Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت اقپارات

Qandas.kz سايتىنداعى ولكەتانۋ ماقالالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ نەگىزدەرى

admin
2026/10/08
قاجەت اقپارات, كونفەرەنتسيا
0
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері

اڭداتپا: ماقالادا Qandas.kz سايتىندا جاريالانعان ولكەتانۋ، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە حالىق جادى تاقىرىبىنداعى ماتەريالداردى قازاق تىلىنەن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ ەرەكشەلىكتەرى قاراستىرىلادى. زەرتتەۋدىڭ ماقساتى – تاريحي جانە ۇلتتىق-مادەني مازمۇنداعى ماتىندەردى اۋدارۋ كەزىندە كەزدەسەتىن لەكسيكالىق، تەرمينولوگيالىق جانە ستيليستيكالىق قيىندىقتاردى انىقتاۋ. زەرتتەۋ ماتەريالى رەتىندە جەتىسۋ تاريحى، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن، بوسقىندىق، اۋىزشا تاريح جانە حالىق اڭىزدارى تۋرالى جاريالانىمدار الىندى. سالىستىرمالى، كونتەكستىك جانە لينگۆومادەني تالداۋ ادىستەرى قولدانىلدى. تالداۋ بارىسىندا تاريحي تەرميندەردى، ۇلتتىق ۇعىمداردى، ادام ەسىمدەرى مەن جەر-سۋ اتاۋلارىن اۋدارۋدا ترانسليتەراتسيا، ەكسپليكاتسيا، سيپاتتامالى اۋدارما جانە فۋنكتسيونالدىق بالاما تاسىلدەرىنىڭ تيىمدىلىگى انىقتالدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ماتەريالدارىندا تاريحي دالدىكتى، ال اۋىزشا تاريح ماتىندەرىندە بايانداۋشىنىڭ جەكە داۋىسى مەن ۇلتتىق دۇنيەتانىمدى ساقتاۋ قاجەتتىگى كورسەتىلدى.
كىلت سوزدەر: Qandas.kz، اۋدارما ءىسى، ولكەتانۋ، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن، حالىق جادى، اۋىزشا تاريح، اعىلشىن ءتىلى.
كىرىسپە
تسيفرلىق كەڭىستىكتە جاريالانعان ولكەتانۋ ماتەريالدارى بەلگىلى ءبىر ءوڭىردىڭ تاريحىن ساقتاپ قانا قويماي، ونى كەڭ اۋديتورياعا تانىتۋ قىزمەتىن دە اتقارادى. الايدا قازاق تىلىندەگى تاريحي جانە مادەني ماتىندەردىڭ باسىم بولىگى حالىقارالىق وقىرمانعا قولجەتىمسىز كۇيىندە قالىپ وتىر. مۇنداي ماتەريالداردى اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ جەرگىلىكتى دەرەكتەردىڭ عىلىمي اينالىمعا ەنۋىنە جانە قازاقستان تاريحىنىڭ وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەرىن شەتەلدىك اۋديتورياعا تانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

Qandas.kz سايتىندا جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ تاريحى، تاريحي تۇلعالارى، قاسيەتتى ورىندارى، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن، اشارشىلىق، بوسقىندىق، حالىق جادى جانە اۋىزشا تاريح ماسەلەلەرىنە ارنالعان ماقالالار جاريالانادى. سايتتاعى ماتەريالداردىڭ ءبىر بولىگى ارحيۆتىك قۇجاتتار مەن تاريحي باسىلىمدارعا نەگىزدەلسە، ەكىنشى بولىگى كۋاگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرى، شەجىرەلىك مالىمەتتەر جانە حالىق اراسىندا ساقتالعان اڭىزدار ارقىلى بەرىلەدى.

وسى ەرەكشەلىك اۋدارماشىعا ءبىر ءماتىننىڭ وزىندە بىرنەشە مىندەت جۇكتەيدى. ءبىر جاعىنان، ارحيۆتىك دەرەكتەر مەن تاريحي تەرميندەر وزگەرىسسىز ءارى ءدال بەرىلۋى قاجەت. ەكىنشى جاعىنان، ۇلتتىق ۇعىمدار مەن جەرگىلىكتى اتاۋلار اعىلشىن ءتىلدى وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە ءماتىننىڭ باستاپقى مادەني سيپاتى تولىق جويىلىپ كەتپەۋى كەرەك.

اۋدارما تەورياسىندا مادەني اقپاراتتى جەتكىزۋدىڭ بىرنەشە جولى قاراستىرىلادى. ولاردىڭ اراسىندا تۇپنۇسقا اتاۋدى ساقتاۋ، ونىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرۋ، ماقساتتى تىلدەگى فۋنكتسيونالدىق بالامانى قولدانۋ جانە ءماتىندى وقىرماننىڭ قابىلداۋىنا بەيىمدەۋ تاسىلدەرى بار [1؛ 2]. الايدا ولكەتانۋ ماتەريالدارىنا قاتىستى ءبىر عانا ءتاسىلدى تۇراقتى قولدانۋ جەتكىلىكسىز. ءاربىر اۋدارماشىلىق شەشىم ءماتىننىڭ جانرىنا، تاريحي كەزەڭىنە جانە اقپاراتتىق ماقساتىنا بايلانىستى قابىلدانۋى قاجەت.

 

Посмотреть эту публикацию в Instagram

 

Публикация от Кажет Андас (@q_andass)


پۋبليكاتسيا وت كاجەت انداس (@q_andass)

زەرتتەۋدىڭ ماقساتى – Qandas.kz سايتىندا جاريالانعان ولكەتانۋ، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە حالىق جادى ماتەريالدارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ كەزىندە قولدانىلاتىن نەگىزگى تاسىلدەردى تالداۋ.

وسى ماقساتقا سايكەس مىناداي مىندەتتەر قويىلدى:

– زەرتتەۋگە الىنعان ماتىندەردىڭ جانرلىق سيپاتىن انىقتاۋ؛

– تاريحي تەرميندەر مەن ۇلتتىق-مادەني ۇعىمداردى توپتاستىرۋ؛

– ولاردىڭ اعىلشىن تىلىندەگى ىقتيمال بالامالارىن سالىستىرۋ؛

– ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ماتەريالدارىنداعى يدەولوگيالىق اتاۋلاردى اۋدارۋ جولدارىن انىقتاۋ؛

– اۋىزشا تاريح پەن حالىق جادى ماتىندەرىندەگى بايانداۋشىنىڭ داۋىسىن ساقتاۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ؛

– Qandas.kz سايتى ءۇشىن ءبىرىزدى اۋدارما الگوريتمىن ۇسىنۋ.

زەرتتەۋ ماتەريالدارى مەن ادىستەرى

زەرتتەۋ ماتەريالى رەتىندە Qandas.kz سايتىنداعى ءۇش باعىتقا جاتاتىن جاريالانىمدار ىرىكتەلدى.

ءبىرىنشى توپقا تاريحي ورىندار، جەر-سۋ اتاۋلارى، كيەلى نىساندار جانە وڭىرلىك تۇلعالار تۋرالى ولكەتانۋ ماقالالارى ەنگىزىلدى.

ەكىنشى توپتى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن، تاركىلەۋ، سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرۋ، اشارشىلىق جانە قىتايعا بوسىپ كوشۋگە قاتىستى ارحيۆتىك ماتەريالدار قۇرادى.

ءۇشىنشى توپقا حالىق جادىندا ساقتالعان وقيعالار، كۋاگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرى، شەجىرەلىك دەرەكتەر جانە كۇنەس پەن ىلە وڭىرلەرىنىڭ اڭىزدارى ەنگىزىلدى.

ماتىندەردى تالداۋدا سالىستىرمالى، كونتەكستىك، سيپاتتامالىق جانە لينگۆومادەني ادىستەر قولدانىلدى. قازاق تىلىندەگى تەرميندەر مەن تىركەستەردىڭ ىقتيمال اعىلشىنشا بالامالارى سالىستىرىلىپ، ولاردىڭ بەلگىلى ءبىر كونتەكستەگى ماعىنالىق سايكەستىگى باعالاندى.

كونتەكستىك تالداۋ ءسوزدىڭ جەكە تۇرعانداعى ماعىناسىن ەمەس، ناقتى تاريحي ماتىندە اتقاراتىن قىزمەتىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. لينگۆومادەني تالداۋ ارقىلى اعىلشىن تىلىندە تىكەلەي بالاماسى جوق ۇلتتىق ۇعىمدار بەلگىلەندى. سونىمەن قاتار ترانسليتەراتسيا، ەكسپليكاتسيا، سيپاتتامالى اۋدارما، ناقتىلاۋ جانە فۋنكتسيونالدىق بالاما سياقتى اۋدارماشىلىق تاسىلدەردىڭ تيىمدىلىگى قاراستىرىلدى.

نەگىزگى ءبولىم

Qandas.kz ماتەريالدارىنىڭ جانرلىق سيپاتى

Qandas.kz سايتىنداعى ماتىندەر قۇرىلىمى مەن ماقساتى جاعىنان بىركەلكى ەمەس. ءبىر ماقالا ارحيۆ قۇجاتىن تانىستىرۋعا ارنالسا، ەكىنشى ماتەريال بەلگىلى ءبىر تاريحي ورىن تۋرالى عىلىمي-تانىمدىق سيپاتتا جازىلادى. كەيبىر جاريالانىمداردا كۋاگەر ءسوزى نەمەسە وتباسىلىق ەستەلىك نەگىزگى دەرەك رەتىندە بەرىلەدى. حالىق اڭىزدارى مەن ميفولوگيالىق اڭگىمەلەردىڭ بايانداۋ ۇلگىسى بۇلاردان مۇلدە وزگەشە.

ارحيۆتىك ءماتىندى اۋدارۋدا دەرەكتىك دالدىك ءبىرىنشى ورىنعا شىعادى. وندا ادامنىڭ اتى-ءجونى، تۋعان جىلى، تۇرعىلىقتى جەرى، قۇجات ءنومىرى جانە رەسمي ايىپتاۋ اتاۋى وزگەرمەۋى كەرەك.

ولكەتانۋ وچەركىندە اقپاراتتىق مازمۇنمەن قاتار اۆتوردىڭ تۋعان جەرگە دەگەن كوزقاراسى مەن سيپاتتاۋ مانەرى بايقالادى. مۇنداي ءماتىندى تىم رەسمي اۋدارۋ تۇپنۇسقانىڭ ەموتسيونالدىق سيپاتىن السىرەتۋى مۇمكىن.

اۋىزشا تاريحتا بايانداۋشىنىڭ ءسوزى تەك اقپارات كوزى ەمەس، تاريحي تاجىريبەنىڭ جەكە كورىنىسى بولىپ سانالادى. سوندىقتان سويلەمدەردى تولىق ادەبي قالىپقا ءتۇسىرۋ نەمەسە ەموتسيالىق بولىكتەرىن قىسقارتۋ ءماتىننىڭ باستاپقى قىزمەتىن وزگەرتۋى ىقتيمال.

فولكلورلىق ماتىندە وقيعانىڭ مازمۇنى عانا ەمەس، ءداستۇرلى باستاما، قايتالاۋ، بەينەلى تىركەس جانە ميفولوگيالىق اتاۋلار دا ماڭىزدى. دەمەك، ءماتىننىڭ جانرىن انىقتاۋ اۋدارما ءتاسىلىن تاڭداۋدىڭ العاشقى كەزەڭى بولۋى ءتيىس.

«ولكەتانۋ» ءسوزىنىڭ اۋدارىلۋى

قازاق تىلىندەگى «ولكەتانۋ» ۇعىمى تاريح، گەوگرافيا، ارحەولوگيا، ەتنوگرافيا، تابيعي مۇرا جانە جەرگىلىكتى مادەنيەت تۋرالى ءبىلىمدى بىرىكتىرەدى. سوندىقتان ونى بارلىق جاعدايدا ءبىر عانا اعىلشىن سوزىمەن بەرۋ مۇمكىن ەمەس.

Local history بەلگىلى ءبىر ەلدى مەكەننىڭ نەمەسە ايماقتىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە قاتىستى قولدانىلادى.

Local studies جەرگىلىكتى تاريحپەن قاتار مادەنيەت، گەوگرافيا جانە تابيعات جونىندەگى ءبىلىمدى قامتيدى.

Regional studies بەلگىلى ءبىر ءوڭىردى پانارالىق تۇرعىدان زەرتتەۋدى بىلدىرەدى.

Local heritage studies تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋگە باعىتتالعان ماتىندەرگە سايكەس كەلەدى.

Qandas.kz سايتىنداعى جاريالانىمداردىڭ كوپشىلىگى تاريحي جانە تانىمدىق سيپاتتا بولعاندىقتان، «ولكەتانۋ» ۇعىمىن local history نەمەسە local heritage studies دەپ اۋدارۋ ورىندى.

«ولكەتانۋشى» ءسوزىنىڭ اۋدارماسى دا ماتىندەگى قىزمەتكە بايلانىستى:

– local historian – ءوڭىر تاريحىن زەرتتەيتىن ادام؛

– local-history researcher – ولكەتانۋ ماتەريالدارىن عىلىمي تۇرعىدان جيناقتايتىن زەرتتەۋشى؛

– local heritage researcher – تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەيتىن مامان.

Regional scientist تىركەسى بۇل ماعىناعا سايكەس كەلمەيدى. اعىلشىن تىلىندە ول ايماقتىق ەكونوميكا نەمەسە كەڭىستىكتىك جوسپارلاۋ سالاسىنداعى ماماندى ءبىلدىرۋى مۇمكىن.

ۇلتتىق-مادەني ۇعىمداردى جەتكىزۋ

ولكەتانۋ ماتەريالدارىندا اعىلشىن تىلىندە تولىق سايكەس بالاماسى جوق سوزدەر ءجيى كەزدەسەدى. ولاردىڭ قاتارىنا «شەجىرە»، «اتامەكەن»، «بي»، «باتىر»، «جايلاۋ»، «كيەلى جەر»، «توتە جازۋ» جانە «كونەكوز قاريا» سياقتى ۇعىمدار جاتادى.

قازاقشا اتاۋ         ۇسىنىلاتىن بالاما       اۋدارما ءتاسىلى
شەجىرە       genealogical chronicle؛ oral genealogy        سيپاتتامالى اۋدارما
اتامەكەن      ancestral homeland         فۋنكتسيونالدىق بالاما
بي     bi، a traditional judge and mediator        ترانسليتەراتسيا جانە ەكسپليكاتسيا
باتىر     warrior-hero        فۋنكتسيونالدىق بالاما
جايلاۋ     highland summer pasture        سيپاتتامالى اۋدارما
كيەلى جەر     sacred site        كونتەكستىك بالاما
توتە جازۋ   Töte Jazu؛ traditional Kazakh Arabic script        ترانسليتەراتسيا جانە ءتۇسىندىرۋ
كونەكوز قاريا an elder preserving living historical memory         ەكسپليكاتسيا
ۇلت جادى national memory         تەرمينولوگيالىق بالاما
حالىق جادى collective memory؛ community memory           كونتەكستىك بالاما

«بي» ءسوزىن تەك judge دەپ اۋدارۋ ونىڭ قوعامدىق قىزمەتىن تولىق جەتكىزبەيدى. قازاق قوعامىنداعى بي داۋ شەشۋمەن قاتار بىتىمگەر، شەشەن جانە بەدەلدى كەڭەسشى قىزمەتىن اتقارعان. سوندىقتان العاشقى قولدانىستا تۇسىندىرمەلى قۇرىلىم قاجەت:  A bi was a traditional judge، mediator، and respected community leader in Kazakh society.

