اڭداتپا. ماقالادا جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىنداعى اشىق اسپان استىنداعى عيباداتحانا قىزمەتتەرىن اتقاراتىن قاسيەتتى ورىنداردىڭ نەگىزگى تۇرلەرى جانە ولاردى تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارى رەتىندەگى ەرەكشە قورعاۋعا الۋدىڭ تانىمدىق ءتۋريزمدى دامىتۋداعى ماڭىزى قاراستىرىلعان.
تاقىرىپتىڭ مازمۇنىن اشۋ ءۇشىن ەكىاشا اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى «اۋليەتاس» ەسكەرتكىشى مەن مارقاتاۋ تاۋىنداعى قاراشوقى قونىسىنداعى اشىق اسپان استىنداعى عيباداتحاناداعى جارتاستاعى سۋرەتتەردىڭ ماڭىزى، ىنتىماقتى، بىرلىكتى ساقتاۋداعى تابيعات قورعاۋداعى ماڭىزدارى انىقتالعان.
زەرتتەۋدىڭ وزەكتىلىگىن بىرەگەي تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارى رەتىندە جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىنداعى قولا، ەرتە تەمىر، تۇركى كەزەڭدەرىندە اشىق اسپان استىنداعى عيباداتحانا قىزمەتتەرىن جارتاستاعى سۋرەتتەر مەن «اۋليەتاس» ەسكەرتكىشى تۋرالى تاريحشىلار مەن ولكەتانۋشى عالىمدار ەڭبەكتەرىندە مالىمەتتەردىڭ ازدىعى ايقىندايدى.
كىلت سوزدەر: قاسيەتتى ورىن، «اۋليەتاس»، عيباداتحانا، جارتاستاعى سۋرەت، تاريحي-مادەني مۇرا، ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش.
كىرىسپە
جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىندا تاريحي-تانىمدىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قولا، ەرتە تەمىر تۇركى كەزەڭدەرىندە اشىق اسپان استىنداعى عيباداتحانا قىزمەتتەرىن اتقارعان قاسيەتتى ورىندار بار. ولاردىڭ قاتارىنا ەجەلدەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار قاسيەتتى سانايتىن ەكىاشا اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا 5 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان ەجەلگى تورتتىك مۇزباسۋلاردىڭ بۇزۋشى ارەكەتتەرىنەن جۇمىرلانعان «اۋليەتاس» تابيعات ەسكەرتكىشىن، مارقاتاۋ تاۋىنىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىندەگى قاراشوقى قونىسىنداعى اشىق اسپان استىنداعى عيباداتحانا قىزمەتىن اتقارعان ەجەلگى تاس شىراعدانداردىڭ ورنى بار جارتاستاعى سۋرەتتەردى جاتقىزۋعا بولادى.
تاريحشى جانە ارحەولوگ عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سايكەس جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىنداعى «اۋليەتاس» تابيعات ەسكەرتكىشى، «قاراشوقى» قونىسىنداعى اشىق اسپان استىنداعى عيباداتحانا قىزمەتتەرىن اتقارعان جارتاستاعى سۋرەتتەر مەن شىراعداندار قاسيەتتى ورىندار رەتىندە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى بىرىكتىرۋشى، بىتىمگەرلىك، قارىم-قاتىناستىق (كوممۋنيكاتيۆتىك)، ەمدىك جانە تابيعات قورعاۋ قىزمەتتەرىن اتقارعان [1].
جەرگىلىكتى حالىق قاستەرلەيتىن جوعارىدا اتالعان قاسيەتتى زياراتتىق ورىندار تابيعاتقا تاۋەلدى قولا، ەرتە تەمىر، تۇركى كەزەڭدەرىندە اشىق اسپان استىنداعى ءدىني عيباداتتىق ماڭىزى بار بولعاندىقتان، قۇدىرەتتى كۇشپەن بايلانىستىرۋشى نىساننىڭ قاتارىنا جاتادى.
قاسيەتتى كەڭىستىكتىڭ ءۋاجى ءبىرشاما اسەرلى دۇنيەنى قابىلداۋ بولىپ تابىلادى. كوك ءتاڭىردى ءپىر تۇتاتىن تۇركى حالىقتارى عيباداتتى جۇماققا اشىلاتىن قاقپا جانە ەرەكشە كۇش-قۋات الاتىن، تازاراتىن كيەلى ورىن سانايدى.
