SHúkir, biz táuelsiz elimizdiń irgesi bekem, ǵúmyry úzaq bolǵanyn qalaimyz. Búl tilekke kelgende bárimiz bir auyzdymyz. Biraq sol maqsatqa jetkizer joldy tańdaudaǵy kózqarasymyz san túrli. Ótkenimizdi jete zerttemegendikten de, tarihtan sabaq almaǵandyqtan da, totalitarlyq jyldary sanamyzǵa qalyptastyrylǵan keibir ústanymnan áli de aryla almai kelemiz. Álbette, qúndylyqtar ózgergen qazirgi qoǵamda ádebietke degen kózqaras ta ózgerdi. Onyń ústine, sońǵy uaqyttarda «qazaq qalamgerleri búgingi zaman turaly jazbai júr» degen pikirler jii aityluda. Qúdaiǵa shúkir, jańa tuyndylar kóptep jazylyp jatqanyn moiyndauymyz kerek. Tipti, búgingi kúnniń áleumettik astaryna úńilip júrgen bireuler bar ma? Bar eken. B. Rimova atyndaǵy oblystyq drama teatrynda sahnalanǵan Iran-Ǵaiyptyń «Negizgi sharua» atty spektakli osy súraqqa naqty jauap bergendei boldy. 
Qazaqqa Iran-Ǵaiyp bolyp tanylǵan atalmysh qoiylymnyń avtorynyń aqyndyq talantyn, qalamgelik quatyn oqyrman qauym tolyq biledi. Sonymen qatar, Iran-Ǵaiyp dramaturgiya salasyndaǵy jemisti eńbegimen de júrt júreginen oiyp oryn alǵan. Másele Iran-Ǵaiyptyń kóp jazǵanynda emes, onyń óz shyǵarmalarynda adam bolmysy arqyly estetikalyq tútastyqqa negizdep ózgeshe bir sáuletti álem jasaityndyǵynda. Onyń «Negizgi sharua» spektaklide osyndai qasiettermen ádiptelgen kórkem dúnie.
Rasynda, eshkim batyly jetpeitin taqyrypqa tek júrekti qalamger ǵana bara alady. “Negizgi sharua” osyndai júrekti oidan tuǵan júlymyr shyǵarma. Óitkeni, onda biz jasap otyrǵan qoǵamnyń shynaiy bolmysy, ashy aqiqaty búge jiktemei, búkpesiz bayandalady. Kóleńkesinen qorqu, joǵaryǵa jaǵynu, tómendi ayaǵymen kórsetu deitin pendeshildikten aulaq. Tipti, oqiǵanyń, túiindi oidyń kóbi aramyzda júrgen adamdarǵa tike baǵyttalǵan. Álbette, biz óte bir kúrdeli qoǵamda, yaǵni, «Ózi bi, óz qoja bolǵan» kezeńde jasap jatyrmyz. «Tayaqtyń eki úshi bar» demekshi, óz aldyna bir-bir qúdai bolǵan adami bolmystan shyǵar jol tabu, qaumalaǵan qauymnyń bárine jaǵu qiyn. Tipti, tiriler jaily jazudyń ózi salmaqty oidy talap etetin, qalamnyń úshyn maimańdatyp tastaityn taqyryp.
