Annotation: The paper presents the results of in vitro micropropagation of the Sievers apple (Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.) collected in the territory of the Zhongar-Alatau State National Natural Park. An effective explant sterilisation protocol was developed (12% H2O2, 8 min); on QL medium supplemented with 0.5 mg/L BAP and 0.01 mg/L IBA the regeneration rate reached 73%. A study of the effect of medium composition on microshoot multiplication identified QL supplemented with 1.0 mg/L BAP and 0.01 mg/L IBA as the optimal variant, yielding 14.71 microshoots per explant, which is 7.4 times higher than the control. The most efficient rooting medium was ½ QL with 0.5 mg/L IBA, providing a rooting rate of 90.0% and an average of 6.20 roots per shoot. The results obtained provide a technological basis for establishing ex situ collections aimed at restoring natural populations of the species.
Keywords: Malus sieversii, Sievers apple, Zhongar Alatau, in vitro, micropropagation, ex situ conservation, BAP, IBA, rhizogenesis, gene pool conservation.

КІРІСПЕ
Қазақстан бай биоалуантүрлілігімен ерекшеленеді және Солтүстік Еуропа, Азия мен Таяу Шығыс арасындағы географиялық орналасуының арқасында ғаламдық әрі аймақтық маңызға ие. Ауқымды аумақ, әртүрлі топырақ-климаттық жағдайлар, экожүйелердің алуантүрлілігі, сондай-ақ халықаралық маңызы бар эндемик, сирек кездесетін және жойылып бара жатқан флора түрлерінің болуы елдің бай генетикалық ресурстарын айқындайды. Қазақстан флорасы 161 тұқымдасқа жататын шамамен 6000 тамырлы өсімдік түрін қамтиды [1]. Бұл түрлердің жүздегені экономикалық құндылыққа ие − дәрілік (1400 түр), жемшөптік (1028 түр) және тағамдық (шамамен 500 түр) өсімдіктер ретінде [2]. Олар 29 негізгі флоралық провинция бойынша таралған. Бұл ретте таулы экожүйелер ел аумағының небәрі 7%-ын алып жатыр, алайда әрбір тау жүйесі жеке флоралық провинция болып табылады [3]. Мәселен, Алатау тауларындағы жабайы алма тоғайларының алаңы шамамен 11 мың гектарды құрайды, мұнда әлемдегі ең ірі жабайы алма ресурстары шоғырланған [4]. Қаратауда кемінде 180 эндемик түр тіркелген. Өсімдіктердің 12%-ы Қазақстанның эндемиктері екенін атап өткен жөн, олардың көпшілігі сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген түрлер мәртебесіне ие; тауларда алғаш табылған осындай эндемик әрі жойылып бара жатқан түрлердің бірі − Недзвецкий алмасы [3].
Осындай құнды өсімдік генетикалық материалын сақтау in situ және ex situ әдістерімен жүзеге асырылуы мүмкін. Бірінші жағдайда түрлер мекендеу орындарын қорғау және экожүйелерді басқару әдістері арқылы табиғи ортада сақталады [5]. Ол үшін табиғи парктер, қорықтар, ботаникалық бақтар және табиғат ескерткіштері пайдаланылады, бұл өсімдіктердің шығу тегі табиғи орындарында өсуі мен көбеюіне қолайлы жағдай жасайды [6, 7]. Ex situ әдісі биологиялық материалдарды жасанды жағдайда сақтауды және оларды кейіннен табиғи ортаға қайта енгізу мүмкіндігін көздейді, бұл генетикалық ресурстардың кездейсоқ жоғалуынан кепілдік береді [5]. Өсімдіктердің генетикалық материалын сақтаудың ең тиімді әдістерінің бірі − in vitro дақылы, яғни өсімдік мүшелерін немесе тұтас өсімдіктерді жасанды қоректік ортада өсіру [8]. Бұл әдіс материалды ұзақ уақыт сақтауға мүмкіндік береді: өсімдіктердің ұрық плазмасын in vitro сақтау баяу өсу жағдайларын жасау арқылы іске асырылады, бұл қысқа және орта мерзімді сақтауды қамтамасыз етеді.
Сиверс алмасы (Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.) − Malus туысының жабайы өсетін түрі, қазіргі мәдени алмалардың (M. × domestica Borkh.) негізгі бабасы болып табылады. Бұл түрдің орталықазиялық шығу тегін алғаш рет 1920–1930 жылдардағы экспедициялар барысында Н.И. Вавилов ғылыми тұрғыдан негіздеді; ол Қазақстанның таулы аудандарын мәдени өсімдіктердің шығу тегінің әлемдік орталықтарының бірі ретінде айқындады [9]. Соңғы онжылдықтардағы молекулалық-генетикалық зерттеулер M. sieversii мәдени алма геномына генетикалық материалдың шамамен 46%-ын енгізгенін растады [10]. Бұл түрді зерттеуге академик А.Д. Жангалиев айрықша үлес қосты: ол 50 жылдан астам уақытын Қазақстан алма тоғайларын кешенді экологиялық-биологиялық зерттеуге және оларды қорғау шараларын әзірлеуге арнады [11].
- sieversii-дің табиғи популяциялары негізінен Қазақстанның таулы жүйелерінде − Жоңғар Алатауы, Іле Алатауы, Қаратау және Тарбағатайда − шоғырланған; мұнда түр теңіз деңгейінен 1000–1800 м биіктікте бірегей тау-орман фитоценоздарын түзеді. Жоңғар Алатауы түр өсетін ең ірі аймақ болып табылады: мұнда түрдің қазақстандық популяцияларының шамамен 48%-ы шоғырланған [12]. Сонымен қатар соңғы жарты ғасырда алма тоғайларының алаңы күрт қысқарды: әртүрлі бағалаулар бойынша, Алматы төңірегіндегі табиғи екпелердің 70–80%-ы аумақтарды шаруашылық игеру салдарынан жойылған [11]. Түр үшін негізгі қауіптер − мал жаю, ағаш кесу және урбанизация нәтижесінде мекендеу орындарының бөлшектенуі мен тозуы, айқас тозаңдану кезінде мәдени сорттардан гендердің интрогрессиясы, сондай-ақ екпелердің зиянкестер мен аурулардан зақымдануы [13, 14].
Популяциялардың қолайсыз жағдайына байланысты M. sieversii Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген, сондай-ақ ХТҚО (IUCN) Қызыл тізімінде осал (Vulnerable) түр деп танылған [15]. Түр «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» Қазақстан Республикасының Заңына (2006) сәйкес мемлекеттік ұлттық табиғи парктер аумағында қорғалатын өсімдіктер тізбесіне кіреді [16]. Қолданыстағы қорғау жүйесіне қарамастан, көптеген генетикалық резерваттарда екпелердің тозуы, популяциялардың қартаюы және жас особьтар үлесінің азаюы байқалады, бұл түрдің табиғи жаңаруына қауіп төндіреді [12].
Осындай жағдайда түрді ex situ сақтау әдістерін әзірлеу ерекше өзекті бола түседі. Олардың ішінде in vitro микроклондық көбейту басты орын алады, себебі ол табиғи популяцияларды қалпына келтіру және сақтандыру коллекцияларын құру үшін генетикалық біртекті, сауықтырылған отырғызу материалын жаппай алуды қамтамасыз етеді. Осы зерттеудің мақсаты − түрді сақтау мақсатында Сиверс алмасын (Malus sieversii) микроклондық көбейту.
МАТЕРИАЛДАР МЕН ӘДІСТЕР
Зерттеу нысаны ретінде «Жоңғар Алатауы» мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің аумағында жиналған Сиверс алмасының (Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.) бір жылдық өркендері пайдаланылды. Материал жиналған орынның координаттары: 45°38.120′ с. е., 80°54.780′ ш. б.; теңіз деңгейінен биіктігі − 1277 м (1-сурет).

1-сурет – «Жоңғар Алатауы» МҰТП аумағындағы Сиверс алмасының өсімдік материалын жинау нүктесі. Масштабы 1:4 000 000
Жиналған өсімдік материалының жалпы көрінісі 2-суретте берілген.

а – бастапқы ағаш б – бір жылдық өркендер
2-сурет – Сиверс алмасының өсімдік материалы
Өсімдіктерді in vitro дақылына енгізу үшін экспланттар ретінде бір жылдық өркендерден бөліп алынған вегетативтік бүршіктер қолданылды. Микроклондық көбейту үшін бір қолтық бүршігі бар, ұзындығы 1,5–2,0 см апикальді және қолтық өркендер оқшауланды.
Экспланттарды зарарсыздандыру. Оқшауланған экспланттар алдымен ағын сумен 30 минут бойы шайылды, содан кейін бір тамшы Tween-20 қосылған сабын ерітіндісінде өңделіп, ағын сумен қайта шайылды. Зарарсыздандыру ламинарлы бокста 12%-дық сутек асқын тотығы (H2O2) ерітіндісінде 8 минут экспозициямен жүргізілді, одан кейін экспланттар стерильді дистилденген сумен 3 рет (әрқайсысы 5 минуттан) шайылды.
Қоректік орталар. Барлық кезеңдерде QL (Quoirin, Lepoivre, 1977) макро- және микротұздарының негізіндегі қоректік орта пайдаланылды. Ортаға 30 г/л сахароза және 7 г/л агар қосылды; ортаның қышқылдығы автоклавтауға дейін 5,7±0,1 деңгейіне келтірілді. Орталар 121 °C температурада, 1,1 атм қысымда 20 минут бойы автоклавталды. Өсу реттегіштері (БАП, ИМҚ, ГҚ) автоклавтауға дейін тәжірибе сызбасына сәйкес енгізілді. Ризогенез кезеңінде макротұздардың жартылай концентрациясы бар ½ QL ортасы қолданылды.
Өсіру жағдайлары. Дақылдар өсіру бөлмесінде 24±1 °C температурада, 16/8 сағат (жарық/қараңғы) фотопериодта, 2500–3000 лк жарықтану қарқындылығында және 60–70% салыстырмалы ылғалдылықта өсірілді. Мультипликация кезеңіндегі есеп өсірудің 28-ші тәулігінде, ризогенез кезеңіндегі есеп 30-шы тәулігінде жүргізілді.
Тәжірибе сызбасы және статистикалық өңдеу. Әрбір тәжірибе нұсқасында 20 эксплант пайдаланылды; тәжірибе 3 рет биологиялық қайталанымда жүргізілді. Мультипликация кезеңінде эксплантқа шаққандағы микроөркен саны, өркен биіктігі және жапырақ саны есепке алынды; ризогенез кезеңінде тамырлану дәрежесі (%), өркенге шаққандағы тамыр саны, өркен биіктігі және жапырақ саны айқындалды. Сандық деректер орташа мән мен орташа мәннің стандартты қателігі (M±m) түрінде берілген. Статистикалық өңдеу SPSS 25.0 (IBM Inc., New York, NY) бағдарламасында орындалды.
НӘТИЖЕЛЕР
Экспланттарды in vitro дақылына енгізу
Ұсынылған зарарсыздандыру сызбасы − ағын сумен бірнеше рет шаю, содан кейін 8 минут бойы 12%-дық сутек асқын тотығы ерітіндісімен өңдеу − Сиверс алмасының өміршең асептикалық материалын алуды қамтамасыз етті. H2O2-ні көрсетілген концентрация мен экспозицияда пайдалану вегетативтік бүршіктердің меристемалық ұлпаларына айқын фитоуытты зақым келтірмей эпифиттік микрофлораны басуға мүмкіндік берді.
0,5 мг/л БАП және 0,01 мг/л ИМҚ қосылған QL қоректік ортасында зарарсыздандырылған экспланттарды өсіру вегетативтік бүршіктердің дамуын және алғашқы микроөркендердің қалыптасуын индукциялады. Регенерация жиілігі 73% құрады, бұл жабайы өсетін алманы in vitro дақылына енгізу кезеңі үшін таңдалған зарарсыздандырушы агент пен қоректік орта құрамы үйлесімінің жоғары тиімділігін көрсетеді. Алынған регенеранттар зерттеудің келесі кезеңдері үшін және зерделенетін алма түрлерінің in vitro коллекциясын қалыптастыру үшін бастапқы материал болды.
Қоректік орта құрамының микроөркендер мультипликациясына әсері
QL қоректік ортасының төрт нұсқасын зерделеу нәтижелері өсірудің 28-ші тәулігінде 1-кестеде келтірілген.
1-кесте − Өсу реттегіштерінің Malus sieversii микроөркендерінің мультипликациясына әсері (өсірудің 28-ші тәулігі)
| Нұсқа | Ортаның құрамы | Өркен саны, дана (M±m) | Өркен биіктігі, см (M±m) | Жапырақ саны, дана (M±m) |
| I | Гормонсыз QL (бақылау) | 2,00 ± 0,10 | 2,15 ± 0,90 | 8,17 ± 0,63 |
| II | QL + БАП 1,0 мг/л | 12,17 ± 0,08 | 2,36 ± 0,23 | 11,66 ± 0,12 |
| III | QL + БАП 1,0 мг/л + ИМҚ 0,01 мг/л | 14,71 ± 0,15 | 2,54 ± 0,17 | 11,15 ± 0,15 |
| IV | QL + БАП 1,0 мг/л + ГҚ 1,0 мг/л | 8,00 ± 0,17 | 2,02 ± 0,81 | 9,30 ± 0,33 |
Ескертпе: деректер орташа мән ± орташа мәннің стандартты қателігі (M±m) түрінде берілген.
Гормонсыз ортада (I нұсқа) өркендердің мультипликациясы ең төмен болды − көбею коэффициенті эксплантқа шаққанда 2,00 микроөркенді құрады, өркен биіктігі 2,15 см, өркенге шаққанда 8,17 жапырақ болды. Бұл нұсқа тек экспланттардың эндогендік гормондық балансымен айқындалатын пролиферацияның базалық деңгейін көрсетеді.
Орта құрамына 6-бензиламинопуринді 1,0 мг/л концентрацияда енгізу (II нұсқа) өркен түзу қабілетінің күрт артуына әкелді: микроөркендер саны 12,17 данаға дейін өсті, бұл бақылаудан 6,1 есе жоғары. Сонымен қатар өркендердің жапырақтылығы 11,66 жапыраққа дейін артты, ал өркен биіктігі 2,36 см құрады. Алынған деректер M. sieversii-де апикальді доминанттылықты жою мен қолтық меристемаларын белсендіруде цитокининдердің шешуші рөлін растайды.
БАП 1,0 мг/л мен ИМҚ 0,01 мг/л бірлесіп қолдану (III нұсқа) белгілердің барлық кешені бойынша ең жақсы көрсеткіштерді қамтамасыз етті. Көбею коэффициенті ең жоғары мәнге жетті − эксплантқа 14,71 микроөркен, бұл бақылаудан 7,4 есе және тек БАП қосылған нұсқадан 20,9% жоғары. Бұл нұсқадағы микроөркендер ең үлкен биіктігімен (2,54 см) ерекшеленді, ал жапырақтылығы II нұсқамен салыстырмалы деңгейде болды (11,15 жапырақ). Алынған нәтиже цитокининдік индукцияны толықтыратын ауксиннің төмен концентрациясының синергиялық әсерін көрсетеді: 0,01 мг/л концентрациядағы ИМҚ қолтық өркендердің қалыптасуын баспайды, бірақ олардың кейінгі өсуі мен сапасын жақсартады.
Гиббереллин қышқылын 1,0 мг/л концентрацияда БАП-пен бірге қосу (IV нұсқа) II және III нұсқалармен салыстырғанда тежеуші әсер етті. Микроөркендер саны 8,00 данаға дейін төмендеді, өркен биіктігі зерделенген барлық нұсқалардың ішінде ең аз болды (2,02 см), тіпті бақылау мәнінен де төмен, ал жапырақ саны 9,30 дананы құрады. Осылайша, зерделенген концентрациядағы ГҚ Сиверс алмасының микроөркендерінің элонгациясына күтілген ынталандырушы әсер көрсетпеді және мультипликацияның цитокининдік индукциясының тиімділігін төмендетті.
Алынған деректер негізінде M. sieversii-ді микроклондық көбейту кезеңі үшін оңтайлы орта ретінде III нұсқа − БАП 1,0 мг/л және ИМҚ 0,01 мг/л қосылған QL ортасы танылды, ол сапалы микроөркендердің ең жоғары шығымын қамтамасыз етеді (3-сурет).

3-сурет – Malus sieversii микроөркендерінің мультипликациясын
Қоректік орта құрамының микроөркендердің тамырлануына әсері
Гормонсыз ½ QL ортасында (I нұсқа) ризогенез әлсіз жүрді: микроөркендердің небәрі 40,0%-ы тамырланды, орташа тамыр саны өркенге шаққанда 1,17 данадан аспады. Жер үсті бөлігінің дамуы да шектеулі болды − өркен биіктігі 2,35 см, жапырақ саны 8,87 дана. Микроөркендердің бір бөлігінің экзогендік ауксинсіз өздігінен тамырлану қабілеті жабайы өсетін Сиверс алмасының табиғи ризогендік әлеуетінің жеткілікті жоғары екенін көрсетеді, алайда толыққанды отырғызу материалын алу үшін бұл деңгей жеткіліксіз.
ИМҚ-ны 0,5 мг/л концентрацияда қосу (II нұсқа) есепке алынған барлық көрсеткіштер бойынша ең жақсы нәтиже берді. Тамырлану дәрежесі 90,0%-ға дейін, яғни бақылаумен салыстырғанда 2,25 есе өсті, ал орташа тамыр саны 6,20 данаға дейін − бақылау мәнінен 5,3 есе жоғары деңгейге көтерілді. Жер үсті бөлігінің дамуы да айтарлықтай жақсарды: өркен биіктігі 3,77 см, жапырақ саны 15,63 данаға жетті, бұл бақылаудан тиісінше 1,6 және 1,8 есе жоғары. Өркен мен тамыр жүйесі өсуінің осындай үйлесімді күшеюі стерильді емес жағдайларға кейіннен бейімделуге жарамды, толыққанды әрі физиологиялық белсенді регенерант өсімдіктердің қалыптасқанын көрсетеді.
ИМҚ концентрациясын 1,0 мг/л-ге дейін арттыру (III нұсқа) көрсеткіштердің одан әрі жақсаруына әкелмеді. Тамырлану дәрежесі 90,0% деңгейінде қалды, алайда орташа тамыр саны 4,27 данаға дейін төмендеді (II нұсқадан 31,1% төмен), жер үсті бөлігінің көрсеткіштері де азайды − өркен биіктігі 3,12 см, жапырақ саны 12,00 дана. Байқалған үрдіс ауксиндердің жоғары концентрацияларының белгілі тежеуші әсеріне сәйкес келеді: мұнда ризогенездің ынталандырылуы өркеннің өсуі мен тамырлардың элонгациясының баяулауымен алмасады. Өсірудің 30-шы тәулігінде ½ QL ортасында ризогенезді индукциялау нәтижелері 2-кестеде келтірілген.
2-кесте − ИМҚ-ның ½ QL ортасында Malus sieversii микроөркендерінің тамырлануына әсері (өсірудің 30-шы тәулігі)
| Нұсқа | Ортаның құрамы | Өркен биіктігі, см (M±m) | Жапырақ саны, дана (M±m) | Тамыр саны, дана (M±m) | Тамырлану дәрежесі, % |
| I | ½ QL гормонсыз (бақылау) | 2,35 ± 0,41 | 8,87 ± 0,50 | 1,17 ± 0,27 | 40,0 |
| II | ½ QL + ИМҚ 0,5 мг/л | 3,77 ± 0,11 | 15,63 ± 0,21 | 6,20 ± 0,06 | 90,0 |
| III | ½ QL + ИМҚ 1,0 мг/л | 3,12 ± 0,18 | 12,00 ± 0,34 | 4,27 ± 0,10 | 90,0 |
Ескертпе: деректер орташа мән ± орташа мәннің стандартты қателігі (M±m) түрінде берілген.
Осылайша, Сиверс алмасының микроөркендерін тамырландыру үшін оңтайлы орта − ИМҚ 0,5 мг/л қосылған ½ QL ортасы, ол микроөркендердің 90,0%-ының тамырлануын, жақсы дамыған тамыр жүйесінің (өркенге 6,20 тамыр) қалыптасуын және жер үсті бөлігінің ең қарқынды дамуын қамтамасыз етеді (4-сурет).

4-сурет – Тамырланған Malus sieversii микроөркендері
ҚОРЫТЫНДЫ
Жүргізілген зерттеу нәтижесінде «Жоңғар Алатауы» МҰТП табиғи популяциясынан алынған Сиверс алмасын (Malus sieversii) in vitro микроклондық көбейтудің толық технологиялық тізбегі жасалды.
- Ағын сумен бірнеше рет шаюды және 12%-дық H2O2 ерітіндісімен 8 минут өңдеуді қамтитын зарарсыздандыру сызбасы вегетативтік бүршіктердің меристемалық ұлпаларына фитоуытты әсер етпей, өміршең асептикалық материал алуға мүмкіндік берді; 0,5 мг/л БАП және 0,01 мг/л ИМҚ қосылған QL ортасында регенерация жиілігі 73% құрады.
- Микроөркендерді мультипликациялау кезеңі үшін оңтайлы орта − БАП 1,0 мг/л және ИМҚ 0,01 мг/л қосылған QL ортасы: эксплантқа 14,71 микроөркен (бақылаудан 7,4 есе жоғары), өркен биіктігі 2,54 см. Ауксиннің төмен концентрациясы цитокининдік индукцияға синергиялық әсер етеді, ал ГҚ 1,0 мг/л концентрацияда мультипликацияны тежейді.
- Ризогенез кезеңі үшін ең тиімді орта − ИМҚ 0,5 мг/л қосылған ½ QL ортасы: тамырлану дәрежесі 90,0%, өркенге орташа 6,20 тамыр, өркен биіктігі 3,77 см. ИМҚ концентрациясын 1,0 мг/л-ге дейін арттыру көрсеткіштерді жақсартпайды.
Әзірленген хаттама Сиверс алмасының генетикалық біртекті, сауықтырылған отырғызу материалын жаппай алуға мүмкіндік береді және түрдің in vitro коллекцияларын құру мен Жоңғар Алатауының деградацияға ұшыраған табиғи популяцияларын қалпына келтіру жұмыстары үшін негіз бола алады.
Әдебиеттер тізімі:
- Gemedjieva N., Teixeira da Silva J.A., Ryabushkina N. Representation of endemics in floristic subprovinces of Kazakhstan // The Asian and Australasian Journal of Plant Science and Biotechnology. – 2010. – Vol. 4, spec. iss. 1. – P. 56–63.
- Grudzinskaya L.M., Tazhkulova N. Introductory valuation of plants in the Apiaceae Lindl. family // Fundamental and applied botany problems at the start of the 21st century: proc. of the all-Russian conf. – Petrozavodsk: KarRC RAS, 2018. – P. 217–220.
- Ryabushkina N., Gemedjieva N., Kobaisy M., Cantrell C.L. Brief review of Kazakhstan flora and use of its wild species // The Asian and Australasian Journal of Plant Science and Biotechnology. – 2008. – Vol. 2, № 2. – P. 64–71.
- Романданова Н.В., Кушнаренко С.В. Биотехнология получения безвирусных саженцев яблони // Вестник Карагандинского университета. Серия: Биология. Медицина. География. – 2015. – № 3 (103). – С. 102–118.
- Ruta C., Lambardi M., Ozudogru E.A. Biobanking of vegetable genetic resources by in vitro conservation and cryopreservation // Biodiversity and Conservation. – 2020. – Vol. 29, № 13. – P. 3495–3532. – DOI: 10.1007/s10531-020-02051-0.
- Байтулин И.О. К проблеме сохранения хозяйственно-ценных редких видов растений // Известия НАН РК. Серия биологическая и медицинская. – 2008. – № 1. – С. 3–7.
- Gonzalez-Benito M.E., Martín C. In vitro preservation of Spanish biodiversity // In Vitro Cellular & Developmental Biology – Plant. – 2011. – Vol. 47, № 1. – P. 46–54. – DOI: 10.1007/s11627-010-9333-4.
- Genebank standards for plant genetic resources for food and agriculture. – Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2014. – 182 p. – URL: https://www.fao.org/3/i3704r/i3704r.pdf (қаралған күні: 28.02.2022).
- Вавилов Н.И. Центры происхождения культурных растений // Труды по прикладной ботанике, генетике и селекции. – Л.: Институт прикладной ботаники и новых культур, 1926. – Т. 16, вып. 2. – 248 с.
- Cornille A., Gladieux P., Smulders M.J.M. [et al.] New insight into the history of domesticated apple: secondary contribution of the European wild apple to the genome of cultivated varieties // PLoS Genetics. – 2012. – Vol. 8, № 5. – Art. e1002703. – DOI: 10.1371/journal.pgen.1002703.
- Dzhangaliev A.D. The wild apple tree of Kazakhstan // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 63–303. – DOI: 10.1002/9780470650868.ch2.
- Taskuzhina A., Yanin K., Khusnitdinova M. [et al.] Assessment of genetic diversity and population structure of Malus sieversii and Malus niedzwetzkyana from Kazakhstan using high-throughput genotyping // Tree Genetics & Genomes. – 2025. – Vol. 21, № 4. – DOI: 10.1007/s11295-025-01706-9.
- Forsline P.L., Aldwinckle H.S., Dickson E.E. [et al.] Collection, maintenance, characterization, and utilization of wild apples of Central Asia // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 1–61. – DOI: 10.1002/9780470650868.ch1.
- Poyraz I., Ha Y.H., Oh S.H., Lee S.R. Genetic admixture in the population of wild apple (Malus sieversii) from the Tien Shan Mountains, Kazakhstan // Genes. – 2021. – Vol. 12, № 1. – Art. 104. – DOI: 10.3390/genes12010104.
- Eastwood A., Lazkov G., Newton A.C. Malus sieversii // The IUCN Red List of Threatened Species. – 2007. – e.T32363A9693009. – DOI: 10.2305/IUCN.UK.2007.RLTS.T32363A9693009.en (қаралған күні: 28.02.2022).
- Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы: Қазақстан Республикасының 2006 жылғы 7 шілдедегі № 175-III Заңы (2024 жылғы 01.01. жағдай бойынша өзгерістермен). – URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z060000175_ (қаралған күні: 05.08.2026).
S.S. Islamova¹, A.S. Nurtaza¹, H. Flachowsky², A.A. Kakimzhanova¹
¹National Center for Biotechnology, Astana, Kazakhstan
²Julius Kühn Institute, Dresden-Pillnitz, Germany