ەۋرازيانىڭ تاڭىرلىك ءدىندى ۇستاناتىندار تابىناتىن ورىندى جوعارعى (اسپان)، تومەنگى (جەر استى) الەمىنە اپاراتىن جول سانايدى.
زيارات ەتەتىن جاۋلاسقان اراز توپتاردىڭ باسىن قوسىپ وكپە ارازدىقتارىن جويىپ تاتۋلاستىرۋ مىندەتتەرى نەگىز بولادى جانە ول ءبىرشاما تۇراقتىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. قاسيەتتى ورىنداردىڭ ۋاقىت وتە كەلە قوعامدىق ماڭىزى جويىلعانىمەن حالىقتىڭ ەسىندە ۇزاق ساقتالادى [2؛ 3].
مۇنداعى اشىق اسپان استىنداعى عيباداتحانا زيارات ەتۋشىلەردى وزىنە تارتاتىن قاسيەتتىلىككە قاتىسى بار مەشىتتەردىڭ، ءدىني زاتتار، تاريحتا اتى قالعان، كورىپكەلدىگىمەن كوزگە تۇسكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ كەسەنەلەرى، ىستىق جانە سالقىن مينەرالدى سۋ كوزدەرى، جوعارىدا اتالعان ورىندارعا باراتىن زيارات ەتۋشى ادامدارعا اسەر ەتەتىن ەمدىك ناتيجە كوبىنەسە ەمدەۋمەن قاتار پسيحولوگيالىق فاكتورلارعا نەگىزدەلگەن.
«اۋليەتاس» تابيعات ەسكەرتكىشى، «قاراشوقى» قونىسى سياقتى پالەومادەني قاسيەتتى ورىندارعا زيارات ەتۋگە بارۋعا دايىندالۋ بارىسىندا ناۋقاستىڭ اعزا كۇشىنىڭ بەلسەندىلىگى ارتىپ، نازارىن اۋرۋدان باسقا جاققا بۇرۋعا يتەرمەلەپ، ەمدەلۋدى قامتاماسىز ەتەتىن زيارات شارالارعا اۋدارادى. ناتيجەسىندە قاسيەتتى ورىنعا بارعان ادامدار اۋرۋىنان قۇلانتازا ايىعىپ كەتۋى مۇمكىن [4].
قاسيەتتى ورىندار ادامداردى عانا ەمەس، سول ماڭداعى بارلىق تىرشىلىكتى قورعايدى. عيباداتحانالاردا جۇرگىزىلەتىن عۇرىپتىق راسىمدەر توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋعا، ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە، سالاۋاتتى ءومىر سۇرۋىنە، جانۋارلاردىڭ ءوسىپ-ونۋىنە باعىتتالادى [4].
ساكرالدى ورىنداردىڭ تابيعات قورعاۋ قىزمەتى باستاپقى تاڭىرلىك دىندەرگە ءتان بولعان. 2025-2026 جىلدار ارالىعىندا جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىنداعى «اۋليەتاس» تابيعات ەسكەرتكىشىندە، مارقاتاۋ تاۋىنىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىندەگى قاراشوقى قونىسىنداعى اشىق اسپان استىنداعى عيباداتحانا قىزمەتتەرىن اتقارعان جارتاستاعى سۋرەتتەر مەن قورعاندار ءالى تولىق زەرتتەلمەگەنىن جانە عىلىمي باسىلىمداردا جاريالانعان زەرتتەۋ ماقالالارى از ەكەنىن كورسەتتى.
سوندىقتان 2026 جىلى 154-30 شىلدە ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن دالالىق ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ەجەلگى پالەومادەني قاسيەتتى ورىنداردا شوعىرلانعان جارتاستاعى ادام بەينەلى سۋرەتتەردى، زەرتتەپ زەردەلەۋ نەگىزىندە ولاردىڭ اتقاراتىن قىزمەتتەرىن انىقتاۋ ەرەكشە قورعاۋعا الۋ جانە تانىمدىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا ۇتىمدى پايدالانۋ بولىپ تابىلادى.
باستاپقى مالىمەتتەر مەن زەرتتەۋ ادىستەرى.