Sondai-aq, búgingi qoǵamdaǵy taǵy bir soraqylyq – árkim óz sharuasymen ainalyspaidy. Biraq, árkimniń ózindik «Negizgi sharuasy» bar. Dese de, onyń bári baspaldaqtap órlegen qoǵamdyq qúrylymnyń tóńireginde óristeidi. Sol óristi kelisti oiyna arqau etken Iran-Ǵaiyptyń «Negizgi sharua» spektaklindegi oqiǵa qarapaiym ǵana otbasylyq ómirden etek alady. Jai kózge jadaǵailau kóringenimen shyǵarmanyń astary tereńde. Taǵy bir jaǵynan, spektaklьde beinelengen qyrandar (Joǵary lauazymdaǵylar), qyrǵilar (shendi deńpendiler), qarǵalar (qarapaiym eńbek adamdary) siyaqty úsh toptyń arasynda talasqa túsken taǵdyrlar kórgen jandy beijai qaldyrmaidy. Rasynda, ózimizdiń jaqsy qyrymyzdy qanshalyqty qadirlegenimizben, «Kedei – bai bolsam, bai – qúdai bolsam» degen uytty oidy sanamyzǵa sińirip alǵanymyzdy jasyra almaimyz. Al joqqa qolymyz jetken de soǵan jetkizgen jandardan teris ainala saludy ar men namystyń talqysyna salmaityn bolǵanbyz. Eń qarapaiymy, ákeń jasamaǵan jaqsylyqty jasaǵan adamdardy da tabany taiyp ketse, «Qúlan qúdyqqa qúlasa, basyna qúrbaqa oinaptynyń» kerin keltirip, teris ainalyp kete berudi kaperimizge myqtap sińirdik. Tipti, ata-babadan jalǵasqan taza súiispenshilik pen arly adamgershilikti belden basa saluǵa árqashan daiynbyz. Qysqasy, jeke múddeshildik júregimizdi jaulap bitti. Spektaklьdegi Túrǵyn mine, osyndai ómirdiń ókili. Onyń aralaspaityn adamy joq. Basyna baq bolyp qonǵan áielin aldaudy, onyń adamgershilik, keńdik, beijailyǵyn ańqaulyqqa balap, aldausyratudy ádetke ainaldyrǵan pende. Suyq júrisine ózi arlanbaidy. Qaita, ainalasyndaǵylardy arbap, aqsha jasau, kóringen áieldiń etegin ańdyǵan pendeshildigin, áieliniń ańqaulyǵyna almastyrǵan aqymaqtau qylyǵyna máz bolady. Jáne de úsh toptyń ortasynda it jyǵys bolumen aldanysh tabatyny bar. Qarǵalardy (Qarapaiym búqarany) tabanymen taptauǵa, qyrǵilardan (SHendi-shekpendi) paida aluǵa daiyn. Maqsaty – qyrandarǵa (Joǵary jikke) jetu. Qarap otyrsań, ainalamyzda bailyqqa ómeshegi úzilip, kózderi aqshaǵa qúnyqqan, bilikke ólip-óship úmtylǵan, kókeiin ataq aldausyratqan adamdar órip júr. Osyndai keri ketken qúbylys qoǵamnyń barlyq salasynda keń óris aluda. Búl «dert» Qazaqstan deitin respublikanyń túpkir-túpkirin túgeldei qamtyǵan.
Osy «dert» jemqorlyq deitin termindi ómirimizge sińirip úlgerdi. Jasyratyny joq, qazir «korruptsiyasyz» eshqandai tirlik bitpeidi. Álbette, jemqorlyq, sybailastyq, qylmystyń túr-túri – bári teris piǵylǵa jatady. Deitúrǵanmen, sybailas jemqorlyq degenińiz – ońaishylyqpen qúrdymǵa kete salatyn qúrylym emes. Óitkeni, onymen babalarymyzda kóp kúresken kórinedi. Erteden qalǵan:
Kóbelek kelip kúmp etip,
Kóbigin iship ol ketti.
Japalaq kelip jalp etip,
Jarymyn iship ol ketti.
Qarǵa kelip qarq etip,
Qalǵanyn iship ol ketti.
Sauysqan kelip sańq etip,
Sarqyp iship ol ketti.
Qyrǵauyl kelip qiqu sap,
Qazan túbi qaspaǵyn qyrnap iship ol ketti,
– dep keletin óleń joly sonyń aiǵaǵy emes pe? Búl aqiqat qoiylymda da tolyq kórinis tapqan. Aitpaqshy, spektaklьdegi Túrǵyn ózi jetim ósken, auyldyń qara domalaq balasy. Qiyndyqta júrip oqydy, izdene júrip, biikke úmtyldy. Armany aldamapty Astanadaǵy bildei bir ministrliktiń lauazymdy adamyna ainaldy. Biraq, qúrǵyr qu nápsi onyń taza da kirshiksiz adami bolmysyn midai bylyqtyryp jiberdi. Árine, Túrǵynnyń jasaǵan isi, qoldanǵan amalyna janyń kúiip, shydamyń tausylatyny anyq. Biraq, «Jalǵyz shauyp báige almas» degendei, oǵanda túsinistikpen qarauǵa bolady. Eger ol ádiletti bolsa, bári bir sol ortaǵa sińisip, oiyp oryn ala almas edi. Alǵan kúnniń ózinde túraqtap qala almas edi. Sondyqtan túlkidei búlǵańdap tirlik etui kerek. Basqa amaly da joq. Onyń bar armany qarǵalardyń qaltasyndaǵy bary men joǵyn qymqyryp alyp, qyrǵilardy arbap, qyrandarmen teńelu. Ol úshin aqsha, bailyq, qulyq-súmdyq, aldap-arbau, ayaqtan shalu kerek. Júregine daladai keń qazaqy qasietti sińirip ósken Túrǵyn kerbaqpa qoǵamnyń kesirinen keńirdek qamy úshin sonyń bárine mashyqtanǵan. Osyndai syrqatpen derttenip júrgender qanshama deshi aramyzda?!
