Ájek Myrzaúly [1885 –1934]. Onyń Bóltirik, Artyq, SHáripjamal, Ádiya sekildi irgeli aqyndarmen ótken jyr tartystary el arasynda aitylǵanmen, SHáripjamalmen aitysy ǵana hatqa túsken. Ájek aqyn súiegi jaǵynan áigili aitys aqyny Qúlanayan Qúlmambetpen rulas, albannyń qyzylbórik ruynan taraidy. Túpki atasy – jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy soǵystarda erekshe kózge túsken SHaǵaman batyr. Ol qazirgi Almaty oblysy, Raiymbek audanyna qarasty Qarabúlaq aulynyń mańynda tuyp, Qytai jerinde qaitys bolǵan. Belgili tarihshy, akademik K. Núrpeiisov: “Ájek Myrzaúlynyń suyryp salma aqyndyq qabileti bozbala kezinen aiqyn kórindi. Ol eń aldymen kópshilikke aitys aqyny retinde tanyldy” (Zamannyń bir áurege salǵanyn-ai…// Ana tili, 1992, 18 qazan), – dep, Ájek shyǵarmashylyǵyna alǵash baspasóz betinde jyly lebiz bildirdi. Otyzynshy jyldary aqyn múralaryn jinaushy Q.Qúrmanbaevtyń myna esteligi de ǵalymdy quattaidy: “Ájek bir kedei sharuanyń balasy eken. Ol ózi jasynan qoi baǵyp ósipti. 18 jasqa kelgen soń, bir atty jeke sailap minip, qaida sauyq, qaida toi bolsa sonda júretin bolypty”(Ortalyq ǵylymi kitaphana (OǴK). 244-buma, 1 dáp.).
Ájektiń SHáripjamalmen aitysynan basqa “SHopandarǵa arnau”, “Múǵalimderge sálem”, “Zamannyń bir áurege salǵanyn-ai!”, “Opasy joq dúnieni jinaǵanmen”, “Qańlynyń qairan qyzdary-ai…” siyaqty azdaǵan óleń-tolǵaulary saqtalǵan. Aqynnyń “Zamannyń bir áurege salǵanyn-ai!” tolǵauyna 1916 jylǵy «Qarqarada» kóterilisniń oqiǵalary arqau bolǵan. Tuyndyda qyrǵynǵa úshyrap, shet elge auǵan bosqyn eldiń basyna túsken náubet shynaiy suretteledi. Mazmúny osy taqyrypta qalam tartqan Kódek, Bóltirik, Etekbai, Sypatai, Imanbek, Ákimqoja t.b kóteriliske qatysushy aqyndardyń tolǵau, dastandarymen úndes, saryndas. Ásirese, Kódek Maralbaiúlynyń “16 jyl turaly” dastanyna taqyryptyq-ideyalyq, kompozitsiyalyq jáne júieliligi jaǵynan úqsastyǵy mol. Tolǵauda Qytai auǵan úrkin halyqtyń 1916 jylǵy qazan-qarasha jáne 1917 jylǵy sáuir-mamyr ailary arasyndaǵy sayasi-áleumettik ahualǵa bailanysty Ájek:
Kómirshi, Qurailynyń arasany,
Kóptikten alban qoidai adasady.
Qiyqsha nan jemeitin qairan elim,
Arpaǵa at jeitúǵyn talasady.
Taushelek, sen de qaldyń Asymenen,
Tomar saz, Jińishkeniń basymenen.
Aidauda qatyn-bala zar jylady,
Bet juyp kózden aqqan jasymenen, –
dep kúńirense, Kódek jyry da sol tústaǵy el múńyn eselei túsip, kómekti bir Qúdaidan ǵana kútedi:
Bir Qúdai berer me eken tilegimdi,
Qaiǵy basyp sharlady júregimdi.
Aqylymnan adasyp osy kúnde,
Bilmeimin qalai qarap júrerimdi.
¤zi Qúdai bermese Jappar iem,
Jalǵannan úzip túrmyn kúderimdi (Úrimji: Jastar -órender, 1988.- 155-b.).