2026 جىلى 14-30 شىلدە ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن دالالىق ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋلەر مەن جيناقتالعان مالىمەتتەردى كامەرالىق وڭدەۋ كەزەڭدەرىندە اتقارىلعان جۇمىستارعا جاسالعان تالداۋلار ەكىاشا اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى 5 شاقىرىم قاشىقتىقتا تەڭىز دەڭگەيىنەن 1121 م بيىكتىكتە ورنالاسقان «اۋليەتاس» تابيعات ەسكەرتكىشى (45⁰21′ س.ە.، 80⁰10′ ش.ب.) مەن امانبوكتەر اۋىلىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى تەڭىز دەڭگەيىنەن 1840 م بيىكتىكتەگى قولا، ەرتە تەمىر كەزەڭدەرىنەن باستاۋ الاتىن «قاراشوقى» قونىسىندا شىراعدان مەن جارتاستاعى سۋرەتتەر ەجەلگى اشىق اسپان استىنداعى عيباداتحانا قىزمەتتەرىن اتقارعانىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
جۇرگىزىلگەن دالالىق ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا جيناقتالعان مالىمەتتەرگە جاسالعان تالداۋلار قولا، ساق، تۇركى كەزەڭدەرىندە اشىق اسپان استىندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار عيبادات ەتەتىن، اسپان دەنەلەرىن باقىلايتىن «اۋليەتاس» تابيعات ەسكەرتكىشىن، «قاراشوقى» قونىسىنداعى شىراعداندار مەن جارتاستاعى سۋرەتتەر انىقتالدى.
دالالىق زەردەلەۋ جانە جيناقتالعان مالىمەتتەردى جۇيەلەپ جيناقتاۋ بارىسىندا كەزەڭدەرىندە ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋ، سيپاتتاۋ، سالىستىرمالى تالداۋ، جيناقتاۋ، باعالاۋ ادىستەرى قولدانىلدى.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى مەن تالقىلاۋلار
2026 جىلى 14-30 شىلدە ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن دالالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا ەكىاشا اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا 5 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان ەجەلگى تورتتىك مۇز باسۋلاردىڭ ەكزاراتسيالىق (بۇزۋشى) ارەكەتىنەن جۇمىرلانعان سۇر گرانيتتە تۇزىلگەن وڭتۇستىك-شىعىستان سولتۇستىك-باتىسقا باعىتتالعان جەرگىلىكتى حالىق قاسيەتتى سانايتىن «اۋليەتاس» تابيعات ەسكەرتكىشىنىڭ ۇزىندىعى 10-12م، بيىكتىگى 3-3،5 م. قازاق دالاسىنىڭ كوشپەندى تايپالارى قولا، ەرتە تەمىر داۋىرلەرىنەن باستاپ اسپانعا، وتقا، جانۋارلارعا، اتا-بابا ارۋاقتارىنا، جاۋىنگەر باتىرعا تابىنۋ سياقتى ۋاقىت وتكەن سايىن جاڭا عۇرىپتامەن تولىعىپ وتىردى.
كۇن مەن اي سياقتى نەگىزگى اسپان دەنەلەرىنە ءتان جىلدان-جىلعا قايتالاناتىن ىرعاقتى قۇبىلىستاردى زەردەلەۋ، سونىمەن قاتار، الىس قاشىقتىققا كوشۋ، اسكەري جورىقتار بارىسىندا «تەمىرقازىق»، «ۇشارقار» ت.ب. «سۇمبىلە» شوق جۇلدىزداردىڭ ارقىلى كەڭىستىكتە باعدارلاۋ اسپان دەنەلەرىنە تۇراقتى تۇردە استرونوميالىق باقىلاۋ جۇرگىزۋدى قاجەت ەتتى.
كوشپەلى تايپالاردىڭ مادەني-شارۋاشىلىق ارەكەتتەرى قورشاعان ورتاعا تاۋەلدى بولعاندىقتان اسىرەسە كوكتەمگى، كۇزگى كۇن تەڭەلۋ، جازعى جانە قىسقى كۇن توقىراۋ كەزەڭدەرىندە ءىرى اسپان دەنەلەرى مەن شوق جۇلدىزداردىڭ ورنىن انىقتاۋدىڭ ماڭىزى زور بولدى [1؛ 2].
وزدەرىن قورشاعان باسىم تابيعي لاندشافتتارعا بايلانىستى «اۋليەتاس» سياقتى استرونوميالىق بەكەت جانە عيباداتحانا قىزمەتىن اتقارعان قاسيەتتى ورىندارعا گەوماگنيتتىك ورىستەرى كۇشتى ارنايى جەرلەر تاڭدالعان.
قولا، ساق كەزەڭدەرىنىڭ قونىستارىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ارحەولوگ عالىمداردىڭ پىكىرىنە سايكەس كوكتەمگى جانە كۇزگى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلۋىندە، «سۇمبىلە» شوق جۇلدىزى كورىنەتىن 11 تامىزدا تاڭ الدىندا ەرتە تەمىر كەزەڭىندەگى جۇلدىزدى باقىلايتىن ادامدار شوق جۇلدىزداردىڭ ورنالاسۋ ەرەكشەلىكتەرىنە نەگىزدەلىپ جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندەگى اۋا رايىنا بولجام جاساعان.
سونىمەن بىرگە اسپان استىنداعى الەمدى، كۇننىڭ باتىسى مەن شىعىسىن عانا ەمەس، جۇلدىزداردىڭ قوزعالىسىن، اي مەن باسقا دا عالامشارلاردى باقىلاۋعا دا ارنالعان نىسان ەكەنىن كورسەتتى (1-سۋرەت).

1-سۋرەت. ەكىاشا اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى اشىق اسپان استىنداعى عيباداتحانا قىزمەتى اتقارعان «اۋليەتاس» قاسيەتتى ورنى.
«اۋليەتاس» قاسيەتتى ورىندارىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر بارىسىندا جيناقتالعان مالىمەتتەرگە جاسالعان تالداۋلار ول ەجەلگى تورتتىك
مۇزباسۋلاردىڭ ارەكەتىنەن جۇمىرلانعان ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى شىققان ءىرى كريستالدى سۇر گرانيتتەردىڭ جيناقتالۋىنان تۇزىلگەن. ول نەگىزىنەن قاسيەتتى ورىن رەتىندە قولا، ەرتە تەمىر، تۇركى كەزەڭدەرىندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ عيبادات ەتەتىن، اسپان دەنەلەرىن باقىلاۋ، تاساتتىق بەرەتىن قاسيەتتى ورىن رەتىندە قولدانىلعان [4؛ 5].
جەتىسۋدا مەكەندەگەن حالىقتار جۇلدىزدى اسپان دەنەلەرىنىڭ ورنى مەن قوزعالىسىن، جىلدىڭ ءار ءتۇرلى مەزگىلدەرىندە اۋا رايىن بولجاۋ ماقساتىندا قولدانعان. مۇنداي ەجەلگى وبسەرۆاتوريانىڭ ارقاسىندا اۋا رايىنا الۋان ءتۇرلى ءداستۇرلى بولجام جاساعان. حالىق اراسىندا حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنا دەيىن بولعان جۇلدىزداردى باقىلاپ بولجام جاسايتىن ادامداردى جەتىسۋ حالقى قىراقشى دەپ اتاعان.
تابيعاتتاعى جىلدان-جىلعا قايتالانىپ وتىراتىن ىرعاقتى قۇبىلىستاردىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن بۇزباي ساقتاۋ ءۇشىن جىلدىڭ ءاربىر ماۋسىمدارىندا كوزدەن تاسا بيىك جارتاستى تاۋ شاتقالدارىندا نەمەسە باسقا ورىنداردا وت جاعىپ، قۇرباندىق شالىپ، وزدەرىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن تابيعات جونىندەگى تانىمدىق تۇسىنىكتەرىن قاسيەتتى سانالاتىن ورىنداردىڭ ماڭىنداعى جارتاستارعا بەينەلەپ وتىرعان (1-2 سۋرەتتەر).
2026 جىلى امانبوكتەر ورمانشىلىعى اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن دالالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا «قاراشوقى» قونىسىنىڭ ماڭىنان بيلەپ تۇرعان ادامداردىڭ، قولىندا اساتاياعى بار باقسىنىڭ سۋرەتتەرى، عيبادات بارىسىندا شىراق جاعاتىن ويىلعان شۇڭقىرلارى بار جالپاق تاس انىقتالدى (2-سۋرەت).

2-سۋرەت. قاراشوقى قونىسىنداعى اشىق اسپان استىنداعى عيباداتحانا قىزمەتتەرىن اتقارعان جارتاستاعى سۋرەتتەر مەن شىراق جاعاتىن شىراعدان.
ەسكەرتۋ: 1-2 بيلەپ تۇرعان ادامدار مەن باقسىنىڭ سۋرەتتەرى؛ 3-شىراق جاعاتىن تاستاعى شىراعدان؛ 4 قولا، ەرتە تەمىر تۇركى كەزەڭدەرىنەن باستاۋ الاتىن قونىستار.
2-سۋرەتكە جاسالعان تالداۋلار تابيعاتقا تاۋەلدى قولا ساق، تۇركى كەزەڭدەرىندە ادامدار ويلاۋدىڭ اڭىزدىق ساتىسىندا بولعاندىقتان اسپان دەنەلەرىن، جانۋارلاردى ءپىر تۇتقان. ولار كوكتەمدەگى كۇن تەڭەلۋدەن سوڭ جەر جىرتىپ، ەگىن ەگىپ، مال تولدەتىپ، كۇزدە ونىمدەرىن جيناپ الىپ، قىس قامىنا كىرىسكەندە بۇركەنىشتىك قاسيەتتەرى بار وقشاۋلانعان اۋماقتاردا بي بيلەپ، الىپ كۇش يەسى رەتىندە جىلقى اتاسى «قامبار اتانى»، ەشكى اتاسى «سەكسەك اتانى»، سيىر اتاسى «زەڭگى بابانى»، قوي اتاسى قوشقار اتانى ءپىر تۇتىپ، قاسيەتتى ورىندارعا بارىپ، بي بيلەپ، شىراقتار جاققان. كوك تاڭىردەن تىلەۋ تىلەپ قۇرباندىق شالعان.
ونى «قاراشوقى» قونىسىنداعى بيلەپ تۇرعان ادامداردىڭ، كۇن باستى ادامنىڭ، قولىنا اسا تاياق ۇستاعان باقسىنىڭ جارتاستاعى سۋرەتتەرى، سارقان وڭىرىندە بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان قۇرعاقشىلىق جىلدارى تاساتتىق بەرۋ، جىل سايىن مۇمكىندىگى بار تۇلعالاردىڭ قۇرباندىق شالۋ داستۇرلەرى، ناۋرىز مەيرامىندا جەتى ءتۇرلى تاعامنان ازىرلەنەتىن ناۋرىز كوجە جاساۋ، قاسيەتتى ورىن رەتىندە اعاشقا اقتىق بايلاۋ راسىمدەرى ايعاقتايدى.
جوڭعار الاتاۋى مۇتپ اۋماعىنداعى ءبىز تانىسقان جارتاستاعى سۋرەتتەردىڭ ىشىندەگى مازمۇنى مەن تارتىمدىلىعى جاعىنان ەڭ قۇندىلارىنىڭ قاتارىنا باعزى زامانداردان باستاۋ الاتىن «بيلەپ تۇرعان ادامداردىڭ»، «اساتاياعى بار بيلەپ تۇرعان باقسىنىڭ»، ءدىني ادەت عۇرىپتاردى ايقىندايتىن بەينەلەردى جاتقىزۋعا بولادى.
قاسيەتتى ورىندار رەتىندە ساقتاپ بولاشاق ۇرپاقتارعا جەتكىزۋ ءۇشىن زەرتتەلەتىن اۋماقتاردا ءجيى كەزدەسەتىن جارتاستاعى سۋرەتتەردىڭ ءمان-ماعىناسى مەن سالىنعان ۋاقىتى جونىندە جان-جاقتى تاريحي اقپاراتتار بەرۋدىڭ، بۇرىن كورمەگەن وزىنە بەيتانىس ءوڭىردىڭ بىرەگەي تاريحي مۇرالارىمەن تانىسۋ ماقساتىندا كەلگەن تۋريستەردىڭ رۋحاني قاجەتتىلىگىن وتەۋدە جارتاستاعى سۋرەتتەردىڭ سالىنعان ۋاقىتىن انىقتاۋدىڭ ماڭىزى زور.
عىلىمي ادەبيەتتەرگە جاسالعان تالداۋلار قولا، ساق، تۇركى كەزەڭدەرىندە جەرگىلىكتى حالىق ەجەلگى وبسەرۆاتوريالاردى كۇنگە، باسقا اسپان دەنەلەرىنە تابىنۋدى كوزدەيتىن عيباداتحانا عانا ەمەس، استرونوميالىق باقىلاۋلار جۇرگىزۋ، ايدىڭ، كۇننىڭ تۇتىلۋىن انىقتاۋ قىزمەتتەرىن دە اتقارعان [5؛ 6].
عىلىمي جازبا دەرەكتەرگە جاسالعان تالداۋلار جەتىسۋ وڭىرىندەگى ەجەلگى «اۋليەتاس» وبسەرۆاتورياسىنا، «قاراشوقى» عيباداتحاناسىنا ءتان بىرنەشە بەلگىلەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ءبىز تانىسقان ەجەلگى «اۋليەتاس» وبسەرۆاتورياسىنا، «قاراشوقى» عيباداتحاناسى جۇلدىزدى اسپان دەنەلەرىنىڭ قوزعالىسىن، اسپان كەڭىستىگىندەگى ورنىن باقىلاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان [7؛ 8].
قازاقستانداعى ەجەلگى استرونوميالىق بەكەت قىزمەتتەرىن اتقارعان پالەومادەني قاسيەتتى ورىندار كۇن مەن ايعا باعىتتالعان. ولاردا جۇرگىزىلگەن باقىلاۋلار ناتيجەسىندە قازاقستان اۋماعىن مەكەندەگەن ەجەلگى تايپالاردا جەردىڭ ءوز وربيتاسىنان اينالا قوزعالۋ بارىسىندا كۇننىڭ ءتۇسۋ بۇرىشىنىڭ وزگەرۋىنەن تۋىندايتىن جىل مەزگىلدەرى، 30 (31) تاۋلىكتەن تۇراتىن اي، 24 ساعاتتى قامتيتىن تاۋلىك، اپتا تۇسىنىكتەرى قالىپتاستى دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى.
ەكىاشا تاۋ ارالىق ويىسىنداعى قازاق جەرىندە كەڭ تارالعان ەجەلگى مەگاليتتىك جانە وبسەرۆاتوريالىق كەشەندە جۇرگىزىلگەن ىزدەنىس جۇمىستارى جەتىسۋ وڭىرىندە تارالعان استرونوميالىق باقىلاۋ قىزمەتتەرىن اتقارعان مەگاليتتەردى بەس توپقا بولۋىمىزگە مۇمكىندىك بەردى.
قورىتىندى
1. جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىنداعى «اۋليەتاس» تابيعات ەسكەرتكىشى مەن امانبوكتەر اۋىلىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى «قاراشوقى» عيباداتحاناسىندا جۇرگىزىلگەن دالالىق ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋلەر تومەندە كورسەتىلگەن بىرقاتار قورىتىندىلار شىعارۋعا مۇمكىندىك بەردى:
اشىق اسپان استىنداعى عيباداتحانالارداعى جارتاستاعى سۋرەتتەردى، شىراعدانداردى اتقاراتىن قىزمەتىنە جىكتەۋ تۇرعىسىنان جاسالعان تالداۋلار ناتيجەلەرى قولا، ساق تۇركى كەزەڭدەرى مەن ەرتە ورتا عاسىرلاردا عيباداتحانالار، مەشىتتەر قونىستاردىڭ ورتالىق بولىگىندە ورنالاستىرىلىپ، قۇلشىلىق ەتۋ، سونىمەن قاتار، حالىقتىڭ رۋحاني جانە الەۋمەتتىك-مادەني دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن اعارتۋ قىزمەتتەرىن اتقارعانىن كورسەتتى.
ەرەكشە قورعاۋعا الىنعان اۋماقتاعى قاسيەتتى ورىندار سانالاتىن ەجەلگى وتىرىقشى جانە كوشپەلى مادەنيەتتىڭ ماتەريالدىق مۇرالارى سانالاتىن ساكرالدى لاندشافتتار جۇيەلەنىپ، تابيعي، پالەومادەني جانە تاريحي ساكرالدى لاندشافتتارعا جىكتەلدى.
2. جۇرگىزىلگەن ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋلەردە جينالعان ناقتى مالىمەتتەرگە جاسالعان تالداۋلار ناتيجەسىندە ەرتە زاماندا عيبادات ەتكەن، حالىقتى بىرىكتىرۋ، بىتىمگەرلىك، قارىم-قاتىناس قىزمەتىن ەلدىڭ بەرەكە بىرلىگىن، ىنتىماعىن ساقتاۋداعى ەرەكشە ءرول اتقارعان. سوندىقتان ولاردى تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارى رەتىندە قورعاۋعا الىپ، ولاردى تانىمدىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت.
اشىق اسپان استىنداعى ەجەلگى عيباداتحانالار تالاپتاردىڭ قاتاڭ ساقتالۋى حالىقتىڭ بەرەكە بىرلىگىن عانا ەمەس، تابيعي ورتامەن دۇرىس قارىم-قاتىناس جاساۋدى دا قامتاماسىز ەتتى.
3.جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىنداعى تابيعي جانە مادەني ورتانىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋدا ەرەكشە ورىن الاتىن پالەومادەني، تاريحي جانە ەمدىك كيەلى ورىندارىنىڭ تۇرلەرى، تارالۋ ەرەكشەلىكتەرى، قازىرگى ساقتالۋ جاعدايلارى جانە ولاردى قورعاۋ، قايتا قالپىنا كەلتىرۋ، ۇتىمدى پايدالانۋ، تانىمدىق ماڭىزى بار ماتەريالدىق مۇرا رەتىندە جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدەگى، جات ءدىني اعىمداردىڭ ارەكەتىنەن ساقتاۋداعى الاتىن ورنى ايقىندالدى.
سوندىقتان كەز-كەلگەن اۋماقتاعى تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىنا جاتاتىن كيەلى ورىنداردى قورعاۋ بۇرىن ءومىر سۇرگەن بابالارىمىزدىڭ مادەنيەتىن، ونەرىن، شارۋاشىلىق ارەكەتتەرىن جاقسى تۇسىنۋگە، ولاردى جاڭعىرتۋ ارقىلى تانىمدىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا قولايلى جاعداي تۋدىرادى.
پايدالانعان ادەبيەتتەر:
1. بايمىرزاەۆ ق.م.، ە.ا. توقپانوۆ ءوڭىردىڭ ساكرالدى لاندشافتتارىن زەرتتەۋ ادىستەرى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 45 جىلدىعىنا ارنالعان «زاماناۋي عىلىمنىڭ باسىمدىقتارى: تەوريادان تاجىريبەگە» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا جيناعىندا تالدىقورعان، 27-28 قازان 2017 جىل. 303-3085ب.
2. بايپاكوۆ ك.م.، پودۋشكين ا.م. ارحەولوگيچەسكيە پامياتنيكي درەۆنە-زەملەدەلچەسكوي كۋلتۋرى كازاحستانا. – الماتى. عىلىم، 2010.-265س.
3. بايمىرزاەۆ ق.م.، ع.تۇرسىنباي.،ت.ق. قاسىمبەركەباەۆ الماتى وبلىسىنىڭ رەسپۋبليكالىق، وڭىرلىك جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار كيەلى ورىندارى. مونوگرافيا.- تالدىقورعان: ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپا ءبولىمى، 2020.-160ب.
4. بايمىرزاەۆ ق.م.، توقپانوۆ ە.ا. تالدىقورعان ءوڭىرىنىڭ ساكرالدى لاندشافتتارىن قورعاۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ: مونوگرافيا – تالدىقورعان: ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپا ورتالىعى، 2017.-152ب.
5. پاۆلوۆ س. وبشەستۆەننو-گەوگرافيچەسكيە اسپەكتى يسسلەدوۆانيا رەليگيوزنوي سفەرى // گيلەيا: ناۋچنىي ۆەستنيك، 2013. № 75. س. 356–358.
6. مارياشەۆ ا.ن.، روگوجينسكيي ا.ە. «كوكسۋ وزەنى اڭعارىنداعى جارتاسقا سالىنعان سۋرەتتەر». ا.: 1990. 170 ب.
7. كادىرباەۆ م. ك.، مارياشەۆ ا. ن. ناسكالنىە يزوبراجەنيا حرەبتا كاراتاۋ. الما-اتا، 1977. 232 س.
8. توقپانوۆ ە.ا.، سلامبەكوۆ ز.س.، مازباەۆ و.ب.، «تالدىقورعان ءوڭىرىنىڭ تۋريستىك-ساياحاتتىق باعىتتارى»: وقۋ قۇرالى – تالدىقورعان: جمۋ.2010.197ب
توقپانوۆ ە.ا.1، انداس ق.2، جەكسەمباي ءى.ا.3
1ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتى، 2«جەتىسۋ» ولكەتانۋشىلار ورتالىعى قوعامدىق بىرلەستىگى، 3 ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتى، 6ۆ01509-گەوگرافيا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى، 4 كۋرس ستۋدەنتى.