Qoiylymnyń kótergen júgi, arqalaǵan oiy, tanym túrǵysynan áli talai oidy suyrtpaqtauǵa bolatyn edi. Dese de, osyndai kúrdeli tuyndyny sahnalaudyń ózi úlken jauapkershilikti talap etedi. Sondyqtan tájiribeli rejisser ǵana júrekti shyǵarmanyń kiltin taba alatyndyǵy anyq. «Negizgi sharua» búǵan deiinde elimizdegi birneshe teatrynda qoiylypty. Ókinishke orai, sátti shyqpaǵan kórinedi. Biraq, ol oblystyq teatrda sahnalanǵannan keiin júrt arasynda rizashylyqqa bólengenin nesin jasyraiyq. Tipti, shyǵarma avtorynyń ózi spektaklьdiń qoyushy-rejisseri, B. Rimova atyndaǵy oblystyq drama teatrynyń ártisi Bazarbek Toqymtaevqa alǵysyn aityp, rizalyǵyn bildirgeni kóp jaidy úǵyndyrsa kerek.
Rasynda, qoiylym bastalǵan tústa kórermen eshnárseniń baiybyna bara almai ańtarylyp qalatyny jasyryn emes. Nebary úsh-aq adam (Túrǵyn – Saǵyndyq Júmadilov, áieli Sayash – Ayan Qojbanova, oinastan tuǵan múgedek bala Núr – Erkebúlan Aidymbaev) rólde oinaityn spektaklьdiń teń jarymy Túrǵynnyń ishki bolmysyn ashuǵa baǵyttalǵan. Ondaǵy oqiǵa jelisi Túrǵynnyń telefon arqyly sóilesken diyalogy arqyly beriledi. Osy barystaǵy dauys yrǵaǵy, túrǵan túrysy, kóńildengeni men kóńilsiz keipi arqyly onyń jiirkenishti keiip-kespiri ashyla túsedi. Rejisser osy shyndyqty dóp basu úshin úsh toptyń ornyna biliktiń eń biigin beineleitin kók tústi, shendi-shekpendilerdi kórsetken qyzyl boyauly, qarapaiym qara halyqtyń beinesin kórsetetin súr tústi satyny tańdap alǵan. Túiǵynnyń bar áreketi osy úsh satynyń ainalasynda órbidi. Ol kók tústi satyǵa kiimin ilip qoyady. Múnysy soǵan jetu, onyń mańyna kelgende dauysy da ózgerip, jalǵan beinesi ashyla túsedi. Osy kezde Abaidyń.: « Bolys boldym minekei, Bar malymdy shyǵyndap”, – degen óleńi eriksiz esińe oralady. Biraq, qyzyl boyauly satynyń tóńireginen shyqpaidy. Óitkeni, olardyń bailyǵynan paidalanu arqyly qaltasyn qalyńdatyp, kók tústi satyǵa jetudi armandaidy. Al súr tústi satyny ayaǵymen taptap, tipti, iterip, jyǵyp, tapap ótedi. Onyń janyna kelgende minezi dolylanyp, dauysy ózgerip, kisimsip, «Álsizdiń sózin salǵyrtsyp, SHala úǵamyn qyryndap» degendei kúi keshedi. Bylaisha aitqanda, qarapaiym halyq ol úshin túkke kerekgi joq. Sebebi, Túrǵynǵa olardan keletin paida shamaly.
