىنان جەر بەر, مەنى تۋىستارىم سول جەرگە سۈيەگىمدى ارۋلاپ قويسىن» دەگەن ەكەن. ەۋليەلىلىگى كۆپكە ەيگىلى, قاسيەت قونعان ادام ۆزى بولجاعانداي كەلەر 1930 جىلى ىش سۈزەگىمەن اۋىرىپ قايتىس بولادى. ۆزى ۆسيەت ەتىپ قالدىرعانداي ۋايس مازارىنا جەرلەنىپتى. ۆمىرىنە كۆز جىبەرسەڭىز «كۆكىلتاش» مەدرەسەسىندە قاتارلاس وقىعان مەشھۈر جۈسىپتىڭ باسىنان ۆتكەن جاعداي قايتالانۋىدا بەكەر ەمەس. «…نە ەۋليە بولىپ, نە مولدا بولىپ شىعادى, قۇر الاقان شىقپايدى» دەگەنىنە ەرىكسىز باس يەسىز.

كەي شاقتاردا ويعا كىرسەڭ ۆتكەن كەزدەردەگى ەلى ۈشىن اتقارعان ىزگى ىستەرىمەن ەسىمدەرى تاريحقا اينالعان ۇلاعاتتى تۇلعالار تۋرالى جازۋدىڭ دا ۆز قيىندىعى بار. ەل اۋزىنان ەستىگەن ەڭگىمەلەرىڭدى, ەرتۈرلى جەردەن وقىعان مەلىمەتتەرىڭدى سالىستىراسىڭ, جەتپەي جاتقان جەرلەرىن كۆزى قاراقتى جانداردان سۇراستىراسىڭ, سۆيتىپ بارىپ پەمدەگەن دۈنيەڭدى انىقتاعاننان سوڭ عانا قاعاز بەتىندە وي قورىتاسىڭ. بۇل ماقالا دا تىرنەكتەپ جينالعان دەرەكتەرمەن تولىقتى.

ۆز زامانىندا اتاعى كۆپكە جايىلعان, ارحيۋتىك قۇجاتتاردا ايتۋلى دەرىگەر رەتىندە ەسىمى تاريحتا ساقتالعان ەيگىلى بۇقا مولدا تۋرالى وسى ماقالانى جازۋعا قاجەتتى مەلىمەتتەرمەن بۆلىسكەن تاريحشى-عالىم نۇرجان سەدىربەكۇلىنا, تاريحشى, ەرى بۇقا مولدانىڭ تۋىسى مۇحامەتەلي تۋعانباەۋقا, جازۋشى دارحان بەيسەنبەككە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن.

 

مولوت سولتاناەۋ,

اقىن, قر بىلىم بەرۋ ىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۈشەسى,

پانفيلوۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.

جارييالاندى. – جاركەنت: «جاركەنت ايناسى» گازەتى. №16. 2023. 5 ب.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 19
Ақиқат айтылмай қалды
حالىق جادى

اقيقات ايتىلماي قالدى

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
حالىق جادى

بايىرشا ابىلايحانوۆتىڭ بەيمالىم تاعدىرى

August 10, 2026
Айбат
حالىق جادى

ايبات

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
حالىق جادى

كەلمەسكە كەتسىن سول زۇلمات…

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
حالىق جادى

جاركەنت وڭىرىندەگى «الجير»

July 30, 2026
Әжек ақын
حالىق جادى

اجەك اقىن

July 9, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz