Ańdatpa: Maqalada «Jońǵar Alatauy» memlekettik últtyq tabiǵi parkiniń aumaǵynan jinalǵan Sivers almasyn (Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.) in vitro mikroklondyq kóbeitu nátijeleri keltirilgen. Eksplanttardy zararsyzdandyrudyń tiimdi syzbasy (12%-dyq H2O2, 8 min) ázirlendi; 0,5 mg/l BAP jáne 0,01 mg/l IMQ qosylǵan QL qorektik ortasynda regeneratsiya jiiligi 73% qúrady. Qorektik orta qúramynyń mikroórkender mulьtiplikatsiyasyna áserin zerdeleu nátijesinde ońtaily núsqa retinde BAP 1,0 mg/l jáne IMQ 0,01 mg/l qosylǵan QL ortasy aiqyndaldy: eksplantqa shaqqanda 14,71 mikroórken, búl baqylaudan 7,4 ese joǵary. Rizogenez úshin eń tiimdi núsqa − IMQ 0,5 mg/l qosylǵan ½ QL ortasy, onda tamyrlanu dárejesi 90,0%, órkenge ortasha tamyr sany 6,20 dana boldy. Alynǵan nátijeler túrdiń tabiǵi populyatsiyalaryn qalpyna keltiruge baǵyttalǵan ex situ kollektsiyalaryn qúrudyń tehnologiyalyq negizi bolyp tabylady.
Túiin sózder: Malus sieversii, Sivers almasy, Jońǵar Alatauy, in vitro, mikroklondyq kóbeitu, ex situ saqtau, BAP, IMQ, rizogenez, genofondty saqtau.

KIRISPE
Qazaqstan bai bioaluantúrliligimen erekshelenedi jáne Soltústik Europa, Aziya men Tayau SHyǵys arasyndaǵy geografiyalyq ornalasuynyń arqasynda ǵalamdyq ári aimaqtyq mańyzǵa ie. Auqymdy aumaq, ártúrli topyraq-klimattyq jaǵdailar, ekojúielerdiń aluantúrliligi, sondai-aq halyqaralyq mańyzy bar endemik, sirek kezdesetin jáne joiylyp bara jatqan flora túrleriniń boluy eldiń bai genetikalyq resurstaryn aiqyndaidy. Qazaqstan florasy 161 túqymdasqa jatatyn shamamen 6000 tamyrly ósimdik túrin qamtidy [1]. Búl túrlerdiń júzdegeni ekonomikalyq qúndylyqqa ie − dárilik (1400 túr), jemshóptik (1028 túr) jáne taǵamdyq (shamamen 500 túr) ósimdikter retinde [2]. Olar 29 negizgi floralyq provintsiya boiynsha taralǵan. Búl rette tauly ekojúieler el aumaǵynyń nebári 7%-yn alyp jatyr, alaida árbir tau júiesi jeke floralyq provintsiya bolyp tabylady [3]. Máselen, Alatau taularyndaǵy jabaiy alma toǵailarynyń alańy shamamen 11 myń gektardy qúraidy, múnda álemdegi eń iri jabaiy alma resurstary shoǵyrlanǵan [4]. Qaratauda keminde 180 endemik túr tirkelgen. Ósimdikterdiń 12%-y Qazaqstannyń endemikteri ekenin atap ótken jón, olardyń kópshiligi sirek kezdesetin jáne joiylyp ketu qaupi tóngen túrler mártebesine ie; taularda alǵash tabylǵan osyndai endemik ári joiylyp bara jatqan túrlerdiń biri − Nedzvetskii almasy [3].
Osyndai qúndy ósimdik genetikalyq materialyn saqtau in situ jáne ex situ ádisterimen júzege asyryluy múmkin. Birinshi jaǵdaida túrler mekendeu oryndaryn qorǵau jáne ekojúielerdi basqaru ádisteri arqyly tabiǵi ortada saqtalady [5]. Ol úshin tabiǵi parkter, qoryqtar, botanikalyq baqtar jáne tabiǵat eskertkishteri paidalanylady, búl ósimdikterdiń shyǵu tegi tabiǵi oryndarynda ósui men kóbeyuine qolaily jaǵdai jasaidy [6, 7]. Ex situ ádisi biologiyalyq materialdardy jasandy jaǵdaida saqtaudy jáne olardy keiinnen tabiǵi ortaǵa qaita engizu múmkindigin kózdeidi, búl genetikalyq resurstardyń kezdeisoq joǵaluynan kepildik beredi [5]. Ósimdikterdiń genetikalyq materialyn saqtaudyń eń tiimdi ádisteriniń biri − in vitro daqyly, yaǵni ósimdik múshelerin nemese tútas ósimdikterdi jasandy qorektik ortada ósiru [8]. Búl ádis materialdy úzaq uaqyt saqtauǵa múmkindik beredi: ósimdikterdiń úryq plazmasyn in vitro saqtau bayau ósu jaǵdailaryn jasau arqyly iske asyrylady, búl qysqa jáne orta merzimdi saqtaudy qamtamasyz etedi.
Sivers almasy (Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.) − Malus tuysynyń jabaiy ósetin túri, qazirgi mádeni almalardyń (M. × domestica Borkh.) negizgi babasy bolyp tabylady. Búl túrdiń ortalyqaziyalyq shyǵu tegin alǵash ret 1920–1930 jyldardaǵy ekspeditsiyalar barysynda N.I. Vavilov ǵylymi túrǵydan negizdedi; ol Qazaqstannyń tauly audandaryn mádeni ósimdikterdiń shyǵu teginiń álemdik ortalyqtarynyń biri retinde aiqyndady [9]. Sońǵy onjyldyqtardaǵy molekulalyq-genetikalyq zertteuler M. sieversii mádeni alma genomyna genetikalyq materialdyń shamamen 46%-yn engizgenin rastady [10]. Búl túrdi zertteuge akademik A.D. Jangaliev airyqsha úles qosty: ol 50 jyldan astam uaqytyn Qazaqstan alma toǵailaryn keshendi ekologiyalyq-biologiyalyq zertteuge jáne olardy qorǵau sharalaryn ázirleuge arnady [11].
- sieversii-diń tabiǵi populyatsiyalary negizinen Qazaqstannyń tauly júielerinde − Jońǵar Alatauy, Ile Alatauy, Qaratau jáne Tarbaǵataida − shoǵyrlanǵan; múnda túr teńiz deńgeiinen 1000–1800 m biiktikte biregei tau-orman fitotsenozdaryn túzedi. Jońǵar Alatauy túr ósetin eń iri aimaq bolyp tabylady: múnda túrdiń qazaqstandyq populyatsiyalarynyń shamamen 48%-y shoǵyrlanǵan [12]. Sonymen qatar sońǵy jarty ǵasyrda alma toǵailarynyń alańy kúrt qysqardy: ártúrli baǵalaular boiynsha, Almaty tóńiregindegi tabiǵi ekpelerdiń 70–80%-y aumaqtardy sharuashylyq igeru saldarynan joiylǵan [11]. Túr úshin negizgi qauipter − mal jayu, aǵash kesu jáne urbanizatsiya nátijesinde mekendeu oryndarynyń bólshektenui men tozuy, aiqas tozańdanu kezinde mádeni sorttardan genderdiń introgressiyasy, sondai-aq ekpelerdiń ziyankester men aurulardan zaqymdanuy [13, 14].
Populyatsiyalardyń qolaisyz jaǵdaiyna bailanysty M. sieversii Qazaqstan Respublikasynyń Qyzyl kitabyna engizilgen, sondai-aq HTQO (IUCN) Qyzyl tiziminde osal (Vulnerable) túr dep tanylǵan [15]. Túr «Erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqtar turaly» Qazaqstan Respublikasynyń Zańyna (2006) sáikes memlekettik últtyq tabiǵi parkter aumaǵynda qorǵalatyn ósimdikter tizbesine kiredi [16]. Qoldanystaǵy qorǵau júiesine qaramastan, kóptegen genetikalyq rezervattarda ekpelerdiń tozuy, populyatsiyalardyń qartayuy jáne jas osobьtar úlesiniń azayuy baiqalady, búl túrdiń tabiǵi jańaruyna qauip tóndiredi [12].
Osyndai jaǵdaida túrdi ex situ saqtau ádisterin ázirleu erekshe ózekti bola túsedi. Olardyń ishinde in vitro mikroklondyq kóbeitu basty oryn alady, sebebi ol tabiǵi populyatsiyalardy qalpyna keltiru jáne saqtandyru kollektsiyalaryn qúru úshin genetikalyq birtekti, sauyqtyrylǵan otyrǵyzu materialyn jappai aludy qamtamasyz etedi. Osy zertteudiń maqsaty − túrdi saqtau maqsatynda Sivers almasyn (Malus sieversii) mikroklondyq kóbeitu.
MATERIALDAR MEN ÁDISTER
Zertteu nysany retinde «Jońǵar Alatauy» memlekettik últtyq tabiǵi parkiniń aumaǵynda jinalǵan Sivers almasynyń (Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.) bir jyldyq órkenderi paidalanyldy. Material jinalǵan orynnyń koordinattary: 45°38.120′ s. e., 80°54.780′ sh. b.; teńiz deńgeiinen biiktigi − 1277 m (1-suret).

1-suret – «Jońǵar Alatauy» MÚTP aumaǵyndaǵy Sivers almasynyń ósimdik materialyn jinau núktesi. Masshtaby 1:4 000 000
Jinalǵan ósimdik materialynyń jalpy kórinisi 2-surette berilgen.

a – bastapqy aǵash b – bir jyldyq órkender
2-suret – Sivers almasynyń ósimdik materialy
Ósimdikterdi in vitro daqylyna engizu úshin eksplanttar retinde bir jyldyq órkenderden bólip alynǵan vegetativtik búrshikter qoldanyldy. Mikroklondyq kóbeitu úshin bir qoltyq búrshigi bar, úzyndyǵy 1,5–2,0 sm apikalьdi jáne qoltyq órkender oqshaulandy.
Eksplanttardy zararsyzdandyru. Oqshaulanǵan eksplanttar aldymen aǵyn sumen 30 minut boiy shaiyldy, sodan keiin bir tamshy Tween-20 qosylǵan sabyn eritindisinde óńdelip, aǵyn sumen qaita shaiyldy. Zararsyzdandyru laminarly boksta 12%-dyq sutek asqyn totyǵy (H2O2) eritindisinde 8 minut ekspozitsiyamen júrgizildi, odan keiin eksplanttar sterilьdi distildengen sumen 3 ret (árqaisysy 5 minuttan) shaiyldy.
Qorektik ortalar. Barlyq kezeńderde QL (Quoirin, Lepoivre, 1977) makro- jáne mikrotúzdarynyń negizindegi qorektik orta paidalanyldy. Ortaǵa 30 g/l saharoza jáne 7 g/l agar qosyldy; ortanyń qyshqyldyǵy avtoklavtauǵa deiin 5,7±0,1 deńgeiine keltirildi. Ortalar 121 °C temperaturada, 1,1 atm qysymda 20 minut boiy avtoklavtaldy. Ósu rettegishteri (BAP, IMQ, GQ) avtoklavtauǵa deiin tájiribe syzbasyna sáikes engizildi. Rizogenez kezeńinde makrotúzdardyń jartylai kontsentratsiyasy bar ½ QL ortasy qoldanyldy.
Ósiru jaǵdailary. Daqyldar ósiru bólmesinde 24±1 °C temperaturada, 16/8 saǵat (jaryq/qarańǵy) fotoperiodta, 2500–3000 lk jaryqtanu qarqyndylyǵynda jáne 60–70% salystyrmaly ylǵaldylyqta ósirildi. Mulьtiplikatsiya kezeńindegi esep ósirudiń 28-shi táuliginde, rizogenez kezeńindegi esep 30-shy táuliginde júrgizildi.
Tájiribe syzbasy jáne statistikalyq óńdeu. Árbir tájiribe núsqasynda 20 eksplant paidalanyldy; tájiribe 3 ret biologiyalyq qaitalanymda júrgizildi. Mulьtiplikatsiya kezeńinde eksplantqa shaqqandaǵy mikroórken sany, órken biiktigi jáne japyraq sany esepke alyndy; rizogenez kezeńinde tamyrlanu dárejesi (%), órkenge shaqqandaǵy tamyr sany, órken biiktigi jáne japyraq sany aiqyndaldy. Sandyq derekter ortasha mán men ortasha mánniń standartty qateligi (M±m) túrinde berilgen. Statistikalyq óńdeu SPSS 25.0 (IBM Inc., New York, NY) baǵdarlamasynda oryndaldy.
NÁTIJELER
Eksplanttardy in vitro daqylyna engizu
Úsynylǵan zararsyzdandyru syzbasy − aǵyn sumen birneshe ret shayu, sodan keiin 8 minut boiy 12%-dyq sutek asqyn totyǵy eritindisimen óńdeu − Sivers almasynyń ómirsheń aseptikalyq materialyn aludy qamtamasyz etti. H2O2-ni kórsetilgen kontsentratsiya men ekspozitsiyada paidalanu vegetativtik búrshikterdiń meristemalyq úlpalaryna aiqyn fitouytty zaqym keltirmei epifittik mikroflorany basuǵa múmkindik berdi.
0,5 mg/l BAP jáne 0,01 mg/l IMQ qosylǵan QL qorektik ortasynda zararsyzdandyrylǵan eksplanttardy ósiru vegetativtik búrshikterdiń damuyn jáne alǵashqy mikroórkenderdiń qalyptasuyn induktsiyalady. Regeneratsiya jiiligi 73% qúrady, búl jabaiy ósetin almany in vitro daqylyna engizu kezeńi úshin tańdalǵan zararsyzdandyrushy agent pen qorektik orta qúramy úilesiminiń joǵary tiimdiligin kórsetedi. Alynǵan regeneranttar zertteudiń kelesi kezeńderi úshin jáne zerdelenetin alma túrleriniń in vitro kollektsiyasyn qalyptastyru úshin bastapqy material boldy.
Qorektik orta qúramynyń mikroórkender mulьtiplikatsiyasyna áseri
QL qorektik ortasynyń tórt núsqasyn zerdeleu nátijeleri ósirudiń 28-shi táuliginde 1-kestede keltirilgen.
1-keste − Ósu rettegishteriniń Malus sieversii mikroórkenderiniń mulьtiplikatsiyasyna áseri (ósirudiń 28-shi táuligi)
| Núsqa | Ortanyń qúramy | Órken sany, dana (M±m) | Órken biiktigi, sm (M±m) | Japyraq sany, dana (M±m) |
| I | Gormonsyz QL (baqylau) | 2,00 ± 0,10 | 2,15 ± 0,90 | 8,17 ± 0,63 |
| II | QL + BAP 1,0 mg/l | 12,17 ± 0,08 | 2,36 ± 0,23 | 11,66 ± 0,12 |
| III | QL + BAP 1,0 mg/l + IMQ 0,01 mg/l | 14,71 ± 0,15 | 2,54 ± 0,17 | 11,15 ± 0,15 |
| IV | QL + BAP 1,0 mg/l + GQ 1,0 mg/l | 8,00 ± 0,17 | 2,02 ± 0,81 | 9,30 ± 0,33 |
Eskertpe: derekter ortasha mán ± ortasha mánniń standartty qateligi (M±m) túrinde berilgen.
Gormonsyz ortada (I núsqa) órkenderdiń mulьtiplikatsiyasy eń tómen boldy − kóbeyu koeffitsienti eksplantqa shaqqanda 2,00 mikroórkendi qúrady, órken biiktigi 2,15 sm, órkenge shaqqanda 8,17 japyraq boldy. Búl núsqa tek eksplanttardyń endogendik gormondyq balansymen aiqyndalatyn proliferatsiyanyń bazalyq deńgeiin kórsetedi.
Orta qúramyna 6-benzilaminopurindi 1,0 mg/l kontsentratsiyada engizu (II núsqa) órken túzu qabiletiniń kúrt artuyna ákeldi: mikroórkender sany 12,17 danaǵa deiin ósti, búl baqylaudan 6,1 ese joǵary. Sonymen qatar órkenderdiń japyraqtylyǵy 11,66 japyraqqa deiin artty, al órken biiktigi 2,36 sm qúrady. Alynǵan derekter M. sieversii-de apikalьdi dominanttylyqty joyu men qoltyq meristemalaryn belsendirude tsitokininderdiń sheshushi rólin rastaidy.
BAP 1,0 mg/l men IMQ 0,01 mg/l birlesip qoldanu (III núsqa) belgilerdiń barlyq kesheni boiynsha eń jaqsy kórsetkishterdi qamtamasyz etti. Kóbeyu koeffitsienti eń joǵary mánge jetti − eksplantqa 14,71 mikroórken, búl baqylaudan 7,4 ese jáne tek BAP qosylǵan núsqadan 20,9% joǵary. Búl núsqadaǵy mikroórkender eń úlken biiktigimen (2,54 sm) erekshelendi, al japyraqtylyǵy II núsqamen salystyrmaly deńgeide boldy (11,15 japyraq). Alynǵan nátije tsitokinindik induktsiyany tolyqtyratyn auksinniń tómen kontsentratsiyasynyń sinergiyalyq áserin kórsetedi: 0,01 mg/l kontsentratsiyadaǵy IMQ qoltyq órkenderdiń qalyptasuyn baspaidy, biraq olardyń keiingi ósui men sapasyn jaqsartady.
Gibberellin qyshqylyn 1,0 mg/l kontsentratsiyada BAP-pen birge qosu (IV núsqa) II jáne III núsqalarmen salystyrǵanda tejeushi áser etti. Mikroórkender sany 8,00 danaǵa deiin tómendedi, órken biiktigi zerdelengen barlyq núsqalardyń ishinde eń az boldy (2,02 sm), tipti baqylau máninen de tómen, al japyraq sany 9,30 danany qúrady. Osylaisha, zerdelengen kontsentratsiyadaǵy GQ Sivers almasynyń mikroórkenderiniń elongatsiyasyna kútilgen yntalandyrushy áser kórsetpedi jáne mulьtiplikatsiyanyń tsitokinindik induktsiyasynyń tiimdiligin tómendetti.
Alynǵan derekter negizinde M. sieversii-di mikroklondyq kóbeitu kezeńi úshin ońtaily orta retinde III núsqa − BAP 1,0 mg/l jáne IMQ 0,01 mg/l qosylǵan QL ortasy tanyldy, ol sapaly mikroórkenderdiń eń joǵary shyǵymyn qamtamasyz etedi (3-suret).

3-suret – Malus sieversii mikroórkenderiniń mulьtiplikatsiyasyn
Qorektik orta qúramynyń mikroórkenderdiń tamyrlanuyna áseri
Gormonsyz ½ QL ortasynda (I núsqa) rizogenez álsiz júrdi: mikroórkenderdiń nebári 40,0%-y tamyrlandy, ortasha tamyr sany órkenge shaqqanda 1,17 danadan aspady. Jer ústi bóliginiń damuy da shekteuli boldy − órken biiktigi 2,35 sm, japyraq sany 8,87 dana. Mikroórkenderdiń bir bóliginiń ekzogendik auksinsiz ózdiginen tamyrlanu qabileti jabaiy ósetin Sivers almasynyń tabiǵi rizogendik áleuetiniń jetkilikti joǵary ekenin kórsetedi, alaida tolyqqandy otyrǵyzu materialyn alu úshin búl deńgei jetkiliksiz.
IMQ-ny 0,5 mg/l kontsentratsiyada qosu (II núsqa) esepke alynǵan barlyq kórsetkishter boiynsha eń jaqsy nátije berdi. Tamyrlanu dárejesi 90,0%-ǵa deiin, yaǵni baqylaumen salystyrǵanda 2,25 ese ósti, al ortasha tamyr sany 6,20 danaǵa deiin − baqylau máninen 5,3 ese joǵary deńgeige kóterildi. Jer ústi bóliginiń damuy da aitarlyqtai jaqsardy: órken biiktigi 3,77 sm, japyraq sany 15,63 danaǵa jetti, búl baqylaudan tiisinshe 1,6 jáne 1,8 ese joǵary. Órken men tamyr júiesi ósuiniń osyndai úilesimdi kúsheyui sterilьdi emes jaǵdailarǵa keiinnen beiimdeluge jaramdy, tolyqqandy ári fiziologiyalyq belsendi regenerant ósimdikterdiń qalyptasqanyn kórsetedi.
IMQ kontsentratsiyasyn 1,0 mg/l-ge deiin arttyru (III núsqa) kórsetkishterdiń odan ári jaqsaruyna ákelmedi. Tamyrlanu dárejesi 90,0% deńgeiinde qaldy, alaida ortasha tamyr sany 4,27 danaǵa deiin tómendedi (II núsqadan 31,1% tómen), jer ústi bóliginiń kórsetkishteri de azaidy − órken biiktigi 3,12 sm, japyraq sany 12,00 dana. Baiqalǵan úrdis auksinderdiń joǵary kontsentratsiyalarynyń belgili tejeushi áserine sáikes keledi: múnda rizogenezdiń yntalandyryluy órkenniń ósui men tamyrlardyń elongatsiyasynyń bayaulauymen almasady. Ósirudiń 30-shy táuliginde ½ QL ortasynda rizogenezdi induktsiyalau nátijeleri 2-kestede keltirilgen.
2-keste − IMQ-nyń ½ QL ortasynda Malus sieversii mikroórkenderiniń tamyrlanuyna áseri (ósirudiń 30-shy táuligi)
| Núsqa | Ortanyń qúramy | Órken biiktigi, sm (M±m) | Japyraq sany, dana (M±m) | Tamyr sany, dana (M±m) | Tamyrlanu dárejesi, % |
| I | ½ QL gormonsyz (baqylau) | 2,35 ± 0,41 | 8,87 ± 0,50 | 1,17 ± 0,27 | 40,0 |
| II | ½ QL + IMQ 0,5 mg/l | 3,77 ± 0,11 | 15,63 ± 0,21 | 6,20 ± 0,06 | 90,0 |
| III | ½ QL + IMQ 1,0 mg/l | 3,12 ± 0,18 | 12,00 ± 0,34 | 4,27 ± 0,10 | 90,0 |
Eskertpe: derekter ortasha mán ± ortasha mánniń standartty qateligi (M±m) túrinde berilgen.
Osylaisha, Sivers almasynyń mikroórkenderin tamyrlandyru úshin ońtaily orta − IMQ 0,5 mg/l qosylǵan ½ QL ortasy, ol mikroórkenderdiń 90,0%-ynyń tamyrlanuyn, jaqsy damyǵan tamyr júiesiniń (órkenge 6,20 tamyr) qalyptasuyn jáne jer ústi bóliginiń eń qarqyndy damuyn qamtamasyz etedi (4-suret).

4-suret – Tamyrlanǵan Malus sieversii mikroórkenderi
QORYTYNDY
Júrgizilgen zertteu nátijesinde «Jońǵar Alatauy» MÚTP tabiǵi populyatsiyasynan alynǵan Sivers almasyn (Malus sieversii) in vitro mikroklondyq kóbeitudiń tolyq tehnologiyalyq tizbegi jasaldy.
- Aǵyn sumen birneshe ret shayudy jáne 12%-dyq H2O2 eritindisimen 8 minut óńdeudi qamtityn zararsyzdandyru syzbasy vegetativtik búrshikterdiń meristemalyq úlpalaryna fitouytty áser etpei, ómirsheń aseptikalyq material aluǵa múmkindik berdi; 0,5 mg/l BAP jáne 0,01 mg/l IMQ qosylǵan QL ortasynda regeneratsiya jiiligi 73% qúrady.
- Mikroórkenderdi mulьtiplikatsiyalau kezeńi úshin ońtaily orta − BAP 1,0 mg/l jáne IMQ 0,01 mg/l qosylǵan QL ortasy: eksplantqa 14,71 mikroórken (baqylaudan 7,4 ese joǵary), órken biiktigi 2,54 sm. Auksinniń tómen kontsentratsiyasy tsitokinindik induktsiyaǵa sinergiyalyq áser etedi, al GQ 1,0 mg/l kontsentratsiyada mulьtiplikatsiyany tejeidi.
- Rizogenez kezeńi úshin eń tiimdi orta − IMQ 0,5 mg/l qosylǵan ½ QL ortasy: tamyrlanu dárejesi 90,0%, órkenge ortasha 6,20 tamyr, órken biiktigi 3,77 sm. IMQ kontsentratsiyasyn 1,0 mg/l-ge deiin arttyru kórsetkishterdi jaqsartpaidy.
Ázirlengen hattama Sivers almasynyń genetikalyq birtekti, sauyqtyrylǵan otyrǵyzu materialyn jappai aluǵa múmkindik beredi jáne túrdiń in vitro kollektsiyalaryn qúru men Jońǵar Alatauynyń degradatsiyaǵa úshyraǵan tabiǵi populyatsiyalaryn qalpyna keltiru júmystary úshin negiz bola alady.
Ádebietter tizimi:
- Gemedjieva N., Teixeira da Silva J.A., Ryabushkina N. Representation of endemics in floristic subprovinces of Kazakhstan // The Asian and Australasian Journal of Plant Science and Biotechnology. – 2010. – Vol. 4, spec. iss. 1. – P. 56–63.
- Grudzinskaya L.M., Tazhkulova N. Introductory valuation of plants in the Apiaceae Lindl. family // Fundamental and applied botany problems at the start of the 21st century: proc. of the all-Russian conf. – Petrozavodsk: KarRC RAS, 2018. – P. 217–220.
- Ryabushkina N., Gemedjieva N., Kobaisy M., Cantrell C.L. Brief review of Kazakhstan flora and use of its wild species // The Asian and Australasian Journal of Plant Science and Biotechnology. – 2008. – Vol. 2, № 2. – P. 64–71.
- Romandanova N.V., Kushnarenko S.V. Biotehnologiya polucheniya bezvirusnyh sajentsev yabloni // Vestnik Karagandinskogo universiteta. Seriya: Biologiya. Meditsina. Geografiya. – 2015. – № 3 (103). – S. 102–118.
- Ruta C., Lambardi M., Ozudogru E.A. Biobanking of vegetable genetic resources by in vitro conservation and cryopreservation // Biodiversity and Conservation. – 2020. – Vol. 29, № 13. – P. 3495–3532. – DOI: 10.1007/s10531-020-02051-0.
- Baitulin I.O. K probleme sohraneniya hozyaistvenno-tsennyh redkih vidov rastenii // Izvestiya NAN RK. Seriya biologicheskaya i meditsinskaya. – 2008. – № 1. – S. 3–7.
- Gonzalez-Benito M.E., Martín C. In vitro preservation of Spanish biodiversity // In Vitro Cellular & Developmental Biology – Plant. – 2011. – Vol. 47, № 1. – P. 46–54. – DOI: 10.1007/s11627-010-9333-4.
- Genebank standards for plant genetic resources for food and agriculture. – Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2014. – 182 p. – URL: https://www.fao.org/3/i3704r/i3704r.pdf (qaralǵan kúni: 28.02.2022).
- Vavilov N.I. TSentry proishojdeniya kulьturnyh rastenii // Trudy po prikladnoi botanike, genetike i selektsii. – L.: Institut prikladnoi botaniki i novyh kulьtur, 1926. – T. 16, vyp. 2. – 248 s.
- Cornille A., Gladieux P., Smulders M.J.M. [et al.] New insight into the history of domesticated apple: secondary contribution of the European wild apple to the genome of cultivated varieties // PLoS Genetics. – 2012. – Vol. 8, № 5. – Art. e1002703. – DOI: 10.1371/journal.pgen.1002703.
- Dzhangaliev A.D. The wild apple tree of Kazakhstan // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 63–303. – DOI: 10.1002/9780470650868.ch2.
- Taskuzhina A., Yanin K., Khusnitdinova M. [et al.] Assessment of genetic diversity and population structure of Malus sieversii and Malus niedzwetzkyana from Kazakhstan using high-throughput genotyping // Tree Genetics & Genomes. – 2025. – Vol. 21, № 4. – DOI: 10.1007/s11295-025-01706-9.
- Forsline P.L., Aldwinckle H.S., Dickson E.E. [et al.] Collection, maintenance, characterization, and utilization of wild apples of Central Asia // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 1–61. – DOI: 10.1002/9780470650868.ch1.
- Poyraz I., Ha Y.H., Oh S.H., Lee S.R. Genetic admixture in the population of wild apple (Malus sieversii) from the Tien Shan Mountains, Kazakhstan // Genes. – 2021. – Vol. 12, № 1. – Art. 104. – DOI: 10.3390/genes12010104.
- Eastwood A., Lazkov G., Newton A.C. Malus sieversii // The IUCN Red List of Threatened Species. – 2007. – e.T32363A9693009. – DOI: 10.2305/IUCN.UK.2007.RLTS.T32363A9693009.en (qaralǵan kúni: 28.02.2022).
- Erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqtar turaly: Qazaqstan Respublikasynyń 2006 jylǵy 7 shildedegi № 175-III Zańy (2024 jylǵy 01.01. jaǵdai boiynsha ózgeristermen). – URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z060000175_ (qaralǵan kúni: 05.08.2026).
Islamova S.S.¹, Núrtaza A.S.¹, Flachowsky H.², Kakimjanova A.A.¹
¹«Últtyq biotehnologiya ortalyǵy» RMK, Astana, Qazaqstan
²Julius Kühn-Institut, Drezden-Pilьnits, Germaniya
kakimzhanova@biocenter.kz