Al qalǵan bóliginde otbasylyq jauapkershilik, adami qasiet, újdan tartysy beinelenedi. Ondaǵy oqiǵa áieliniń auru sheshesiniń qalyn bilip, auyldan oraluymen qatar, oinastan tuǵan balasy Núrdyń úige keluimen óriledi. Túrǵyn qansha jerden alayaq bolǵanymen shyndyq onyń oilaǵanyndai bolmaidy. Áieliniń aldynda barlyq jasyryn bet-beinesi ashylady. Biraq, mynau, tasbauyr tirliktiń qysymyna eti úirengen, jaqsy kúninen qol úzip qalmaudy oilaǵan, sondai-aq, bala baqyty búiyrmaǵan beishara áiel bárine keshirimmen qaraidy. Biraq, adamdyq, ar-namystan júrdai bolǵan Túrǵynnyń ayuandyq qylyǵynyń saldarynan Sayash pen Núr bári bir tastandy bolady. Múndai ómir qazirgi ekiniń-biriniń basynda bar. SHyndyǵyna keler bolsaq, qoiylymdy kóruge kelgen kórermenniń kóbiniń basynda osyndai jaǵdai bar, joq degen kúnniń ózinde birtalaiy soǵan daiyndalyp júrgender. Árkimniń shymbaiyna batar shyndyq qoi búl. Qazir shyndyqty moiyndaityn adam bar ma? Joq. Bárimiz sudan aq, sútten tazamyz. Biraq, ainalamyzdaǵy júrek auyrtar jaǵdailar qansha jasyrǵanymyzben óziniń aqiqatyn kún saiyn, saǵat saiyn dáleldep keledi.
Árine, teatr salasyndaǵy spektalьdiń baǵyn ashatyn mańyzdy túiin – rejisser men akter arasyndaǵy túsinistik. Óitkeni akter birde el bastaǵan kósemdi, endi birde sóz ústaǵan sheshendi, aita bersek, batyrdy, balany, kerek bolsa alqashty, ańqaudy da, qandai ról tura kelse sony sahnada somdaidy. Eger rejisser akterdiń jan dúniesin, ishki bolmysyn, sheberligin tolyq túsine alsa, onda oǵan laiyqty ról bólip, ony sátti somdap shyǵuǵa múmkindik tudyruǵa bolady. «Negizgi sharuanyń» sátti shyǵuy da rejisser men akterdiń birin-biri tolyq tanyp, sátti eńbek etuiniń nátijesinde tabysty boldy deuge negiz jetkilikti. Sebebi, atalmysh spektaklь respublikaǵa tanymal kino jáne teatr ártisi, oblystyq teatrdyń ártisi Saǵyndyq Júmadilovtyń 50 jasqa tolǵan mereitoiyna orai sahnalandy. Sondyqtan qoiylymnyń sátti shyǵuyna taǵy bir jaǵynan basty róldi somdaǵan Saǵyndyqtyń eńbegi mol boldy. Óitkeni, Saǵyndyq jeltoqsannyń ótinde shyńdalyp, táuelsizdikpen birge túlegen ónerpaz. Biraz jyldyq eńbek jolynda ónerdiń biraz salasynda júmys atqardy, basshy da, búqara da boldy. Onyń boiynda sahnaǵa degen bólekshe talant bar. Sonymen qatar, Saǵyndyq rejisserdiń tapsyrmasyna baǵynumen qatar, óziniń jasampazdyǵyn qosyp, qoltańbasyn qaldyryp otyrady. Qysqasy, Túrǵynnyń bar bolmysyn, onyń jan dúniesin Saǵyndyqtai tereń túsinetin ártis joq dese de bolady. Onyń ústine qoyushy – rejisser Qarlyǵash SHalabaevanyń da sheshimimen sahnanyń jeńil matalarmen ádiptelgeni, kúlgin sáuleniń jii qaitalanuy, bastan-ayaq Igorь Kurutoidyń oryndauyndaǵy «Master i Margarita» ániniń áueni men balalardyń shat kúlkisiniń úni biri-birin tolyqtyryp, ideyanyń ashyluyna sep bolǵan. Sonymen qatar, Túrǵynnyń ár beinesin qúltemirdiń (Robut) beinesi arqyly jaǵymdy-jaǵymsyz túrǵyda suretteudiń astarynda da úlken mán jatqany anyq.
Qai qyrynan kelsek te, qoiylym sátti shyqty. Basynda oqiǵanyń qalai órbitinin anyq úǵyna almai otyrǵan kórermen tartysty qoiylymdy kórip bitken soń kókeiindegi “Áttegenailary” kópke deiin kóńilińnen kóterilmei júretini anyq. Endeshe, siz de bir kórip qaityńyz?
Derekkóz: «Jetisu» gazeti, №25, senbi, 23 aqpan, 2013.
Qajet Andas
Q-Andasaqparattyq agenttigi.
Foto avtordyń jeke qorynan alyndy.