كەيىنگى سويلەمدەردە bi اتاۋىن تۇسىندىرمەسىز قولدانۋعا بولادى.

«شەجىرە» ءسوزىن family tree دەپ اۋدارۋ دا جەتكىلىكسىز. Family tree كوبىنە تۋىستىق بايلانىستىڭ سىزباسىن بىلدىرەدى. ال شەجىرە اۋىزشا تاراعان تاريحي مالىمەتتەردى، رۋ-تايپا تاريحىن جانە بەلگىلى تۇلعالار تۋرالى اڭگىمەلەردى دە قامتيدى. سوندىقتان genealogical chronicle نەمەسە oral genealogy بالامالارى ماعىناعا جاقىنىراق.

ترانسليتەراتسيا جانە توپونيمدەردى بىرىزدەندىرۋ

جالقى ەسىمدەر مەن جەر-سۋ اتاۋلارى تاريحي ءماتىننىڭ دەرەكتىك نەگىزىن قۇرايدى. ولاردى ءار ماقالادا ءارتۇرلى جازۋ اقپاراتتى ىزدەۋدى قيىنداتادى.

Qandas.kz ماتەريالدارىندا جەتىسۋ، جاركەنت، اقسۋ، قورا، بۇرقانبۇلاق، كۇنەس، ىلە جانە بايانجۇرەك سياقتى اتاۋلار كەزدەسەدى.

ولاردىڭ ىقتيمال اعىلشىنشا نۇسقالارى:

– جەتىسۋ – Jetisu نەمەسە Zhetysu؛

– جاركەنت – Zharkent؛

– اقسۋ – Aksu؛

– قورا شاتقالى – Qora Gorge نەمەسە Kora Gorge؛

– بۇرقانبۇلاق سارقىراماسى – Burkhan-Bulak Waterfall؛

– ىلە ءوڭىرى – the Ili region؛

– كۇنەس اۋدانى – Künes County.

اۋدارمادا ءبىر نۇسقا نەگىزگى ستاندارت رەتىندە تاڭدالۋى كەرەك. مىسالى، سايت Jetisu نۇسقاسىن قابىلداسا، باسقا ماقالالاردا Zhetysu فورماسىن ارالاستىرىپ قولدانباعان ءجون. بالاما نۇسقانى العاشقى قولدانىستا جاقشا ىشىندە كورسەتۋگە بولادى.

توپونيم قۇرامىنداعى جالقى اتاۋ ترانسليتەراتسيالانادى، ال جالپى گەوگرافيالىق ءسوز اۋدارىلادى:

– شاتقال – gorge؛

– سارقىراما – waterfall؛

– وزەن – river؛

– كول – lake؛

– تاۋ – mountain.

قازاقستانداعى «اۋدان» اتاۋى كوبىنە district دەپ اۋدارىلادى. ال قىتايدىڭ اكىمشىلىك جۇيەسىندەگى كەيبىر اۋداندارعا county بالاماسى سايكەس كەلەدى. سوندىقتان ءبىر اكىمشىلىك تەرميندى بارلىق گەوگرافيالىق ايماققا اۆتوماتتى تۇردە قولدانۋ دۇرىس ەمەس.

ەكسپليكاتسيا جانە سيپاتتامالى اۋدارما

ەكسپليكاتسيا تۇپنۇسقادا قىسقا بەرىلگەن ۇعىمدى اۋدارما تىلىندە قوسىمشا سوزدەر ارقىلى اشىپ كورسەتەدى. بۇل ءتاسىل تاريحي ماتىندە وقىرمانعا بەيتانىس ۇعىمداردىڭ ماعىناسىن جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەت.

مىسالى:

– ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ – rehabilitation of victims of political repression؛

– سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعاندار – persons deprived of voting rights؛

– تاركىلەۋ ناۋقانى – state confiscation campaign؛

– اۋا كوشكەندەر – people who were forced to flee؛

– بوسقىنشىلىق – forced displacement نەمەسە refugee flight.

«اقتاۋ» ءسوزىن justification دەپ اۋدارۋ دۇرىس ەمەس. Justification بەلگىلى ءبىر ارەكەتتى نەگىزدەۋ ماعىناسىن بىلدىرەدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ زاڭدىق مارتەبەسى مەن ابىرويىن قالپىنا كەلتىرۋ جاعدايىندا rehabilitation تەرمينى قولدانىلۋى كەرەك.

«اۋا كوشۋ» تىركەسىن سوزبە-ءسوز اۋدارۋ اعىلشىن تىلىندە قاتە ماعىنا تۋعىزادى. بۇل تىركەس ادامداردىڭ قىسىمنان، اشارشىلىقتان نەمەسە قاۋىپتەن شەكارا اسىپ كەتۋىن بىلدىرەدى.

مىسالى: 1932 جىلعى قىتايعا اۋا كوشكەندەردىڭ ءتىزىمى تاقىرىبىن: A 1932 List of People Who Fled to China دەپ اۋدارۋعا بولادى. ەگەر ماتىندە بوسقىندىق سيپاتى انىق كورسەتىلسە: A 1932 List of Refugees Who Fled to China نۇسقاسى قولدانىلادى.

فۋنكتسيونالدىق بالاما جانە ماقالا تاقىرىپتارى

فۋنكتسيونالدىق بالاما تۇپنۇسقاداعى سوزدەردىڭ سىرتقى قۇرىلىمىن ەمەس، ولاردىڭ ماتىندەگى قىزمەتىن ساقتاۋعا نەگىزدەلەدى. بۇل ءتاسىل اسىرەسە ماقالا جانە اڭىز اتاۋلارىن اۋدارعاندا ءتيىمدى.

ۇلت جادىن جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى – A New Stage in Reviving National Memory

جەر-كوكتىڭ ايىرىلۋى جونىندە – How Heaven and Earth Were Separated

اسپاننىڭ بيىكتەۋى – How the Sky Was Raised

كۇن مەن جەر – The Sun and the Earth

«جەر-كوكتىڭ ايىرىلۋى جونىندە» اتاۋىن سوزبە-ءسوز قۇرىلىممەن بەرۋ اعىلشىن تىلىندە تابيعي ەستىلمەۋى مۇمكىن. How Heaven and Earth Were Separated نۇسقاسى اڭىزدىڭ مازمۇنىن دا، فولكلورلىق جانرىن دا جەتكىزەدى.

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تەرميندەرىنىڭ ەرەكشەلىگى

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى ارحيۆتىك ماتەريالداردا كەڭەستىك بيلىك قولدانعان يدەولوگيالىق جىكتەۋلەر كەزدەسەدى. «باي»، «كۋلاك»، «حالىق جاۋى»، «باندا مۇشەسى» جانە «الەۋمەتتىك قاۋىپتى ەلەمەنت» سياقتى اتاۋلار قازىرگى زەرتتەۋشىنىڭ بەيتاراپ پىكىرى ەمەس.

سوندىقتان اعىلشىن اۋدارماسىندا ولاردىڭ تاريحي قۇجاتتاعى ايىپتاۋ اتاۋلارى ەكەنى كورسەتىلۋى ءتيىس:

– classified by the Soviet authorities as a “bai”؛

– labelled an “enemy of the people”؛

– described in the official record as a “bandit”؛

– classified as a “socially dangerous element”.

«باي» ءسوزىن تەك rich man دەپ اۋدارۋ جەتكىلىكسىز. بۇل اتاۋ كەڭەستىك ساياساتتا ەكونوميكالىق جاعدايدى عانا ەمەس، تاپتىق ايىپتاۋدى دا بىلدىرگەن.

العاشقى قولدانىستا مىناداي تۇسىندىرمە بەرىلۋى مۇمكىن: Bai – a wealthy pastoral household owner classified by the Soviet authorities as a class enemy. «اقسۋ اۋدانىنان بايلار قاتارىندا جاتقىزىلىپ تەرگەلگەن، سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعاندار» تاقىرىبىنىڭ ۇسىنىلاتىن اۋدارماسى: Residents of Aksu District Investigated as “Bais” and Deprived of Voting Rights.

بۇل نۇسقادا as “Bais” قۇرىلىمى ادامداردىڭ وزىندىك الەۋمەتتىك انىقتاماسىن ەمەس، بيلىك تاراپىنان بەرىلگەن جىكتەۋدى بىلدىرەدى.

ارحيۆتىك دالدىكتى ساقتاۋ

ارحيۆتىك ماتەريالدى اۋدارعاندا ءماتىندى كوركەمدەۋگە نەمەسە اقپاراتتى قازىرگى تۇسىنىككە قاراي وزگەرتۋگە بولمايدى. ادامنىڭ اتى-ءجونى، تۋعان جىلى، تۇرعىلىقتى جەرى، اكىمشىلىك بىرلىگى، قۇجات ءنومىرى جانە ايىپتاۋ فورمۋلاسى تۇپنۇسقاعا سايكەس بەرىلۋى قاجەت.

ەگەر ادامنىڭ اتى ارحيۆ قۇجاتىندا ورىس ءتىلىنىڭ ۇلگىسىمەن نەمەسە قاتە جازىلسا، قۇجاتتاعى نۇسقا مەن قالپىنا كەلتىرىلگەن قازاقشا فورمانى قاتار كورسەتۋگە بولادى: The name is recorded in the archival document as “Kuzbekov Balagaz”؛ the reconstructed Kazakh form is Balagaz Qūzbekūly.

اۋدارماشى ارحيۆتىك نۇسقانى ۇندەمەي وزگەرتىپ جىبەرمەۋى كەرەك. سەبەبى قۇجاتتاعى جازىلىمنىڭ ءوزى تاريحي دەرەك بولىپ سانالادى.

ارحيۆ ماتىندەرىن دايىنداۋدا:

– داتالاردىڭ دالدىگى؛

– قور، تىزىمدەمە جانە ءىس نومىرلەرى؛

– ادام ەسىمدەرىنىڭ باستاپقى جازىلىمى؛

– ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋى؛

– قۇجاتتىڭ باستاپقى ءتىلى

مىندەتتى تۇردە كورسەتىلۋى ءتيىس.

حالىق جادى مەن اۋىزشا تاريحتى اۋدارۋ

اۋىزشا تاريح ءماتىنىنىڭ ەرەكشەلىگى – وندا دەرەك پەن جەكە تاجىريبە قاتار بەرىلەدى. بايانداۋشى وقيعانى تەك حابارلاپ قانا قويمايدى، وعان ءوزىنىڭ ەموتسيالىق باعاسىن دا قوسادى.

سوندىقتان اۋدارماشى اۋىزشا ەستەلىكتى تولىق رەسمي نەمەسە عىلىمي ستيلگە اينالدىرماۋى كەرەك. سويلەۋشىنىڭ نەگىزگى ءسوز قولدانىسى، وي ەكپىنى جانە وقيعاعا كوزقاراسى ساقتالۋعا ءتيىس. مىسالى: ارحيۆ رەسمي قۇجاتتىڭ تىلىندە سويلەسە، ەستەلىك حالىقتىڭ جاندى داۋىسىن جەتكىزەدى.

سويلەمىن: While the archive speaks in the language of official documents، memory conveys the living voice of the people. دەپ اۋدارۋعا بولادى.

بۇل نۇسقادا تۇپنۇسقاداعى ارحيۆ پەن ەستەلىك اراسىنداعى ماعىنالىق قاراما-قارسىلىق ساقتالعان.  قازاق تىلىندەگى تۋىستىق اتاۋلار دا ەرەكشە نازاردى تالاپ ەتەدى. «اپا» ءسوزى ماتىنگە قاراي elder sister، aunt، grandmother نەمەسە قۇرمەت بىلدىرەتىن قاراتپا بولۋى مۇمكىن. «اعا» ءسوزى دە ناقتى تۋىستىق ماعىنادان بولەك جاسى ۇلكەن ەر ادامعا قۇرمەت بىلدىرەدى. سوندىقتان مۇنداي سوزدەردىڭ بالاماسى كونتەكست انىقتالعاننان كەيىن تاڭدالۋى كەرەك.

اۋىزشا تاريحتى اۋدارۋدا مىنا قاعيدالار ساقتالۋى ءتيىس:

– بايانداۋشىنىڭ نەگىزگى ويىن وزگەرتپەۋ؛

– تۇپنۇسقادا جوق ەموتسيالىق سوزدەردى قوسپاۋ؛

– تاريحي قاسىرەتتى سەنساتسيالىق سيپاتتا بەرمەۋ؛

– تۇسىنىكسىز جەرلەردى رەداكتورلىق ەسكەرتپەمەن بەلگىلەۋ؛

– ادامنىڭ جەكە جانە وتباسىلىق دەرەكتەرىنە قۇرمەتپەن قاراۋ.

فولكلورلىق ماتىندەردىڭ اۋدارماسى

حالىق اڭىزدارى مەن ميفولوگيالىق اڭگىمەلەردە اقپاراتتان گورى بەينەلى بايانداۋ باسىم بولادى. مۇنداي ماتىندە قايتالاۋ، تۇراقتى باستاما، كوركەم تەڭەۋ جانە ميفولوگيالىق اتاۋلار ماڭىزدى قىزمەت اتقارادى.

قازاق فولكلورىنداعى: ەرتە، ەرتە، ەرتەدە… فورمۋلاسى اعىلشىن تىلىندە: Long، long ago…

دەپ بەرىلۋى مۇمكىن. «ءتاڭىر» ءسوزىنىڭ بالاماسى ماتىندەگى دۇنيەتانىمعا بايلانىستى تاڭدالادى. كونە تۇركىلىك نەمەسە ميفولوگيالىق كونتەكستە ونى Tengri تۇرىندە ساقتاۋ ورىندى: Tengri، the supreme heavenly deity. ال يسلامدىق مازمۇن باسىم ماتىندە God بالاماسى قولدانىلۋى مۇمكىن. دەمەك، ءبىر سوزگە الدىن الا بەكىتىلگەن جالعىز بالامانى بارلىق جاعدايدا قولدانۋ ءماتىننىڭ تاريحي قاباتىن بۇرمالاۋى ىقتيمال.

ماشينالىق اۋدارمانىڭ شەكتەۋلەرى

جاساندى ينتەللەكت پەن اۆتوماتتى اۋدارما جۇيەلەرى ءماتىننىڭ العاشقى نۇسقاسىن جىلدام دايىنداۋعا كومەكتەسەدى. دەگەنمەن تاريحي جانە ولكەتانۋ ماتەريالدارىن رەداكتسياسىز جاريالاۋ قاۋىپتى.

اۆتوماتتى اۋدارما:

– ءتوپونيمدى جالپى ەسىم رەتىندە قابىلداۋى؛

– ادام اتىن وزگەرتىپ جىبەرۋى؛

– ۇلتتىق ۇعىمدى سوزبە-ءسوز اۋدارۋى؛

– تاريحي تەرميننىڭ يدەولوگيالىق ماعىناسىن جوعالتۋى؛

– قازاق تىلىندەگى ۇزاق سويلەمنىڭ لوگيكالىق بايلانىسىن بۇزۋى مۇمكىن.

سوندىقتان ماشينالىق اۋدارما كومەكشى قۇرال قىزمەتىن عانا اتقارۋى ءتيىس. سوڭعى ءماتىن اۋدارماشى، اعىلشىن ءتىلىنىڭ رەداكتورى جانە تاريحي تاقىرىپتى بىلەتىن مامان تاراپىنان تەكسەرىلۋى قاجەت.

Qandas.kz ماتەريالدارىن اۋدارۋ الگوريتمى

زەرتتەۋ ناتيجەسىندە Qandas.kz ماتەريالدارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋدىڭ مىناداي كەزەڭدەرى ۇسىنىلادى.

ءبىرىنشى كەزەڭ – تۇپنۇسقانى تەكسەرۋ. قازاقشا ماتىندەگى ادام ەسىمدەرى، داتالار، گەوگرافيالىق اتاۋلار جانە ارحيۆتىك دەرەكتەر ناقتىلانادى.

ەكىنشى كەزەڭ – ارنايى بىرلىكتەردى بەلگىلەۋ. تاريحي تەرميندەر، ۇلتتىق ۇعىمدار، توپونيمدەر، انتروپونيمدەر جانە تۇراقتى تىركەستەر جەكە تىزىمگە ەنگىزىلەدى.

ءۇشىنشى كەزەڭ – اۋدارما ءتاسىلىن تاڭداۋ. ءاربىر ارنايى بىرلىككە ترانسليتەراتسيا، ەكسپليكاتسيا، سيپاتتامالى اۋدارما نەمەسە فۋنكتسيونالدىق بالاما تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى بەلگىلەنەدى.

ءتورتىنشى كەزەڭ – باستاپقى اۋدارما جاساۋ. ءماتىن سوزبە-ءسوز ەمەس، ماعىنالىق بولىكتەر بويىنشا اۋدارىلادى. قاجەت جاعدايدا ۇزاق سويلەمدەر اعىلشىن ءتىلىنىڭ سينتاكسيسىنە سايكەس بولىنەدى.

بەسىنشى كەزەڭ – تاريحي رەداكتسيا. ارحيۆتىك اتاۋلار، ساياسي تەرميندەر جانە وقيعا سيپاتتامالارى تۇپنۇسقامەن قايتا سالىستىرىلادى.

التىنشى كەزەڭ – تىلدىك رەداكتسيا. اعىلشىن تىلىندەگى گرامماتيكالىق، ستيليستيكالىق جانە پۋنكتۋاتسيالىق قاتەلەر تۇزەتىلەدى.

جەتىنشى كەزەڭ – بىرىزدىلىكتى تەكسەرۋ.         ادام ەسىمدەرى، جەر-سۋ اتاۋلارى جانە نەگىزگى تەرميندەر سايتتىڭ بارلىق ماتەريالىندا ءبىر نۇسقادا بەرىلۋى ءتيىس.

سەگىزىنشى كەزەڭ – جاريالانىمعا دايىنداۋ. تاقىرىپ، قىسقاشا سيپاتتاما، سۋرەت اتاۋى، كىلت سوزدەر جانە اۆتور تۋرالى مالىمەت اعىلشىن تىلىندە راسىمدەلەدى.

تەرمينولوگيالىق بازا قالىپتاستىرۋ

Qandas.kz سايتىنىڭ اعىلشىن تىلىندەگى بولىمىندە اۋدارما بىرىزدىلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن قازاقشا-اعىلشىنشا تەرمينولوگيالىق بازا قاجەت.

ءاربىر تەرمينگە:

– قازاقشا اتاۋى؛

– نەگىزگى اعىلشىنشا بالاماسى؛

– كونتەكستىك نۇسقالارى؛

– قىسقاشا تۇسىندىرمەسى؛

– قولدانۋعا بولمايتىن اۋدارماسى؛

– ماتىندەگى قولدانىس مىسالى؛

– بەكىتىلگەن ترانسليتەراتسياسى

ەنگىزىلۋى ءتيىس.

مىسالى: ولكەتانۋشى – نەگىزگى بالاما: local historian، قوسىمشا بالاما: local-history researcher

قولدانىلمايتىن نۇسقا: regional scientist

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن – نەگىزگى بالاما: political repression، كونتەكستىك بالاما: Soviet political repression، قولدانىلمايتىن نۇسقا: political pressure

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ – نەگىزگى بالاما: rehabilitation of victims of political repression، قولدانىلمايتىن نۇسقا: justification of victims

تەرمينولوگيالىق بازا بىرنەشە اۋدارماشى جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا ماتىندەردىڭ ورتاق ستاندارتقا ساي بولۋىنا كومەكتەسەدى.

قورىتىندى

Qandas.kz سايتىندا جاريالانعان ماتەريالدار جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ تاريحىن، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭىندەگى حالىق تاجىريبەسىن، جەرگىلىكتى مادەني مۇرانى جانە ۇجىمدىق جادتى قامتيدى. بۇل ماتىندەردى اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ بارىسىندا سوزدىك بالامانى تابۋ جەتكىلىكسىز. اۋدارما شەشىمى تاريحي كونتەكستكە، ءماتىن جانرىنا جانە ۇلتتىق ۇعىمنىڭ اتقاراتىن قىزمەتىنە نەگىزدەلۋى كەرەك.

تالداۋ ناتيجەسىندە ترانسليتەراتسيا، ەكسپليكاتسيا، سيپاتتامالى اۋدارما جانە فۋنكتسيونالدىق بالامانى ءوزارا ۇيلەستىرۋدىڭ ءتيىمدى ەكەنى انىقتالدى. ترانسليتەراتسيا ۇلتتىق اتاۋدىڭ باستاپقى فورماسىن ساقتايدى. ەكسپليكاتسيا مەن سيپاتتامالى اۋدارما ونىڭ ماعىناسىن شەتەلدىك وقىرمانعا تۇسىندىرەدى. فۋنكتسيونالدىق بالاما ءماتىننىڭ اعىلشىن تىلىندەگى تابيعي قۇرىلىمىن قامتاماسىز ەتەدى.

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ماتەريالدارىندا ارحيۆتىك جانە قۇقىقتىق دالدىك نەگىزگى تالاپ بولۋى ءتيىس. كەڭەستىك قۇجاتتارداعى «باي»، «حالىق جاۋى»، «باندا مۇشەسى» سياقتى اتاۋلار تاريحي بيلىكتىڭ يدەولوگيالىق جىكتەۋلەرى رەتىندە كورسەتىلۋى قاجەت.

اۋىزشا تاريح پەن حالىق جادى ماتىندەرىندە بايانداۋشىنىڭ جەكە داۋىسى، ەموتسيالىق كوزقاراسى جانە ۇلتتىق دۇنيەتانىمى ساقتالۋى كەرەك. فولكلورلىق ماتىندەردە ءداستۇرلى بايانداۋ ۇلگىسى، ميفولوگيالىق اتاۋلار مەن بەينەلى تىركەستەر ەسكەرىلۋى ءتيىس.

Qandas.kz سايتىنىڭ اعىلشىن تىلىندەگى ءبولىمىن دامىتۋ ءۇشىن بىرىڭعاي تەرمينولوگيالىق بازا، ادام ەسىمدەرى مەن جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ترانسليتەراتسيالىق كورسەتكىشى جانە اۋدارماعا ارنالعان رەداكتسيالىق نۇسقاۋلىق ازىرلەۋ ۇسىنىلادى. بۇل شارالار جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن حالىقارالىق وقىرمانعا جۇيەلى ءارى تۇسىنىكتى تۇردە ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر

Aixelá J. F. Culture-Specific Items in Translation // Translation، Power، Subversion / Ed. by R. Álvarez، M. C. Vidal. – Clevedon: Multilingual Matters، 1996. – P. 52–78.
Baker M. In Other Words: A Coursebook on Translation. – 3rd ed. – London: Routledge، 2018.
Halbwachs M. On Collective Memory. – Chicago: University of Chicago Press، 1992.
Newmark P. A Textbook of Translation. – New York: Prentice Hall، 1988.
Nida E. A. Toward a Science of Translating. – Leiden: E. J. Brill، 1964.
Portelli A. The Death of Luigi Trastulli and Other Stories: Form and Meaning in Oral History. – Albany: State University of New York Press، 1991.
Venuti L. The Translator’s Invisibility: A History of Translation. – 2nd ed. – London: Routledge، 2008.
kz. «ۇلت جادىن جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى».
kz. «1932 جىلعى قىتايعا اۋا كوشكەندەردىڭ ءتىزىمى: ارحيۆ قۇجاتى نەنى اڭعارتادى؟».
kz. «اقسۋ اۋدانىنان بايلار قاتارىندا جاتقىزىلىپ تەرگەلگەن، سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعاندار».
kz. «جەر-كوكتىڭ ايىرىلۋى جونىندە».
kz. «اسپاننىڭ بيىكتەۋى».
kz. «كۇن مەن جەر».
kz. جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ تاريحى، ولكەتانۋ، حالىق جادى جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبىنداعى ماتەريالدا.

انداس اجار

سۇلەيمان دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پەداگوگيكا جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار فاكۋلتەتى«اۋدارما ءىسى» ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتى.

 

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 12
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
قاجەت اقپارات

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
قاجەت اقپارات

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
قاجەت اقپارات

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
قاجەت اقپارات

جەتىسۋ مەن ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ارحەولوگيالىق جانە ساكرالدى مۇراسى

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
قاجەت اقپارات

ۇلتتىق پارك مۇراجايى: تابيعاتقا تانىمدىق ساياحات

September 29, 2026
Марқа тау таңбалы тастары
قاجەت اقپارات

مارقا تاۋ تاڭبالى تاستارى

September 28, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz