Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت اقپارات

جەتىسۋ مەن ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ارحەولوگيالىق جانە ساكرالدى مۇراسى

admin
2026/09/30
قاجەت اقپارات, كونفەرەنتسيا
0
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы

اڭداتپا: ماقالا قازاقستاننىڭ تابيعي-مادەني مۇراسىن ساقتاۋ كونتەكسىندە جەتىسۋ مەن پاۆلودار ەرتىس وڭىرىندەگى ارحەولوگيالىق جانە ساكرالدى نىسانداردىڭ گەوگرافياسىن سالىستىرمالى تالداۋعا ارنالعان. ەسكەرتكىشتەردىڭ كەڭىستىكتىك ورنالاسۋ ەرەكشەلىكتەرى، ساكرالدى لاندشافتتاردىڭ قالىپتاسۋىنا تابيعي-گەوگرافيالىق فاكتورلاردىڭ ىقپالى جانە ولاردىڭ دامۋىنىڭ ورتاق زاڭدىلىقتارى قاراستىرىلادى. زەرتتەۋ بارىسىندا كوشپەلى مادەنيەت داستۇرلەرىنە بايلانىستى ورتاق بەلگىلەرمەن قاتار، تابيعي ورتانىڭ ەرەكشەلىكتەرىنەن تۋىندايتىن ايماقتىق ايىرماشىلىقتار دا انىقتالدى. قازاقستاننىڭ مادەني مۇراسىن زەرتتەۋ مەن ساقتاۋدا كەشەندى تاريحي-گەوگرافيالىق ءتاسىلدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى قورىتىندى جاسالدى.
كىلت سوزدەر: ارحەولوگيالىق نىساندار، ساكرالدى نىساندار، ساكرالدى گەوگرافيا، مادەني لاندشافت، جەتىسۋ، پاۆلودار ەرتىس ءوڭىرى، تابيعي-مادەني مۇرا، كەڭىستىكتىك تالداۋ، مادەني مۇرانى ساقتاۋ.

ارحەولوگيالىق جانە ساكرالدى نىسانداردى مادەني لاندشافت اياسىندا زەرتتەۋ مەن ءتۇسىندىرۋ ماسەلەلەرى قازىرگى تاريحي-گەوگرافيالىق جانە مادەنيەتتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. سوڭعى ونجىلدىقتاردا ەجەلگى جانە ءداستۇرلى مادەنيەتتەردىڭ كەڭىستىكتىك ۇيىمداسۋىنا تۇراقتى قىزىعۋشىلىق بايقالادى. بۇل ەسكەرتكىشتەردى جەكە قاراستىرۋدان ولاردى ادام مەن تابيعي ورتانىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىنىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىنىڭ ەلەمەنتتەرى رەتىندە كەشەندى تالداۋعا كوشۋمەن بايلانىستى. وسى تۇرعىدان العاندا، ارحەولوگيالىق نىساندار كوپ شوعىرلانعان وڭىرلەردى زەرتتەۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. مۇنداي وڭىرلەردە تابيعي لاندشافت تەك ورتا رەتىندە عانا ەمەس، مادەني تاجىريبەلەر مەن ساكرالدى تۇسىنىكتەردى قالىپتاستىراتىن بەلسەندى فاكتور رەتىندە دە كورىنەدى.
قازاقستان اۋماعىنداعى قونىستانۋ مەن مادەنيەت قالىپتاسۋىنىڭ ەڭ كونە ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن جەتىسۋ ءوڭىرى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرىنىڭ الۋان تۇرلىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ولاردىڭ قاتارىنا پەتروگليفتەر، قورعان كەشەندەرى جانە تابيعي نىسانداردى قاستەرلەۋ داستۇرلەرىمەن بايلانىستى كيەلى ورىندار كىرەدى. بۇل نىسانداردىڭ كەڭىستىكتىك ۇيىمداسۋى جەر بەدەرىمەن، گيدروگرافيالىق جەلىمەن جانە تابيعي لاندشافتتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن تۇراقتى بايلانىسىن كورسەتەدى. سوندىقتان ولاردى مادەني لاندشافت تۇجىرىمداماسى اياسىندا ادام مەن قورشاعان ورتانىڭ ۇزاق ۋاقىت بويعى ءوزارا ارەكەتتەسۋىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. بۇل رەتتە تابيعي ورتانىڭ جەكەلەگەن ەلەمەنتتەرىن — تاۋ ماسسيۆتەرىن، تاس تۇزىلىمدەرىن، سۋ كوزدەرىن كيەلەندىرۋ مادەني جادتى بەكىتۋ مەن سيمۆولدىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى تەتىگى بولىپ تابىلادى.
سونىمەن قاتار، ۇقساس ۇدەرىستەر قازاقستاننىڭ وزگە وڭىرلەرىندە دە، اتاپ ايتقاندا، پاۆلودار ەرتىس وڭىرىندە بايقالادى. مۇندا ارحەولوگيالىق مۇرا نەگىزىنەن قورعان كەشەندەرىنەن، ەجەلگى ادام تۇراقتارىنان جانە دالا مەن وزەن لاندشافتتارىنىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرىمەن بايلانىستى جەكەلەگەن ساكرالدى نىسانداردان تۇرادى. جەتىسۋ مەن ەرتىس ءوڭىرىنىڭ تابيعي-گەوگرافيالىق جاعدايلارى اراسىندا ەلەۋلى ايىرماشىلىقتار، سونىڭ ىشىندە تاۋلى جانە جازىق دالالى اۋماقتار اراسىنداعى قاراما-قايشىلىق بولعانىمەن، ەكى وڭىردە دە ارحەولوگيالىق جانە ساكرالدى نىسانداردىڭ ورنالاسۋى مەن قىزمەت ەتۋىنىڭ ۇقساس قاعيدالارى بايقالادى. بۇل كەڭىستىكتى يگەرۋ مەن ساكرالدى گەوگرافيانى قالىپتاستىرۋدا تابيعي فاكتورلارعا دا، كوشپەلى قوعامداردىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە دە نەگىزدەلگەن ورتاق زاڭدىلىقتار بار دەپ بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
پاۆلودار ەرتىس وڭىرىندەگى ارحەولوگيالىق جانە ساكرالدى نىساندار دالا مەن وزەن لاندشافتتارىنىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرىمەن، اسىرەسە ەرتىس وزەنىمەن تىعىز بايلانىستى. جەتىسۋ مەن ەرتىس ءوڭىرىنىڭ تابيعي-گەوگرافيالىق جاعدايلارىنىڭ ايىرماشىلىعى ۇلكەن: بىرىندە تاۋلى اۋماقتار، ەكىنشىسىندە جازىق دالالى جەرلەر باسىم. الايدا ەكى وڭىردە دە ارحەولوگيالىق جانە ساكرالدى نىسانداردىڭ ورنالاسۋى مەن قىزمەت ەتۋىنىڭ ۇقساس قاعيدالارى بايقالادى. بۇل كەڭىستىكتى يگەرۋ مەن ساكرالدى گەوگرافيانى قالىپتاستىرۋدا تابيعاتقا دا، كوشپەلى قوعامداردىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنا دا نەگىزدەلگەن ورتاق زاڭدىلىقتار بار دەگەن ويعا جەتەلەيدى.
وسى وڭىرلەردى سالىستىرۋ ەرەكشە وزەكتىلىككە يە. ول جەرگىلىكتى سيپاتتامالار شەڭبەرىنەن شىعىپ، كەڭ اۋقىمدى مادەني-تاريحي جانە گەوگرافيالىق زاڭدىلىقتاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي ءتاسىل ارحەولوگيانى، تاريحي گەوگرافيانى جانە مادەني انتروپولوگيانى بىرىكتىرەتىن قازىرگى پانارالىق باعىتتارعا سايكەس كەلەدى. مادەني مۇرانى ساقتاۋعا جانە ونى قازىرگى الەۋمەتتىك-مادەني تاجىريبەلەرگە ەنگىزۋگە قىزىعۋشىلىق ارتىپ وتىرعان جاعدايدا ساكرالدى جانە ارحەولوگيالىق نىسانداردىڭ كەڭىستىكتىك ۇيىمداسۋىن تالداۋدىڭ عىلىمي عانا ەمەس، قولدانبالى ماڭىزى دا بار.
بۇعان قوسا، سوڭعى جىلدارى ساكرالدى لاندشافتتاردى وڭىرلىك بىرەگەيلىك پەن تاريحي جاد اياسىندا ءتۇسىندىرۋ ماسەلەسىنە نازار كۇشەيىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدان جەتىسۋ مەن پاۆلودار ەرتىس ءوڭىرى مادەني كەڭىستىكتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ءبىر-بىرىنەن وزگەشە، بىراق ءوزارا تولىقتىراتىن ەكى ۇلگىسىن كورسەتەدى. ولاردا تابيعي جاعدايلار، تاريحي ۇدەرىستەر جانە حالىقتىڭ ءداستۇرلى تۇسىنىكتەرى اۋماقتى كيەلەندىرۋدىڭ وزىندىك مودەلدەرىن قالىپتاستىرادى. بۇل مودەلدەردى سالىستىرۋ ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ناقتىلاۋعا عانا ەمەس، كوشپەلى وركەنيەت جاعدايىنداعى ادام مەن لاندشافتتىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىنىڭ امبەباپ تەتىكتەرىن انىقتاۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى.
جەتىسۋدىڭ ساكرالدى جانە ارحەولوگيالىق نىساندارىنىڭ گەوگرافيالىق تارالۋى ەجەلگى حالىقتىڭ مادەني تاجىريبەلەرى مەن ءوڭىردىڭ تابيعي-لاندشافتتىق جاعدايلارى اراسىنداعى تىعىز بايلانىستى كورسەتەدى. ىلە، قاراتال، اقسۋ وزەندەرىنىڭ اڭعارلارى مەن سولتۇستىك تيان-شاننىڭ تاۋ بوكتەرلەرىن قامتيتىن جەتىسۋ ساكرالدى گەوگرافياسى ەكولوگيالىق فاكتورلاردىڭ دا، ەجەلگى قوعامداردىڭ دۇنيەتانىمدىق ۇستانىمدارىنىڭ دا ىقپالىمەن قالىپتاسقان بىرەگەي كەڭىستىك بولىپ تابىلادى [1].
پەتروگليفتەر — ءوڭىردىڭ ارحەولوگيالىق مۇراسىن ايقىن سيپاتتايتىن ەسكەرتكىش تۇرلەرىنىڭ ءبىرى. ولار، ادەتتە، جارتاستى جەر بەدەرى باسىم ايماقتاردا: شاتقالداردا، تاۋ بەتكەيلەرىندە جانە سۋ كوزدەرىنىڭ ماڭىندا ورنالاسادى. نەگىزگى پەتروگليف كەشەندەرى (تاڭبالى، ەشكىولمەس جانە باسقالارى) وتپەلى لاندشافتتارعا، ياعني دالا مەن تاۋدىڭ شەكاراسىنا شوعىرلانعان. بۇل ولاردىڭ «ارالىق» كەڭىستىكتەر رەتىندەگى عۇرىپتىق ماڭىزىن كورسەتۋى ىقتيمال [2]. مۇنداي ورىنداردى تاڭداۋ جارتاس بەتتەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگىمەن عانا ەمەس، ولاردىڭ سيمۆولدىق قىزمەتىمەن دە بايلانىستى: تاۋلار جەر مەن كوك دەڭگەيلەرىن جالعايتىن الەمنىڭ كيەلى وستەرى رەتىندە قابىلدانعان.
جەرلەۋ قۇرىلىستارى بولىپ سانالاتىن قورعانداردىڭ كەڭىستىكتىك ۇيىمداسۋى دا بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىقتارعا باعىنادى. ولار كوبىنە وزەن اڭعارلارىندا، تەرراسالاردا جانە اينالاداعى كەڭىستىكتە كوزگە ايقىن تۇسەتىن بيىكتىكتەردە ورنالاسادى. مۇنداي ورنالاسۋ جەرلەنگەن ادامداردىڭ مارتەبەسى تۋرالى تۇسىنىكتەرمەن جانە اۋماقتى بەلگىلەۋ قاجەتتىلىگىمەن بايلانىستى. ءىرى قورعاندى قورىمدار (مىسالى، بەسشاتىر) تۇتاس ساكرالدى لاندشافتتار قالىپتاستىرادى. مۇندا جەكەلەگەن نىساندار كوكجيەك تۇستارى مەن تابيعي باعدارلارعا سايكەس باعىتتالعان ءبىرتۇتاس جۇيەگە بىرىگەدى.
جەتىسۋدىڭ كيەلى ورىندارىنا ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر دە، تابيعي نىساندار دا (قاسيەتتى توعايلار، بۇلاقتار، تاۋ شىڭدارى) جاتادى. ولاردىڭ ورنالاسۋى كوبىنە تابيعي ەرەكشەلىگى ايقىن ايماقتارمەن — بىرەگەي گەومورفولوگيالىق تۇزىلىمدەرمەن، سۋايرىقتارمەن جانە ەرەكشە ميكروكليماتى بار ورىندارمەن سايكەس كەلەدى. بۇل اۋماقتار قۇرباندىق شالۋ، عۇرىپتار وتكىزۋ جانە ۇجىمدىق جيىندار ۇيىمداستىرۋ سياقتى ارەكەتتەر جۇزەگە اسقان عۇرىپتىق بەلسەندىلىك ورتالىقتارى رەتىندە قىزمەت ەتكەن [2].
ساكرالدى نىسانداردىڭ لاندشافتپەن بايلانىسى ەرەكشە ماڭىزعا يە جانە بىرنەشە قىرىنان كورىنەدى. بىرىنشىدەن، بۇل — كوزگە ايقىن ءتۇسۋ: نىساندار ەداۋىر قاشىقتىقتان كورىنەتىندەي ورنالاستىرىلعان. ەكىنشىدەن، تابيعي باعدارلارعا (تاۋلار، وزەندەر، كوكجيەك تۇستارى) سايكەس باعىتتالۋ ەجەلگى قوعامداردىڭ كوسمولوگيالىق تۇسىنىكتەرىن كورسەتەدى. ۇشىنشىدەن، تابيعي پىشىندەردى (جارتاستار، بيىكتىكتەر) ساكرالدى كەڭىستىكتىڭ ەلەمەنتتەرى رەتىندە پايدالانۋ تابيعي جانە مادەني باستاۋلاردىڭ بىرتۇتاستىعىن ايعاقتايدى [3].
وسىلايشا، جەتىسۋدىڭ ساكرالدى جانە ارحەولوگيالىق نىساندارىنىڭ گەوگرافياسى كۇردەلى جۇيە بولىپ تابىلادى. وندا تابيعي لاندشافت تەك ورتا رەتىندە عانا ەمەس، مادەني كەڭىستىكتى قالىپتاستىراتىن بەلسەندى فاكتور رەتىندە دە كورىنەدى. پەتروگليفتەردىڭ، قورعانداردىڭ جانە كيەلى ورىنداردىڭ كەڭىستىكتىك ۇيىمداسۋى ورتالىق ازيانىڭ ءداستۇرلى قوعامدارىنا ءتان ادام مەن قورشاعان ورتانىڭ تەرەڭ كىرىگۋىن كورسەتەدى.
پاۆلودار ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ساكرالدى-ارحەولوگيالىق لاندشافتى سولتۇستىك-شىعىس قازاقستاننىڭ دالا ايماعى مەن ەرتىس وزەنى اڭعارىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋى جاعدايىندا قالىپتاسادى. بۇل ارحەولوگيالىق نىسانداردىڭ ورنالاسۋى مەن قىزمەت ەتۋ ەرەكشەلىگىن ايقىندايدى. اتالعان ءوڭىر قولا ءداۋىرى، ەرتە تەمىر ءداۋىرى جانە ورتا عاسىرلارداعى كوشپەلى مادەنيەتتەردىڭ ماڭىزدى ورتالىعى رەتىندە كورىنەدى. مۇندا ساكرالدى تاجىريبەلەر اۋماقتىڭ تابيعي-گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرىمەن تىعىز بايلانىستى بولعان [4].
قورعاندار — وڭىردەگى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ باسىم ءتۇرى. ەڭ بەلگىلى كەشەندەردىڭ ءبىرى — قازىرگى ەرتىس اۋىلىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان، ب.ز.د. XII–VI عاسىرلارعا جاتاتىن قورعاندار. ولاردىڭ ديامەترى 11–25 م ارالىعىندا، بيىكتىگى 0،8 م-گە دەيىن جەتەدى؛ جەرلەۋ ورىندارىنان قۋىستار، قىش بۇيىمدار جانە جانۋارلاردىڭ سۇيەك قالدىقتارى تابىلعان. قورعاندى قورىمدار نەگىزىنەن ەرتىس ارناسىنىڭ بويىندا شوعىرلانعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل وزەننىڭ قونىستانۋ مەن قاتىناس جولدارىنىڭ نەگىزگى ءوسى رەتىندەگى ءرولىن كورسەتەدى [5].
سوڭعى جىلدارداعى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر كەنجەكول مەن بايدالى ماڭىنان قيماق كەزەڭىنىڭ (IX–XI عاسىرلار) ءىرى قورىمدارىن انىقتادى. مۇندا كەڭ اۋماققا سوزىلعان جەرلەۋ الاڭدارىن قۇرايتىن ونداعان قورعان تىركەلگەن. بۇل ەسكەرتكىشتەر ەرتىس ءوڭىرىن ساياسي جانە مادەني ورتالىق رەتىندە پايدالانعان قيماق-قىپشاق قوعامدارىنداعى حالىق تىعىزدىعىنىڭ جوعارىلىعىن جانە الەۋمەتتىك قۇرىلىمنىڭ دامىعانىن ايعاقتايدى (1-فوتو).


1-فوتو. قيماق جاۋىنگەرىنىڭ رەكونسترۋكتسياسى: كيىمى، قارۋ-جاراعى، قورعانىس جابدىقتارى («ERTIS» مۋزەيى، پاۆلودار قالاسى).
ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى، اتاپ ايتقاندا، تاسمولا مادەنيەتىنىڭ قورىمدارى (مىسالى، قىزىلتاڭ قورىمى) نەگىزىنەن دالا جانە تاۋ بوكتەرىندەگى اۋدانداردا (باياناۋىل، ەكىباستۇز وڭىرلەرى) ورنالاسقان. بۇل مادەني داستۇرلەردىڭ الۋان تۇرلىلىگىن جانە ءارتۇرلى لاندشافت تۇرلەرىنە بەيىمدەلۋدى كورسەتەدى.
پاۆلودار ەرتىس وڭىرىندەگى عۇرىپتىق ورىندار جەتىسۋمەن سالىستىرعاندا ماتەريالدىق تۇرعىدان ايقىن بايقالمايدى. الايدا ولاردى كەڭىستىكتىك تالداۋ نەگىزىندە قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. قورعاندار شوعىرلانعان اۋماقتار، سونداي-اق تابيعي تۇرعىدان كوزگە تۇسەتىن بيىكتىكتەر، وزەن يىندەرى مەن سۋايرىقتار ىقتيمال ساكرالدى ايماقتار رەتىندە قاراستىرىلادى. قورعان كەشەنىنەن تابىلعان ەرتىس جازبا ەسكەرتكىشى (تاڭبالارى بار سۇيەك ايىلباس) سياقتى كونە تۇركى جادىگەرلەرىنىڭ بولۋى بۇل ورىنداردىڭ ساكرالدى-كوممۋنيكاتيۆتىك قىزمەتىن ايعاقتايدى [6].
پاۆلودار ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ساكرالدى-ارحەولوگيالىق لاندشافتى كەڭىستىكتىك تۇرعىدان ۇيىمداسقان جۇيە بولىپ تابىلادى. وندا قورعاندار مادەني كەڭىستىكتىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى، ال ەرتىس وزەنىنىڭ اڭعارى قۇرىلىم قالىپتاستىرۋشى ەلەمەنت رەتىندە كورىنەدى. جەتىسۋدىڭ تاۋلى وڭىرلەرىنەن ايىرماشىلىعى، مۇندا كوشپەلى ءومىر سالتى مەن دالا ەكولوگياسىنا بايلانىستى كەڭىستىكتى كيەلەندىرۋدىڭ كولدەنەڭ مودەلى باسىم.
جەتىسۋ مەن پاۆلودار ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ساكرالدى-ارحەولوگيالىق لاندشافتتارىن سالىستىرمالى تالداۋ ەكى وڭىرگە دە ورتاق ەرەكشەلىك رەتىندە قورعان كەشەندەرىنىڭ ساكرالدى كەڭىستىكتىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى رەتىندەگى باسىمدىعىن كورسەتەدى. قورعاندار جەرلەۋ قۇرىلىستارى عانا ەمەس، قوعامنىڭ الەۋمەتتىك جىكتەلۋىن كورسەتەتىن اۋماقتىق بەلگىلەر رەتىندە دە قىزمەت ەتكەن. ەكى وڭىردە دە ولاردىڭ لاندشافتتىڭ كوزگە ايقىن تۇسەتىن ەلەمەنتتەرىنە — بيىكتىكتەرگە، وزەن تەرراسالارىنا، اشىق دالا بولىكتەرىنە بايلانىستىلىعى بايقالادى.
الايدا ايىرماشىلىقتار ساكرالدى نىسانداردىڭ تۇرلەرى مەن كەڭىستىكتىك ۇيىمداسۋىنان كورىنەدى. جەتىسۋدا نەگىزىنەن تاۋلى جانە تاۋ بوكتەرىندەگى ايماقتاردا ورنالاسقان پەتروگليفتەر مەن تابيعي ساكرالدى نىساندار ماڭىزدى ءرول اتقارادى. مۇندا تاۋلار ساكرالدى ورتالىقتار رەتىندە كورىنەتىن، تىگىنەن باعىتتالعان ساكرالدى كەڭىستىك مودەلى قالىپتاسادى. پاۆلودار ەرتىس وڭىرىندە، كەرىسىنشە، كولدەنەڭ قۇرىلىم باسىم: ساكرالدى نىساندار ەرتىس اڭعارىنىڭ بويىمەن سوزىلىپ ورنالاسقان، ال عۇرىپتىق تاجىريبەلەر وزەن جۇيەسىمەن جانە دالا كەڭىستىكتەرىمەن بايلانىستى.
قاراستىرىلىپ وتىرعان وڭىرلەردە كەڭىستىكتى كيەلەندىرۋ تابيعي جانە مادەني ەلەمەنتتەردى بىرىكتىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. جەتىسۋدا ساكرالدى كەڭىستىك ميفولوگيالىق مانگە يە بولىپ، عۇرىپتىق بەلسەندىلىك ورتالىقتارىنا اينالاتىن تابيعي باسىم نىسانداردىڭ (تاۋلار، شاتقالدار) توڭىرەگىندە قالىپتاسادى. وسى تۇرعىدان پەتروگليفتەر اۋماقتىڭ ساكرالدى مارتەبەسىن «بەكىتۋ» قۇرالى رەتىندە كورىنەدى [7].
پاۆلودار ەرتىس وڭىرىندە كەڭىستىكتى كيەلەندىرۋ شاشىراڭقى سيپاتقا يە. ول اۋماققا تارالا ورنالاسقان جانە وزىندىك «ساكرالدى جەلىنى» قالىپتاستىراتىن قورعاندار جۇيەسىنەن كورىنەدى. مۇندا جەكەلەگەن نىساننان گورى ولاردىڭ جيىنتىعى جانە تابيعي باعدارلارمەن بايلانىستى كەڭىستىكتىك ۇيىمداسۋى ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
جۇرگىزىلگەن تالداۋ بىرقاتار جيناقتاۋشى قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىرىنشىدەن، جەتىسۋ مەن پاۆلودار ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ساكرالدى-ارحەولوگيالىق لاندشافتتارى تابيعي ورتانىڭ ايقىنداۋشى ىقپالىمەن قالىپتاسادى. تابيعي ورتا ەسكەرتكىشتەردىڭ تۇرلەرىن دە، ولاردىڭ كەڭىستىكتىك ۇيىمداسۋىن دا بەلگىلەيدى. ەكىنشىدەن، كوشپەلى مادەني ءداستۇردىڭ ورتاقتىعىنا قاراماستان، بۇل وڭىرلەر كەڭىستىكتى كيەلەندىرۋدىڭ ءارتۇرلى مودەلدەرىن كورسەتەدى: تىك مودەل (جەتىسۋ) جانە كولدەنەڭ مودەل (ەرتىس ءوڭىرى). ۇشىنشىدەن، ارحەولوگيالىق نىساندار قۇرامىنداعى ايىرماشىلىقتار (پەتروگليفتەر، عۇرىپتىق ورىندار، قورعاندار) ەجەلگى حالىقتىڭ مادەني تاجىريبەلەرى مەن دۇنيەتانىمدىق ۇستانىمدارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتەدى. جەتىسۋ سيمۆولدىق-عۇرىپتىق مازمۇنىنىڭ ايقىندىعىمەن سيپاتتالسا، پاۆلودار ەرتىس وڭىرىندە ساكرالدى كەڭىستىكتىڭ جەرلەۋ كەشەندەرى ارقىلى قۇرىلىمدىق ۇيىمداسۋى كورىنىس تابادى.
وسىلايشا، ساكرالدى لاندشافت تابيعي، مادەني جانە الەۋمەتتىك اسپەكتىلەردى بىرىكتىرەتىن تۇتاستىرۋشى سانات رەتىندە كورىنىپ، قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ تاريحي دامۋ ەرەكشەلىكتەرىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر
بيبليوگرافيالىق اتاۋلار تۇپنۇسقا تىلىندە ساقتالدى.
1. مارگۋلان الكەي حاكانوۆيچ. درەۆنيايا كۋلتۋرا تسەنترالنوگو كازاحستانا. الماتى: ناۋكا، 1979.
2. بايپاكوۆ كارل. سرەدنەۆەكوۆىە گورودا كازاحستانا نا ۆەليكوم شەلكوۆوم پۋتي. الماتى، 1998.
3. Tilley C. A Phenomenology of Landscape: Places، Paths and Monuments. Oxford: Berg، 1994.
4. ارسلانوۆا ف. ح. وچەركي سرەدنەۆەكوۆوي ارحەولوگيي ۆەرحنەگو پرييرتىشيا. ماتەريالى ي يسسلەدوۆانيا پو ارحەولوگيي كازاحستانا. ت. 3. استانا، 2013.
5. سماگۋلوۆ تالگات. ارحەولوگيچەسكيە يسسلەدوۆانيا پاۆلودارسكوگو پرييرتىشيا. پاۆلودار، 2021.
6. امانجولوۆ ا. س. تيۋركسكايا رۋنيچەسكايا گرافيكا. الما-اتا، 1985.
7. ساماشەۆ زەينوللا. پەتروگليفى كازاحستانا. الماتى، 2006.

فرانك د.ا.
گ.ن. پوتانين اتىنداعى پاۆلودار وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى كمقك
dddimm@mail.ru

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 14
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
قاجەت اقپارات

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
قاجەت اقپارات

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
قاجەت اقپارات

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
قاجەت اقپارات

Qandas.kz سايتىنداعى ولكەتانۋ ماقالالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ نەگىزدەرى

October 8, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
قاجەت اقپارات

ۇلتتىق پارك مۇراجايى: تابيعاتقا تانىمدىق ساياحات

September 29, 2026
Марқа тау таңбалы тастары
قاجەت اقپارات

مارقا تاۋ تاڭبالى تاستارى

September 28, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz