اڭداتپا. بۇل جۇمىستا قازاقستاننىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى – امانبوكتەر پەتروگليفتەرىنىڭ وزەكتىلىگى مەن تاريحي ماڭىزى قاراستىرىلادى. قولا داۋىرىنەن ورتا عاسىرلارعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن بۇل تاستاعى سۋرەتتەر بابالارىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىن، تۇرمىس-تىرشىلىگىن جانە رۋحاني مادەنيەتىن كورسەتەتىن باعالى دەرەككوز بولىپ تابىلادى. جۇمىستا ەسكەرتكىشتىڭ جالپىۇلتتىق مادەني قۇندىلىعى سارالانىپ، تابيعي جانە ادامي فاكتورلاردىڭ كەرى اسەرىنەن قورعاۋ، ساقتاۋ، سونداي-اق جاس ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا بۇل مۇرانى ناسيحاتتاۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولادى.
ءتۇيىن سوزدەر: امانبوكتەر پەتروگليفتەرى، تاريحي-مادەني مۇرا، تاستاعى سۋرەتتەر، قولا ءداۋىرى، مۇرانى قورعاۋ، تاريحي سانا.
تاقىرىپتىڭ وزەكتىلىگى
قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان ەجەلگى پەتروگليفتەر – حالقىمىزدىڭ تەرەڭ تامىرلى مادەنيەتى مەن رۋحاني دۇنيەتانىمىنىڭ كورىنىسى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ىرىلەرىنىڭ ءبىرى – امانبوكتەر پەتروگليفتەرى، ول تەك ەلىمىز ءۇشىن ەمەس، بۇكىل ادامزات تاريحى ءۇشىن ەرەكشە قۇندىلىققا يە.
امانبوكتەردەگى تاستاعى سۋرەتتەر – قولا داۋىرىنەن باستاپ ورتا عاسىرلارعا دەيىنگى كەزەڭدەگى ادامداردىڭ ءومىر سالتىن، ءدىني نانىم-سەنىمىن، تۇرمىس-تىرشىلىگىن بەينەلەيدى. بۇل دەرەكتەر امانبوكتەر اۋىلىنىڭ ەجەلگى وركەنيەتتەر ايماعى بولعانىن دالەلدەيدى. سونىمەن قاتار، پەتروگليفتەردىڭ يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنۋى – ولاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تاريحي جانە مادەني ماڭىزىن كورسەتەدى.
بۇگىندە بۇل ەسكەرتكىشتىڭ ساقتالۋى مەن ناسيحاتتالۋى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. قورشاعان ورتا اسەرى، ادام قولىمەن ءبۇلدىرۋ، نازاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سياقتى فاكتورلار تاڭبالى تاس سياقتى مۇرالارىمىزعا قاۋىپ توندىرەدى. سوندىقتان بۇل تاقىرىپتى زەرتتەۋ – تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا، جاس ۇرپاقتى ۇلتتىق مۇراعا دەگەن قۇرمەتكە تاربيەلەۋگە زور ۇلەس قوسادى.
زەرتتەۋدىڭ ماقساتى:
تاڭبالى تاس پەتروگليفتەرىن تاريحي-مادەني مۇرا رەتىندە زەرتتەۋ ارقىلى ولاردىڭ مازمۇنىن، ماڭىزىن، داۋىرلىك ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋ جانە بۇگىنگى كۇندەگى ساقتالۋ جاعدايىنا باعا بەرۋ.
كىرىسپە
پەتروگليفتەر – بەينەلەۋ تاستى ويۋ، تاستى قيۋ، ءبىر تەگىس جارتاستارعا سىزۋ، قويتاستارداعى سىزبالار جىنە سىزبالالاردىڭ جەكەلەگەن بولىكتەرى بولىپ تابىلادى. تاستىڭ بەرىكتىگىنىڭ ارقاسىندا بىزگە جەتكەن تاستاعى سۋرەتتەر كونە دۇنيەنىڭ ەرەكشە كورىنىسى، رتە كەزدەگى ادامداردىڭ ىشكى جان دۇنيەسى قاجەتتىلىگىنەن شىققان كوركەم وبرىزدارمەن سيۋجەتتەر.يبۇل بەينەلەردىڭ ماعىناسىن ءبىز ءالى تولىق تۇسىنە الماساقتا امانبوكتەر تاڭبالى تاستارىنا سالىنعان سۋرەتتەردىڭ ەرەكشەلىكتەرى اسەر قالدىرادى.
ەجەلگى زاماندا عيباداتحانالاردى تاۋ شىڭدارىندا، اسۋلاردا نەمەسە كورىكتى جەرلەردە سالعان، شوعىرلانعان. امانبوكتەر اۋىلىندا بالتاساپ سايىنىڭ جارتاسىندا ورنالاسقان پەتروگليفتەر ءدال وسىنداي كورىكتى جەر تاۋ شاتقالىندا ورنالاسقان. وندا سالىنعان سۋرەتتەردە ءدىني راسىمدەر سيپاتىندا بولعان سياقتى. امانبوكتەر اۋىلىنداعى قاراشوقى، بالتاساپ قويناۋىندا قولا داۋىرىنەن باستاپ، ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ 100-دەن استام سۋرەتى بار. ول جەردىڭ تابيعي لاندشافتارى پەتروگليفتەردىڭ ورنالاسۋىمەن وتە ۇيلەسىمدى تىزبەكتەلگەن تاستاعى اڭنىڭ ءمۇيىزى كەلەسى شوعىرلانعان سۋرەتتەرگە باعىت باعدار ىسپەتتەس ورنالاسقان. قولا ءداۋىرىنىڭ ادامدارى جەلدەن قورعانۋعا ىڭعايلى، جايىلىمدارى، بۇلاقتارى جانە القاپتارى بار ادەمى جەرلەردى تاڭداعان. ساتىلى جارتاستاردىڭ مۇسىندىك نىساندارىن تابيعات انا قولمەن قالاعانداي، قابات-قابات ورنالاسقان ەرەكشە جەرلار بولعان.
امانبوكتەر تاڭبالى تاس سۋرەتتەرى قولا ءداۋىرىنىڭ ەسكيزدەرى جانە اياقتالماعان سۋرەتتەرى بولىپ تابىلاتىن، جانۋارلاردىڭ جەكە كەسكىندەرى وتە ۇلكەن مولشەردە، 60-70 سم دەيىن بولاتىن 100 استام جارتاس سۋرەتتەرىنەن قۇرالادى. ول سۋرەتتەر نەگىزىنەن قولا ءداۋىرى كەزەڭىندە سالىنعان جان-جانۋارلار بەينەسى تولىقتىرادى. اتاپ ايتقان دا: تاۋ ەشكى، قۇلان، جىرتقىش اڭدار، ت.ب. بەينەلەردى كورۋگە بولادى.
بالتاساپ جارتاس سۋرەتتەرى–ەڭ انىق سىمباتتى، كورىكتى. مۇندا ەجەلگى جارتاس سۋرەتتەرى ورنالاسقان. قولا ءداۋىرىنىڭ سۋرەتتەرى وتە ءىرى، تەرەڭ جانە مۇقيات قاشاپ سالىنعان. تەك وسى جەردەن عانا اسپانعا نەمەسە ايعا تابىنىپ تۇرعان ادام بەينەسىن كورۋگە بولادى.
بەينەلەردىڭ كولەمى ورتاشا العاندا 25-30 سم. ال ەڭ ىرىلەرى 70-100 سم. قۇرايدى.
قاشاپ سالعان سۋرەتتەر تەرەڭدىگى 3-5مم.
سۋرەت سالۋ ونەرلەرى ءارتۇرلى.
جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ نەگىزگى بولىگى زووموروفتىق ياعني جابايى بۇقا، تۇيە، قۇلان، ات، مارال، ەشكى، شوشقا، قاسقىر، يت. ت.ب. بەينەلەگەن.
قاراشوقى سۋرەتتەرى قولا ءداۋىرى، ەرتەدەگى تەمىر داۋىرىنە، ورتا عاسىرلارعا جاتادى الايدا ولاردىڭ ەلەۋلى بولىگى كەلەسى عاسىرلاردا جاڭالانعان. كومپوزيتسيالاردىڭ كوپشىلىگى ەرتە تەمىر جانە ورتا عاسىر كەزەڭىنىڭ پەتروگليفتارى مەن تولىقتىرىلعان.
تاسقا ويىپ، قاشاپ سالۋ ونەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك تۋىن¬دىسى رەتىندە كۇن باستى قۇ¬داي¬لاردىڭ جانە بۋاز سيىردىڭ بەي¬نەلەرى بولىپ تابىلادى. ساق كە¬زە¬ڭىنە جاتاتىن اڭ ستيلىندەگى جان-ۋار¬لاردىڭ بەينەلەرى بەينەلەنگەن.
امانبوكتەرتەر پەتروگليفتەرىتوپوگرافياسى بويىنشا ەشكىولمەس سۋرەتتەرىنە ۇقسايدى: ولاردا جارتاس قۇزدارىنا تەك ازعانا بولىگى شاتقالداردا ورنالاسقان. بۇنداي سەرتەتەر بىزدەگى سياقتى ەشكولمەستەدە ءبىر نەشە شاقىرىمدارعا سوزىلىپ جاتىر.
1855 جىلى شوقان گەنەرال گ.گاسفورتتىڭ ورتالىق قازاقستانعا، جەتىسۋعا جانە تارباعاتايعا جاساعان ۇلكەن ساپارىنا قاتىسۋى بارىسىندا جازعان جلد ەازبالارىندا جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ قولا، ەرتە تەمىر، تۇركى كەزەڭدەرىنە جاتاتىن ارقاناتى (751م)، قىسقاش (755م)، المالى (1362م)، مارقا (2201م)، بايانجۇرەك (2079م)، ەشكىولمەس (1054م)، ماتاي (2822م) تاۋلارىنىڭ جارتاستاعى سۋرەتتەرىن، «ۇيگەنتاس»، «بەس شاتىر»، قاپال، ورتا كوكسۋ، قوعالى تاۋ ارالىق ويىسىنداعى ساق قورعاندارى تۋرالى مول مالىمەتتەر بەرەدى.
كەيىننەن ولاردى حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ تاريح عىلىمجارىنىڭ دوكتورلارى ز.س. ساماشەۆ، ا.ن.مارياشەۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ا.ە.روگوجينسكيي ت.ب. تانىمال ارحەولوگ عالىمدار زكرتتەدى.
سولاردىڭ ىشىندەگى تۋريستەر مەن ولكەتانۋشىلار ءۇشىن قولجەتىمدىلەرى شوقان ءۋاليحانوۆ ءوز زەرتتەۋلەرىندە سيپاتتاپ، ارحەولوگ عالىمدار زەرتتەگەن المالى (1362م)، مارقا (2201م)، (2079م)، ەشكىولمەس (1054م)، تاۋىنداعى جارتاستاعى سۋرەتتەر.
«سۋرەتتاس» كەشەنى سارقان اۋدانىنداعى المالى تاۋىنىڭ سولتۇستىك-باتىس بەتكەيىندەگى ەجەلگى مۇز باسۋلاردىڭ بۇزۋشى ارەكەتىنەن جۇمىرتانعان مالتاتاستاردا ، ال مارقا تاۋىنداعى سۋرەتتەر بەتى جىوتىر ءاپى يكنىچ بيىك ەارتاستاردا شوعىرلانعان.
سۋرەتتەر نەگiزiنەن سۋدىڭ، جەلدiڭ اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ ەروزيالىق
ارەكەتiنە بەرiك ۇساق كريستالدى قارا تاستاردىڭ جىلتىر تەگiس بەتiنە سىزىپ سالىنعان جارتاستاعى سۋرەتتەردىڭ نەگiزگi بولiگiن ساداقپەن اڭ اتىپ تۇرعان اڭشىلاردىڭ، iرi قارانىڭ، تاۋەشكiلەردiڭ، قولا ءداۋiرiنiڭ ەكi دوڭگەلەكتi اتقا جەگiلگەن اسكەري ارباسىنىڭ، دەمالىپ جاتقان قۇلجانىڭ، جىرتقىش اڭداردىڭ ارپالىسىنىڭ بەينەلەرi قۇرايدى (1-كەستە).
1-كەستە. المالى تاۋىنداعى «سۋرەتتەس» كەشەنى مەن مارقا تاۋىنداعى جارتاستاعى سۋرەتتەرىن جىكتەۋ
قولا، ساق تۇركى كەزەڭدەرىنىڭ جارتاستاعى سۋرەتتەرى
جۇپ تۇياقتى ۇساق جانۋارلار مەن جىرت-
قىشتاردىڭ سۋرەتتەرى جۇپ تۇياقتى ءىرى جانۋارلارىنىڭ
سۋرەتتەرى ءۇي جانۋارلارىنىڭ
سۋرەتتەرى انترومورفتى سۋرەتتەر
تاۋ ەشكىنىڭ قوزعالىستاعى بەينەلەرى تۇرعان جانە قوزعالىس ۇستىندەگى بۇعىنىڭ كەسكىنى جىلقىنىڭڭ بەدەرلى بەينەسى ساداق اتقان ادامنىڭ بەينەسى
قۇلجا مەن ارھاردىڭ بەدەرلى بەينەلەرى ەكى دوڭگەلەكتى اسكە-
ري اربا جەگىلگەن اتتىڭ بەينەسى ات مىنگەن ادامنىڭ بەينەسى
اڭعا شابۋىل جاساپ جاتقان قاسقىرلار مەن يتتەردىڭ بەينەلەرى وگىزدىڭ، تۇيەنىڭ بەدەرلى بەينەسى
ارحەولوگ عالىمدار جارتاستاعى سۋرەتتەردiڭ سالىنعان ۋاقىتىن انىقتاۋدىڭ تومەندە كورسەتiلگەن بەس ءتاسiلiن ۇسىنادى:
– سۋرەت سالىنعان تاستاردىڭ كۇنگە كۇيۋ قارقىندىلىعىنا قاراپ انىقتاۋ؛
تاستاعى بەينەلەردiڭ بەتiنە قىنالاردىڭ ءوسۋ جىلدامدىعىنا ەسەپتەۋگە نەگiزدەگەن عىلىمي-جاراتىلىستانۋلىق ءتاسiل؛
– جارتاستاعى سۋرەتتەرگە جاقىن ورنالاسقان قورعانداردى قازۋ بارىسىندا تابىلعان مەتالداردان جاسالعان ىدىستاعى بەدەرلi بەينەلەردi تاستاردا كەسكiندەلگەن اڭ-قۇستارمەن سالىستىرۋ؛
– سۋرەتتەردiڭ تاسقا بەدەرلەپ سالۋ تاسiلدەرi مەن ماقامدارىنا، سيۋجەتiنە تالداۋ جاساۋ تاسiلدەرi (1-كەستە).
جوعارىدا اتالعان تاسiلدەردiڭ iشiندە سوڭعى ۇشەۋi قازىرگى كەزدە سۋرەتتەردىڭ سالىنعان ۋاقىتىن انىقتاۋعا ءجيى قولدانىلادى [12؛ 35].
جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر المالى تاۋىنداعى «سۋرەتتاس» كەشەنi مەن مارقا تاۋىنداعى جارتاستاعى سۋرەتتەر ءۇش ءتۇرلi ادiسپەن سالىنعانىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى بيلەپ تۇرعان ادامدار تەسەمەن ۇرىپ، ءۇشىنشىسى تاۋ تەكەنىڭ سۋرەتى تاستىڭ بەتiنە قاشاپ سىزىپ، ەكىنشى الىپ كۇش يەسى سانالاتىن بۇقانىڭ سۋرەتى جوعارىداعى ەكi ءادiستi قاتار قولدانۋ تاسiلiمەن سالىنعان بەدەرلى بەينەلەر بولىپ تابىلادى (1-سۋرەت).
1-سۋرەت. امانبوكتەر اكىلدىق وكرۋگى اۋماعىنداعى سىزىپ. تەسەمەن ويىپ جانە ەكى ءادىستڭ بىردەي پايدالانىپ سالىنعان ساق.تۇرەى كەزەڭدەرىنىڭ اڭ بەينەلى سۋرەتتەرى:
1. اشىق اسپان استىنداعى تابيعي عيباداتحانا قىزمەتىن اتقارعان جارتاستاعى بيلەپ تۇنعان ادامدار؛ 2-ءۇي جانۋارىنىڭ؛ 3 تاۋ تەكەنىڭ بەينەلەرى
ۇساق تۇيىرشىكتى قاتتى ءارى بيىك جارتاستىڭ جىلتىر بەتىنە سالىنعان سۋرەتتەردiڭ نەگiزگi بولiگiن ساداق پەن اڭ اتىپ تۇرعان اڭشىلاردىڭ، iرi قارانىڭ، تاۋەشكiلەردiڭ، قولا ءداiرiنiڭ ەكi دوڭگەلەكتi اتقا جەگiلگەن اسكەري ارباسىنىڭ، دەمالىپ جاتقان قۇلجانىڭ، جىرتقىش اڭداردىڭ ارپالىسىنىڭ بەينەلەرi قۇرايدى. المالى جانە مارقا تاۋلارىنداعى ەجەلگى قورىستاردا قازبا جۇمىستارىن جۇرگiزiپ جاتقان ارحەولوگ-عالىمداردىڭ پiكiرiنە سۇيەنسەك اسكەري اربا قازاق دالاسىندا العاش رەت بiزدiڭ جىلساناۋىمىزدان 2500-3000 جىل بۇرىنعى قولا داiرiندە دۇنيەگە كەلگەن. عالىمداردىڭ وي-پiكiرiنە سۇيەنسەك جوعارىدا اتالعان تاريحي ەسكەرتكىشتەر جەتiسۋ ءوڭiرi اتا-بابالارىمىزدىڭ باعزى زاماننان بەرگi قونىسى بولعانىن دالەلدەيدi.
امانبوكتەر، اباي اۋىلدارىنىڭ ماڭىنداعى المالى، مارقا تاۋلارىندا جيi كەزدەسەتiن جارتاستاعى سۋرەتتەردiڭ ءمان-ماعىناسى مەن سالىنعان ۋاقىتى جونiندە جان-جاقتى تاريحي اقپاراتتار بەرۋدiڭ، بۇرىن كورمەگەن وزiنە بەيتانىس ءوڭiردiڭ بiرەگەي تاريحي مۇرالارىمەن تانىسۋ ماقساتىندا كەلگەن تۋريستەردiڭ رۋحاني قاجەتتiلiگiن وتەۋدە جارتاستاعى سۋرەتتەردىڭ سالىنعان ۋاقىتىن انىقتاۋدىڭ ماڭىزى زور.
ارحەولوگ عالىمدار جارتاستاعى سۋرەتتەردiڭ سالىنعان ۋاقىتىن انىقتاۋدىڭ تومەندە كورسەتiلگەن بەس ءتاسiلiن ۇسىنادى:
– سۋرەت سالىنعان تاستاردىڭ كۇنگە كۇيۋ قارقىندىلىعىنا قاراپ انىقتاۋ؛
تاستاعى بەينەلەردiڭ بەتiنە قىنالاردىڭ ءوسۋ جىلدامدىعىنا ەسەپتەۋگە نەگiزدەگەن عىلىمي-جاراتىلىستانۋلىق ءتاسiل؛
– جارتاستاعى سۋرەتتەرگە جاقىن ورنالاسقان قورعانداردى قازۋ بارىسىندا تابىلعان مەتالداردان جاسالعان ىدىستاعى بەدەرلi بەينەلەردi تاستاردا كەسكiندەلگەن اڭ-قۇستارمەن سالىستىرۋ؛
– سۋرەتتەردiڭ تاسقا بەدەرلەپ سالۋ تاسiلدەرi مەن ماقامدارىنا، سيۋجەتiنە تالداۋ جاساۋ تاسiلدەرi.
جوعارىدا اتالعان تاسiلدەردiڭ iشiندە سوڭعى ۇشەۋi قازىرگى كەزدە سۋرەتتەردىڭ سالىنعان ۋاقىتىن انىقتاۋعا ءجيى قولدانىلادى.
تابيعاتتاعى جىلدان-جىلعا قايتالانىپ وتىراتىن ىرعاقشى قۇبىلىستاردىڭ ۇيلەسiمدiلiگiن بۇزباي ساقتاۋ ءۇشiن جىلدىڭ ءاربiر ماۋسىمدارىندا كوزدەن تاسا بيiك جارتاستى تاۋ شاتقالدارىندا نەمەسە باسقا ورىنداردا وت جاعىپ، قۇرباندىق شالىپ، وزدەرiنiڭ تۇرمىس-تiرشiلiگiن تابيعات جونiندەگi تانىمدىق تۇسiنiكتەرiن قاسيەتتi سانالاتىن ورىنداردىڭ ماڭىنداعى جارتاستارعا بەينەلەپ وتىرعان (1-سۋرت).
بۇرىن كورمەگەن وزiنە بەيتانىس ءوڭiردiڭ بiرەگەي تاريحي مۇرالارىمەن تانىسۋ ماقساتىندا كەلگەن تۋريستار مەن وقۋشىلاردىڭ رۋحاني قاجەتتiلiگiن وتەۋدە پەتروگليفتەردiڭ سالىنعان ۋاقىتىن انىقتاۋدىڭ ماڭىزى زور. ارحەولوگ عالىمدار تاستاعى سۋرەتتەردiڭ سالىنعان ۋاقىتىن انىقتاۋدىڭ تومەندە كورسەتiلگەن بەس ءتاسiلiن ۇسىنادى:
1. سۋرەت سالىنعان تاستاردىڭ كۇنگە كۇيۋ قارقىندىلىعىنا قاراپ انىقتاۋ؛
2. تاستاعى بەينەلەردiڭ بەتiنە قىنالاردىڭ ءوسۋ جىلدامدىعىنا ەسەپتەۋگە نەگiزدەگەن عىلىمي-جاراتىلىستانۋلىق ءتاسiل؛
3. جارتاستاعى سۋرتترگە جاقىن ورنالاسقان جاقىن ورنالاسقان قونىستار مەن قورعانداردىڭ حرونولوگياسىن وقىپ-ۇيرەنۋ؛
4. سۋرەتتەردiڭ تاسقا بەدەرلەپ سالۋ تاسiلدەرi مەن ماقامدارىنا، ماعاناسىنا تالداۋ جاساۋ تاسiلدەرi.
جوعارىدا اتالعان تاسiلدەردiڭ iشiندە سوڭعى ۇشەۋi قازىرگى كەزدە سۋرەتتەردىڭ سالىنعان ۋاقىتىن انىقتاۋعا ءجيى كولدانىلادى قولدانىلادى.
ميفولوگيالىق ونەرگە جاقىن بولعاندىقتان الىستان قاراعاندا پەتروگليفتەردەگi بەينەلەر تۇككە تۇرعىسىز بولعانىمەن سۋرەتتەردiڭ سالىنعانا ماقامى مەن مازمۇنىنا تەرەڭ ءۇڭiلiپ قاراعاندا قوزعالىس ۇستiندەگi اڭدار مەن ءۇي جانۋارلارىنىڭ بەينەلەرiنەن جەتiسۋ وڭiرiندە مەكەندەگەن تايپالاردىڭ اراسىنداعى تالاس-تارتىستى كورسەتەتiنiن اڭعارۋعا بولادى.
ارحەولگ عالىمدار تاريح عىلىمجارىنىڭ دوكتورلارى ز.س. ساماشەۆ، ا.ن.مارياشەۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ا.ە.روگوجينسكييدىڭ زەرتتەۋلەرىنە جاسالعان تالداۋلارعا سايكەس بايانجۇرەك، ەشكىولمەس، ماتاي، ۇلكە جانە كىشى قالقان، مالايسارى، ارقارلى تاۋلارىندا، بەسشاتىر پاتشا قورعاندارىنىڭ ماڭىنداعى قىزىلاۋىز قونىسىندا كەزدەسەتىن جارتاستاعى سۋرەتتەر سالىنۋ ماقامدارىنا، بەينەلەنگەن نىساندارى جاعىنان جوعارىدا اتالعان اڭ بەينەلى سۋرەتتەرگە ۇقساس بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ونى ارحەولوگ عالىمدار قولا، ەرتە تەمىر كەزەڭدەرىندە مادەنيەتتەرى، سالت-داستۇرلەرى، دۇنيەتانىمدارى ءبىر-بىرىنەن ۇقساس ساقتاردىڭ، عۇنداردىڭ، تۇركىلەردىڭ مەكەندەۋىمەن ءتۇسىن تۇسىندىرەدى.
2025 جىلى 12 ماۋسىمدا كوكتەرەك، اقسۋ، قاپال اۋىلدارىندا، جانسۇگىروۆ كەنتىندە «جەتىسۋداعى شوقان ىلدەرىمەن…» عىلىمي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەلەرى جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن، مۇعالىمدەرمەن، مەكتەپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسىپ عۇلاما عالىمنىڭ ونەگەلى ءومىرىن، ءوڭىردىڭ تابيعاتىن، تاريحىن، مادەني مۇنرالارىن ناسيحاتتاپ، اقسۋ، سارقان اۋداندارى اۋماعىن زەرتتەۋگە سىڭىرگەن ەڭبەگى، ءومىرى مەن قىزمەتى جونىندە قۇندى مالىمەتتەر جينالدى.
اقسۋ اۋدانىنى اۋماعىن زەرتتەۋ بارىسىندا شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ
سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن ايعاقتايتىن ماڭىزدى نىسان 1855 جىلى باتىس ءسىبىر گەنەرال گۋبەرناتورى گۋستاۆ گاسفورتتىڭ ەسىمى بەرىلگەن اسۋ بولىپ تابىلادى. جەرگىلىكتى حالىقپەن ءتىل تابىسىپ جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتقان گەنەرال گۋبەرناتوردىڭ قۇرمەتىنە سول جىلى قازىرگى جانسۇگۇروۆ كەنتىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى قاراكۇڭگەي تاۋىنداعى جەرگىلىكتى كوشپەلى حالىق جاز جايلاۋعا شىعاردا كوش كوپ جۇرەتىن «قيسىقاۋىز» اسۋى قازىر «گاسفورت» دەپ اتالادى.
قولا، ساق، تۇركى كەزەڭىنەن باستاپ وڭىردە حالىقتىڭ قونىستانعانىن، اسۋ ارقىلى ەجەلدەن ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ وتكەنىن زەرتتەلەتىن نىسانداعى ساق، تۇركى كەزەڭىنىڭ اڭ بەينەلى جانە تۇيەنىڭ اڭ بەينەلى سۋرەتتەرى ايعاقتايدى (2-سۋرەت).
2-سۋرەت. قازىرگى جانسۇگىروۆ كەنتىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى قاراكۇڭگەي تاۋىنداعى «گاسفورت» («قيسىقاۋىز») اسۋىنداعى سارقىراما مەن ساق، تۇركى كەزەڭدەرىنىڭ اڭ بەينەلى سۋرەتتەرى.
امانبوكتەر نەگىزگى ورتا مەكتەبى «تاڭبالى تاس» جوباسى اياسىندا تۋعان ولكەنىڭ تاريحي-مادەني مۇرالارىن زەردەلەۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزۋدە. اتاپ ايتقاندا، امانبوكتەر اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اۋماعىندا بالتاساپ، قاراشوقى جەرلەرىندە ورنالاسقان تاڭبالى تاستار كەشەنىنە بايلانىستى ماتەريالدار جيناقتالۋدا. ولكەنىڭ تاريحي-مادەني مۇرالارىن زەردەلەۋ بارىسىندا اۋداندىق 1 سەمينار، وبلىستىق 2 عىلىمي تانىمدىق سەمينار وتكىزىپ اۋىلىمىزدا ورنالاسقان تاڭبالى تاس تاريحىمەن وبلىس مەتەپتەرىنەن كەلگەن 30 تاريحشى 20 ولكەتانۋشى تانىسىپ قايتتى. ولكەتانۋ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى، گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى توقپانوۆ ەركىن ايىپۇلى، ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ادامقۇلوۆ ءنۇرالى مەرەكەبايۇلى، ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشى-ادىسكەرى، PhD تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كاليەۆا بەكزات تىنىسبەكقىزى، جەتىسۋ وبلىسىنىڭ تاريحي مۇرالاردى قورعاۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى وسپانوۆ عالىمجان ايداناقۇلى، «جەتىسۋ» ولكەتانۋشىلار ورتالىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى، “Jetisy” گازەتىنىڭ ءتىلشىسى، ولكەتانۋشى قاجەت اڭداس، اۋەسقوي ارحەولوگ، «پەتروفليف ىزشىلەرى» قوعامدىق قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى گۋميروۆا ولگا نيكولاەۆنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كومەك كورسەتۋدە. سونىمەن قاتار «جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىمەن، «سارقان اۋدانىنىڭ تاريحى مۋزەيىمەن»، «جەتىسۋ» وبلىستىق ولكەتانۋشىلار ورتالىعىمەن، سارقان كوپسالالى كوللەدجىمەن 4 مىڭ جىلدىق تاريحى بار پەتروگليۆتەردى تەرەڭ زەرتتەپ، تۋريزيم سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا ءوزارا مەموراندۋمدار جاسالىپ، بىرىككەن جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگە دەيىنگى اتقارىلعان جۇمىستار الۋمەتتىك جەلىلەرگە (https://www.instagram.com/s/aGlnaGxpZ2h0OjE4MDU1MDI1MDI3MTM5MzQ3؟story_media_id=3585930596977372721_21523394419&igsh=MWc2b3NlM2V6NXFnag==) amanbokternom سالىنىپ، گازەت بەتتەرىنە ماقالا بولىپ شىعۋدا.
زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا ۇسىنىستار:
امانبوكتەر تاريحي-مادەني مۇراسىن ساقتاپ قالۋ جانە ونىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن مىناداي ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ۇسىنىلادى:
1. تىركەۋ جانە قورعاۋ (زاڭنامالىق شارالار) – كەشەننىڭ ناقتى اۋماعىن بەلگىلەپ، وعان «جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشى» مارتەبەسىن بەرۋ جونىندە وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنا ۇسىنىس ەنگىزۋ.
• تاريحي ايماقتى تابيعي جانە ادامي (ۆانداليزم) فاكتورلاردىڭ كەرى اسەرىنەن قورعاۋ ءۇشىن شارباكپەن قورشاپ، باقىلاۋ جۇيەسىن قاراستىرۋ.
2. عىلىمي-زەرتتەۋ جانە ساندىق ارحيۆتەۋ – ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ، ا.ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى سياقتى عىلىمي ورتالىقتارمەن بىرلەسە وتىرىپ، پەتروگليفتەرگە تولىق ارحەولوگيالىق پاسپورتتاۋ جۇرگىزۋ.
3. عىلىمي ساندىق ارحيۆ (3D-سكانەرلەۋ): جارتاس سۋرەتتەرى ۋاقىت وتە كەلە مۇجىلمەس ءۇشىن ولاردىڭ جوعارى ساپالى 3D ءفوتوارحيۆىن جاساۋ.
4. تۋريستىك-تانىمدىق ينفراقۇرىلىم: ەسكەرتكىش باسىنا اقپاراتتىق تاقتالار مەن QR-كودتار ورناتۋ (كەلۋشىلەر سۋرەتتىڭ تاريحىن تەلەفونىنان وقي الاتىنداي ەتىپ).
5. مەكتەپ ءتۋريزمىن دامىتۋ: جەرگىلىكتى مەكتەپ بازاسىندا «ولكەتانۋ» ۇيىرمەلەرىن جانداندىرىپ، وقۋشىلاردىڭ جازعى ارحەولوگيالىق-ەكولوگيالىق ەكسپەديتسيالارىن جۇيەلەندىرۋ.
قورىتىندى
امانبوكتەر پەتروگليفتەرى — تەك ءبىر اۋىلدىڭ نەمەسە اۋداننىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ەلىمىزدىڭ باعا جەتپەس تاريحي قازىناسى. بۇل ەسكەرتكىشكە «جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشى» مارتەبەسىن بەرىپ، ونى ساندىق فورماتيزاتسيادان (3D-سكانەرلەۋ) وتكىزۋ، زاڭنامالىق تۇرعىدا قورشاۋ جانە ولكەتانۋ ءتۋريزمىن دامىتۋ — ۇلتتىق مۇرامىزدى كەلەشەك ۇرپاققا اماناتتاپ جەتكىزۋدىڭ باستى كەپىلى.
پايدالانعان ادەبيەتتەر:
1. A57 قاجەت انداس، ەركىن توقپانوۆ، قالي يبرايىمجانوۆ
جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى I كىتاپ: – تالدىقورعان، «Travel جك» 2024 ج. – 163 بەت. ISBN 978-601-7833-18-3
ءبوحون ج.
جەتىسۋ وبلىسى سارقان اۋدانى بويىنشا ءبىلىم ءبولىمى «امانبوكتەر نەگىزگى ورتا مەكتەبى»
bzhansierik@mail.ru