Ájektiń termelete, tókpelete aitatyn jyrlary óte kóp bolǵan siyaqty. ¤kinishke orai múndai múralary der kezinde jinalmai qalǵan. El esinen saqtalǵan birer shumaqtarynyń ózi tereń filosofiyalyq oilarǵa jeteleidi:
Pispestiń asy pispes qainaǵanmen,
¤tpeidi jasyq qúral qairaǵanmen.
Japanda jaby shauyp báige almaidy,
Aq bidai, arpa berip bailaǵanmen.
Qolyńnan asyraǵan qúsyń úshsa,
Kelmeidi shyrǵa tartyp sairaǵanmen (OǴK. 1017- buma, 3-dáp.).
Qazan tóńkerisine deiingi qyz ben jigit arasyndaǵy mazmúnyna kórkemdigi sai, kórnekti aitystardyń biri – Ájektiń SHáripjamalmen ótken jyr jarysy. Q.Qúrmanbaevtiń derekterinde eki aqyn 1913 jyldyń jazynda Baqai elinde [qazirgi Almaty oblysynyń SHelek óńirinde – T.Á.] kezdesken. Baqai tauynyń etegin jailaǵan qańly Qúnanbai degen kisiniń SHáripjamal atty qyzy aqyn shyǵyp, toi-jiynda aqynsyǵan jigit-jeleńdi bettetpeidi eken. Jas súludyń aitystaǵy alǵyrlyǵyn Ájek te estip, baq synau úshin arnaiy Qarqaradan izdep keledi. Osy oqiǵadan S.Múqanovtyń da habardar ekenin tómengi joldardan aiqynańǵarylady:“… Árine, aqyn qyzdardyń ishinde de erler syqyldy joǵaryly, tómendili aqyndar bar, olar aitysta qarsylastan keide jeńilip, keide jeńip júredi. Solai bola túra, er aqyndar áiel aqyndardyń aqyndyq qasietin baǵalap, ataǵy shyqqan aqyn qyzdardy ataqty jigitter qúmartyp, izdep baryp aitysady. Búǵan Ájek aqyn men SHáripjamal degen aqyn qyzdyń aitysy, Qoyandy jármeńkesinde kóptiń qalauymen Ásettiń Rysjanmen aitysuy, Birjannyń ádeii izdep kelip Saramen aitysuy, Dáme qyz ben Mansúrdyń óner talastyrularyn dálel etsek te bolady” (Múqanov S. Alǵy sóz // Aitys. -Almaty: QMKÁB, 1942. 5-6-b ).
SHáripjamaldyń Jámila deitin rulas sińlisiniń úzatu toiynda ekeui júzdesip, aitys bastalyp ketedi. Ájektiń “Dańqty sen siyaqty bolmasam da, Búl joly báige almaqpyn, kelse shamam” deuine qaraǵanda, búryn múndai iri jyr báigesine qosylmaǵan syńaily. Ájek birden “iz quyp, súrastyryp odan-búdan” aitysuǵa ádeii izdep kelgenin aityp, qyzdyń jeke basyna shúiligedi. Talai jarysta baq synasqan SHáripjamal asyp-saspai, alǵashqy sózinde jas jigitti sabyrlylyqqa, ádeptilikke shaqyrady:
Kez boldyń dám-túz aidap búl jiynda,
Keń oishyl, shyn júirikke sóz qiyn ba?
Aptyqpa, Ájek batyr, sabyrlyq qyl,
Aptyqsań kiligersiń bir qiynǵa (OǴK. 244-buma, 1 dáp.).
Birneshe kezekten soń Ájektiń tynysy ashyla túsip, qanatyn keńge jaya bastaidy.
Kelmesin peiili keńge nege jóni,
Qolyń ber rasyn aitsań sen de ony.
Bolǵanda sen – aq sháinek, men – samauryn,
Men keldim aq sháinekti demdegeli.
¦yadan úmtyla úshqan aq balapan,
Qolyńa kelip qondym jem jegeli.
SHáripjamal, osy bastan esińe ústa,
Qalaida toyattaimyn kelse jóni, – dep, jauabyn kesteli sózdermen kómkerip, astarly oi tastaidy. Sózderiniń túpkirinde qyz ben jigitke ǵana tán jeńil ázil, uytty qaljyń jatqany baiqalady. Sóz oraiy kelgende SHáripjamal:
…Japalaq qaiyrǵanmen qaz almaidy,
Basyna jez tomaǵa baptasa da.
Jetesiz jaby shauyp báige almaidy,
Sút berip, aq bidaimen qaptasa da.
Asyldyń syny ketpes, syry keter,
Berikte, Ájek batyr, saqtalsa da, –
degendi aityp qarsylasyn “japalaqqa”, “jabyǵa”, “jasyq temirge” teńep, ózine shendese almaitynyn túspaldaǵan tústa, Ájek te irkilmei, kesek-kesek sózderge kóshedi:
Qańlynyń biiginde sen bir shynar,
Bútaǵyń órlei bermes bir kún synbai.
Bilemin synyń ketpes, syryń keter,
Airylyp japyraǵyńnan bolsań júrdai.
Osylai ájua, qaljyń,mysqyl sózdermen bastalǵan aitys, qyza kelip áleumettik jaǵdailarǵa oiysyp ketedi. Jer dauy, ru jikshildigi, jeke adamdardyń bilik dárejesin, bailyǵyn maqtau siyaqty máseleler qozǵalady. ¤z kezeginde eliniń, jeriniń shejiresin, tarihyn tereń bilumen qatar qarsylas jaǵynyń da kemshin tústaryn dál basyp otyrǵan Ájek jeńiske jetedi. Sol tústaǵy ómir shyndyǵy, dáuir sipaty keń qamtylǵan, kórkemdik sapasy joǵary búl aitys el ishine birden tarap ketedi.
Tekstologiyalyq jaǵyna mán berip, “Aitys” jinaǵyndaǵy (Aitys. T.1. -Almaty: QMKÁB, 1964. 288-298-b.) mátin men Ortalyq ǵylymi kitaphana qoryndaǵy túpnúsqany salystyrǵanda, shyǵarmanyń sońǵy bóligi úzilip, kei sóz tirkesteri ózgerip, ne túsip qalǵany baiqalady. Aitystyń kólemine bailanysty oidy K.Núrpeiisov bylaisha órbitedi: “SHáripjamal men Ájek aitysynyń kuágeri bolǵan Ádiya ájei [ol kisi 60 jyldardyń sońynda qaitys boldy -K.N] jariyalanyp júrgen núsqa bolǵan aitystyń úshten birindei ǵana kólemin qamtidy dep otyrar edi”.
Ájek SHáripjamaldyń syrlas qúrbysy Ádiyamen de aitysyp, úzaq jyldar boiy tanystyqtary úzilmegen. Sondyqtan da bolar 1932 jyldyń kúzinde sodyr sayasattyń kesirinen tuǵan jerden kindik úzip bara jatyp:
… SHekaralyq Múzarttyń
Tabannan ótti yzǵary-ai.
SHáripjamal, Ádiya
Qańlynyń qairan qyzdary-ai, – dep saǵynysh sezimi ózegin órtep, ánine arqau etedi.
Túiindei kelip, osy azdaǵan shyǵarmalarynyń ózinen-aq Ájektiń aitys ónerine tóselgen, Jetisu aqyndyq mektebiniń dástúrin jalǵaushy óreli aqyn ekenin kóremiz. Sondyqtan onyń óleń, jyrlary men aitystaryn kesh te bolsa izdestirip, úrpaqtar zerdesine jetkizu – barshamyzǵa ortaq mindet bolyp qalma bermek.
Toqtar Álibek,
M.O.Áuezov atyndaǵy Ádebiet jáne
óner instituty Qoljazba bóliminiń meńgerushisi,
filologiya ǵylymdarynyń kandidaty.
Jariyalandy. -Almaty: «Jetisu» gazeti. №59. 2012. -5 b.











