Ańdatpa: Maqalada Jońǵar-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki aumaǵynda saqtalǵan biregei alyp Sivers almasynyń (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) ǵylymi-ekologiyalyq qúndylyǵy keshendi túrde baǵalandy. Dendrohronologiyalyq taldau nátijesinde aǵashtyń 1,3 m biiktiktegi ortasha diametri 108,75 sm jáne eseptelgen jasy shamamen 230 jyl (229,6 jyl) ekeni anyqtaldy. Alynǵan nátijeler daraqqa «últtyq igilik» nemese «erekshe ǵylymi tabiǵi obъekt» mártebesin beru múmkindigin ǵylymi túrǵydan baǵalau úshin onyń genetikalyq erekshelikteri men fitosanitariyalyq jai-kúiin qosa alǵanda, keshendi qosymsha zertteuler júrgizu qajettigin negizdeidi.
Kilt sózder: Malus sieversii, Sivers almasy, jabaiy alma, últtyq tabiǵi múra, bioaluantúrlilik, dendrohronologiya, erekshe tabiǵi obъekt.

Kirispe
Qazaqstannyń ońtústik-shyǵysyndaǵy tauly ekojúieler, sonyń ishinde Jońǵar Alatauy jotasy – jabaiy jemisti ormandardyń mańyzdy tabiǵi oshaǵy. Olardyń ishinde mádeni alma sorttarynyń genetikalyq arǵy tegi retinde tanylǵan Sivers almasy (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) erekshe oryn alady [1,2]. Malus sieversii Ortalyq Aziyanyń jabaiy alma genofondy men mádeni almanyń genetikalyq resurstaryn saqtauda mańyzdy túr bolyp sanalady [1,2]. «Jońǵar-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki» aumaǵynda saqtalǵan biregei daraqtardy zertteu, olardyń morfometriyalyq jáne jas erekshelikterin anyqtau, sondai-aq tabiǵi genofondty saqtau ǵylymi ári tabiǵatty qorǵau túrǵysynan asa ózekti másele bolyp tabylady.
Lepsi óńirindegi Sivers almasynyń iri ári úzaq jasaǵan daraqtary turaly tarihi derekterdi I.I. Roldugin men S.N. Malьtsev keltiredi. Avtorlar Lepsinsk mańyndaǵy orta tauly beldeude jasy 150–200 jyldyq, diń diametri 1 m jáne odan da asatyn Sivers almalarynyń kezdesetinin sipattaǵan [4].
Zertteletin uchaskeniń tabiǵat qorǵau qúndylyǵyn Qazaqstan Respublikasynyń Qyzyl kitabyna engizilgen ósimdik túrleriniń kezdesui de arttyrady: Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem., Fritillaria pallidiflora Schrenk. jáne Paeonia anomala L. [10].
Zertteu materialdary men ádisteri. Zertteu nysany «Jońǵar-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parkiniń» Lepsi filialyna qarasty CHernov ormanshylyǵynyń CHernaya rechka shatqalynda tabiǵi jaǵdaida ósetin alyp Sivers almasy (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) boldy. Zertteu júrgizilgen aǵashtyń geografiyalyq koordinattary: N45°30′24,3″; E80°45′05,7″. Zertteu barysynda alyp aǵashtyń morfometriyalyq kórsetkishteri, jasy jáne tabiǵi meken etu ortasynyń floralyq qúramy keshendi túrde baǵalandy.
Alyp Malus sieversii ósetin aumaqtyń floralyq qúramy jalpy qabyldanǵan geobotanikalyq jáne floristikalyq ádister boiynsha zertteldi [8,9]. Dalalyq zertteu kezinde aǵashtyń ainalasyndaǵy tabiǵi ósimdik qauymdastyǵyna tolyq geobotanikalyq sipattama berilip, barlyq kezdesken aǵash, búta jáne shóptesin ósimdikter anyqtaldy.
Ósimdikterdi anyqtau kezinde Qazaqstan florasyna arnalǵan anyqtaǵyshtar, taksonomiyalyq ádebietter jáne «Jońǵar-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parkiniń» ósimdikter katalogy paidalanyldy [10–13]. Túrlerdiń ǵylymi ataulary qazirgi halyqaralyq botanikalyq nomenklatura talaptaryna sáikes rásimdeldi. Zertteu barysynda sirek jáne qorǵauǵa alynǵan ósimdik túrleriniń tabiǵat qorǵau mártebesi Qazaqstan Respublikasynyń Qyzyl kitaby negizinde baǵalandy [10].
Zertteu barysynda aǵashtyń negizgi morfometriyalyq kórsetkishteri anyqtaldy. Diń diametri halyqaralyq ormanshylyq tájiribesinde qabyldanǵan ádiske sáikes jer betinen 1,3 m biiktikte (Diameter at Breast Height – DBH) arnaiy aǵash diametrin ólsheuish (ólsheuish shanyshqy / mernaya vilka) arqyly ólshendi. Ólsheuler tórt baǵyt boiynsha júrgizilip, alynǵan nátijelerdiń ortasha arifmetikalyq máni esepteldi.
Aǵashtyń jasy dendrohronologiyalyq ádis arqyly anyqtaldy [6,7]. Zertteu úshin tabiǵi jolmen qúlaǵan alyp Malus sieversii aǵashynyń diń moiny bóliginen alynǵan kóldeneń kesindi paidalanyldy. Kesindi beti tegisteu qaǵazdarynyń kómegimen óńdelip, jyldyq saqinalar 6 eselik úlkeitkish lupanyń kómegimen ózekten qabyqqa qarai tórt radius boiynsha jeke-jeke sanaldy. Kesindiniń ortasha diametri men aǵashtyń 1,3 m biiktiktegi DBH diametri arasyndaǵy araqatynas paidalanyla otyryp, zerttelgen alyp daraqtyń boljamdy jasy esepteldi.
Jasty esepteu úshin qoldanylǵan formula:
A = (D_DBH / D_c) × N_c
múnda A – aǵashtyń boljamdy jasy, jyl; D_DBH – jer betinen 1,3 m biiktiktegi dińniń ortasha diametri, sm; D_c – kesindiniń ortasha diametri, sm; N_c – kesindidegi ortasha jyldyq saqina sany, dana.
Jyldyq saqinalardy kúntizbelik jyldarǵa sáikestendiru halyqaralyq dendrohronologiyalyq ádistemelerge sáikes júrgizildi [6,7]. Qabyqqa eń jaqyn ornalasqan syrtqy saqina úlginiń alynǵan jyly retinde qabyldanyp, odan ári barlyq saqinalar keri sanau ádisimen merzimdeldi. Sanau dáldigin arttyru maqsatynda árbir onynshy saqina belgilenip, esepteuler detektsiyalyq qaitalamalar arqyly tekserildi.
Zertteu barysynda «Jońǵar-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parkiniń» Lepsi filialy, CHernov ormanshylyǵy, CHernaya rechka shatqalynda ornalasqan alyp Malus sieversii ósetin tabiǵi uchaskeniń floralyq qúramy anyqtaldy, geografiyalyq koordinattary: N45°30′24,3″; E80°45′05,7″.
Floralyq zertteu nátijesinde alyp Sivers almasy tabiǵi jaǵdaida qalyptasqan jaqsy saqtalǵan aǵashty-bútaly jáne shóptesin ósimdikter qauymdastyǵynda ósetini anyqtaldy. Qauymdastyqtyń qúramyna ártúrli ekologiyalyq toptarǵa jatatyn ósimdikter kiredi, búl ekojúieniń túraqtylyǵy men bioaluantúrliliginiń joǵary deńgeiin kórsetedi.
Zertteu barysynda tómendegi negizgi túrler tirkeldi:
Aǵashtar men bútalar: Lonicera tatarica L., Rosa acicularis Lindl., Ribes heterotrichum C.A.Mey., Rubus idaeus L., Rubus caesius L.
SHóptesin ósimdikter: Fragaria viridis Weston, Potentilla asiatica (Th.Wolf) Juz., Geum urbanum L., Filipendula ulmaria (L.) Maxim., Medicago falcata L., Trifolium repens L., Trifolium sativum (Schreb.) Crome, Dictamnus angustifolius G.Don., Geranium pratense L., Geranium robertianum L., Anthriscus sylvestris var. nemorosa (M.Bieb.) Trautv., Archangelica decurrens Ledeb., Bupleurum longifolium subsp. aureum (Fisch. ex Hoffm.) Soó, Bunium setaceum (Schrenk) H.Wolff, Conium maculatum L., Heracleum dissectum Ledeb., Pulmonaria mollis Wulfen ex Hornem., Solenanthus circinnatus Ledeb., Lamium album L., Melissa officinalis L., Origanum vulgare L., Galium aparine L., Inula racemosa Hook.f., Arctium tomentosum Mill., Taraxacum officinale Wigg., Sonchus arvensis L., Polygala hybrida DC., Phleum pratense L., Alopecurus pratensis L., Dactylis glomerata L., Urtica dioica L., Aconogonon alpinum (All.) Schur, Cerastium davuricum Fisch. ex Spreng.
Zertteu aumaǵynda Qazaqstan Respublikasynyń Qyzyl kitabyna engizilgen sirek ósimdikterdiń kezdesui anyqtaldy: Sivers almasy (Malus sieversii), aqshyl sekpilgúl (Fritillaria pallidiflora Schrenk.) jáne kádimgi taushymyldyq (Paeonia anomala L.) [10]. Búl túrlerdiń bir uchaskede qatar kezdesui zerttelgen aumaqtyń joǵary tabiǵat qorǵau qúndylyǵyn kórsetedi.
Alyp Malus sieversii aǵashynyń jasyn anyqtau maqsatynda tabiǵi jolmen qúlaǵan aǵashtyń diń moiny bóliginen alynǵan kóldeneń kesindi boiynsha dendrohronologiyalyq taldau júrgizildi.
Kóldeneń kesindi boiynsha júrgizilgen ólsheuler nátijesinde kesindiniń ortasha diametri 29,25 sm, al ortasha jyldyq saqina sany 61,75 ekendigi anyqtaldy. Jyldyq saqinalardyń eni shamamen 1–5 mm aralyǵynda ózgerdi [6,7]. Aǵashtyń jer betinen 1,3 m biiktiktegi (DBH) ortasha diń diametri 108,75 sm boldy. Osy kórsetkishter joǵarydaǵy formulaǵa qoiylǵanda: A = (108,75 / 29,25) × 61,75 = 229,6 jyl. Demek, zerttelgen daraqtyń eseptik jasy shamamen 230 jyldy qúraidy. Búl mán kesindidegi saqina sany men DBH diametriniń araqatynasyna negizdelgen boljamdy jas bolyp tabylady, sondyqtan ony aǵashtyń absolyutti dendrohronologiyalyq jasy retinde emes, eseptik jas baǵasy retinde kórsetu ǵylymi túrǵydan dúrys (1-keste).
1 keste Malus sieversii aǵashynyń dendrometriyalyq kórsetkishteri
| Úlgi | Diametr, sm | Jyldyq saqina sany, dana | |||||||||
| 1 | 2 | 3 | 4 | Ortasha shama | 1 | 2 | 3 | 4 | Ortasha shama | ||
| Kesindi (4 baǵyt) | 28 | 31 | 28 | 30 | 29,25 | 61 | 68 | 62 | 56 | 61,75 | |
| Aǵashtyń DBH (1,3 m) | 115 | 110 | 100 | 110 | 108,75 | – | 229,6 | ||||
![]() |
![]() |
| Suret 1. Alyp M. Sieversii diametrin ólsheu | Suret 2. M. sieversii kesindisi diametrin ólsheu |
![]() |
![]() |
| Suret 3. M. sieversii kesindisi jyldyq saqinasyn sanau | Suret 4. Alyp M. sieversii aǵashy |
Alynǵan nátijeler Jetisu óńirindegi jabaiy alma ormandarynyń dendrologiyalyq tarihyn tolyqtyra túsedi. I.I. Roldugin men S.N. Malьtsev ózderiniń «Drevesnye rasteniya (svoeobraznye, originalьnye, unikalьnye derevьya)» atty eńbeginde bylai dep atap ótken bolatyn:
«Sredi plodovyh derevьev Kazahstana takje neredko mojno vstretitь bolьshih razmerov yabloni i abrikosy. Tak, naprimer, vozle poselka Lepsinsk byvshei Taldy-Kurganskoi oblasti (nyne vhodit v sostav Almatinskoi oblasti), v usloviyah srednegorьya proizrastayut 150–200-letnie yabloni Siversa. Osobenno porajayut oni ogromnoi, v neskolьko desyatkov metrov v diametre kronoi i stvolami do 1 m i bolьshe» [4, 196-b.].
I.I. Roldugin men S.N. Malьtsevtiń búl tarihi-botanikalyq derekteri bizdiń zertteuimizben tikelei sabaqtasady. Lepsi óńiriniń orta tauly beldeuinde diń diametri 1 m-den asatyn jáne jasy 150–200 jylǵa jetetin Malus sieversii daraqtarynyń kezdesetini XX ǵasyrdyń sońynda-aq tirkelgen. Bizdiń tarapymyzdan anyqtalǵan diń diametri 108,75 sm jáne jasy 229,6 jyldy qúraityn alyp daraq – Roldugin men Malьtsev sipattaǵan tabiǵi fenomenniń naqty aiǵaǵy bolyp tabylady.
Qorytyndy. Júrgizilgen botanikalyq, geobotanikalyq jáne dendrohronologiyalyq zertteuler Jońǵar-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parkiniń Lepsi filialy aumaǵynda ósetin alyp Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem. daraǵynyń joǵary ǵylymi, ekologiyalyq jáne tabiǵat qorǵau qúndylyǵyn kórsetti. Dendrohronologiyalyq esepteu nátijesinde aǵashtyń boljamdy jasy 229,6 jyl (shamamen 230 jyl), al jer betinen 1,3 m biiktiktegi (DBH) ortasha diń diametri 108,75 sm ekeni anyqtaldy. Zertteu aumaǵynda Malus sieversii, Fritillaria pallidiflora Schrenk. jáne Paeonia anomala L. siyaqty Qazaqstan Respublikasynyń Qyzyl kitabyna engizilgen túrlerdiń kezdesui osy tabiǵi keshenniń erekshe tabiǵat qorǵau mańyzyn aiqyndaidy.
Alynǵan nátijeler zerttelgen alyp Sivers almasyn Qazaqstannyń tabiǵi genofondynyń biregei úlgisi ári erekshe ǵylymi mańyzy bar tabiǵi obъekt retinde qarastyruǵa negiz beredi. Sonymen qatar, «últtyq igilik» nemese «erekshe ǵylymi tabiǵi obъekt» mártebesin beru turaly túpkilikti ǵylymi qorytyndy jasau úshin onyń genetikalyq erekshelikterin, fiziologiyalyq jáne fitosanitariyalyq jai-kúiin, tabiǵi kóbeyu áleuetin, ekojúiedegi rólin, úzaq merzimdi dendrohronologiyalyq monitoring nátijelerin jáne tarihi-mádeni qúndylyǵyn keshendi baǵalau qajet.
Osy qosymsha zertteulerdiń nátijeleri zerttelgen daraqtyń últtyq deńgeidegi erekshe tabiǵi múra jáne últtyq igilik mártebesin beru múmkindigin ǵylymi túrǵydan baǵalauǵa negiz bolady.
Ádebietter tizimi
- Harris S.A., Robinson J.P., Juniper B.E. Genetic clues to the origin of the apple // Trends in Genetics. – 2002. – Vol. 18, No. 8. – P. 426–430. DOI: 10.1016/S0168-9525(02)02709-9.
- Richards C.M., Volk G.M., Reilley A.A., Henk A.D., Lockwood D.R., Reeves P.A., Forsline P.L. Genetic diversity and population structure in Malus sieversii, a wild progenitor species of domesticated apple // Tree Genetics & Genomes. – 2009. – Vol. 5. – P. 339–347. DOI: 10.1007/s11295-008-0180-0.
- Djangaliev A.D. Dikorastushie plodovye lesa Kazahstana. – Alma-Ata: Nauka, 1977. – 280 s.
- Roldugin I.I., Malьtsev S.N. Drevesnye rasteniya (svoeobraznye, originalьnye, unikalьnye derevьya) / Otv. red. G.M. Kuznetsov. – Alma-Ata: Gylym, 1991. – S. 195–196.
- Qazaqstan Respublikasynyń 2006 jylǵy 7 shildedegi №175-III «Erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqtar turaly» Zańy.
- Stokes M.A., Smiley T.L. An Introduction to Tree-Ring Dating. – Chicago: University of Chicago Press, 1968. – 73 p.
- Fritts H.C. Tree Rings and Climate. – London: Academic Press, 1976. – 567 p.
- Polevaya geobotanika: v 5 t. / Pod red. E.M. Lavrenko, A.A. Korchagina. – Moskva–Leningrad: Nauka, 1959–1976.
- Bykov B.A. Geobotanika. – Alma-Ata: Nauka, 1978. – 288 s.
- Qazaqstannyń Qyzyl kitaby. 2-t.: Ósimdikter. – Astana: ArtPrint XXI, 2014. – 452 b.
- Nurgojanova J.S. Katalog rastenii Jongar-Alatauskogo gosudarstvennogo natsionalьnogo prirodnogo parka. – Almaty, 2024.
- Kurmantaeva A.A., Qasymhanova T.Q. Rezulьtaty izucheniya redkih i ischezayushih vidov rastenii Jongar-Alatauskogo gosudarstvennogo natsionalьnogo prirodnogo parka. – Almaty, 2023.
- CHerepanov S.K. Sosudistye rasteniya Rossii i sopredelьnyh gosudarstv. – Sankt-Peterburg: Mir i semьya, 1995. – 992 s.
- Illyustrirovannyi opredelitelь rastenii Kazahstana. T. 1–2. – Alma-Ata: Nauka, 1969, 1972.
Kasymhanova T.K., Nurgojanova J.S., Eleusizov K.A.
«Jońǵar-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki»
Sarqan qalasy, Jetisu oblysy.















