شۇكiر، بiز تاۋەلسiز ەلiمiزدiڭ iرگەسi بەكەم، عۇمىرى ۇزاق بولعانىن قالايمىز. بۇل تiلەككە كەلگەندە ءبارiمiز بiر اۋىزدىمىز. بiراق سول ماقساتقا جەتكiزەر جولدى تاڭداۋداعى كوزقاراسىمىز سان ءتۇرلi. وتكەنiمiزدi جەتە زەرتتەمەگەندiكتەن دە، تاريحتان ساباق الماعاندىقتان دا، توتاليتارلىق جىلدارى سانامىزعا قالىپتاستىرىلعان كەيبiر ۇستانىمنان ءالi دە ارىلا الماي كەلەمiز. البەتتە، قۇندىلىقتار وزگەرگەن قازىرگى قوعامدا ادەبيەتكە دەگەن كوزقاراس تا وزگەردى. ونىڭ ۇستىنە، سوڭعى ۋاقىتتاردا «قازاق قالامگەرلەرى بۇگىنگى زامان تۋرالى جازباي ءجۇر» دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلۋدا. قۇدايعا شۇكىر، جاڭا تۋىندىلار كوپتەپ جازىلىپ جاتقانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ءتىپتى، بۇگىنگى كۇننىڭ الەۋمەتتىك استارىنا ءۇڭىلىپ جۇرگەن بىرەۋلەر بار ما؟ بار ەكەن. ب. ريموۆا اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترىندا ساحنالانعان يران-عايىپتىڭ «نەگىزگى شارۋا» اتتى سپەكتاكلى وسى سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرگەندەي بولدى.

قازاققا يران-عايىپ بولىپ تانىلعان اتالمىش قويىلىمنىڭ اۆتورىنىڭ اقىندىق تالانتىن، قالامگەلىك قۋاتىن وقىرمان قاۋىم تولىق بىلەدى. سونىمەن قاتار، يران-عايىپ دراماتۋرگيا سالاسىنداعى جەمىستى ەڭبەگىمەن دە جۇرت جۇرەگىنەن ويىپ ورىن العان. ماسەلە يران-عايىپتىڭ كوپ جازعانىندا ەمەس، ونىڭ ءوز شىعارمالارىندا ادام بولمىسى ارقىلى ەستەتيكالىق تۇتاستىققا نەگىزدەپ وزگەشە ءبىر ساۋلەتتى الەم جاسايتىندىعىندا. ونىڭ «نەگىزگى شارۋا» سپەكتاكلىدە وسىنداي قاسيەتتەرمەن ادىپتەلگەن كوركەم دۇنيە.
راسىندا، ەشكىم باتىلى جەتپەيتىن تاقىرىپقا تەك جۇرەكتى قالامگەر عانا بارا الادى. “نەگىزگى شارۋا” وسىنداي جۇرەكتى ويدان تۋعان جۇلىمىر شىعارما. ويتكەنى، وندا ءبىز جاساپ وتىرعان قوعامنىڭ شىنايى بولمىسى، اشى اقيقاتى بۇگە جىكتەمەي، بۇكپەسىز باياندالادى. كولەڭكەسىنەن قورقۋ، جوعارىعا جاعىنۋ، تومەندى اياعىمەن كورسەتۋ دەيتىن پەندەشىلدىكتەن اۋلاق. ءتىپتى، وقيعانىڭ، ءتۇيىندى ويدىڭ كوبى ارامىزدا جۇرگەن ادامدارعا تىكە باعىتتالعان. البەتتە، ءبىز وتە ءبىر كۇردەلى قوعامدا، ياعني، «ءوزى بي، ءوز قوجا بولعان» كەزەڭدە جاساپ جاتىرمىز. «تاياقتىڭ ەكى ءۇشى بار» دەمەكشى، ءوز الدىنا ءبىر-ءبىر قۇداي بولعان ادامي بولمىستان شىعار جول تابۋ، قاۋمالاعان قاۋىمنىڭ بارىنە جاعۋ قيىن. ءتىپتى، تىرىلەر جايلى جازۋدىڭ ءوزى سالماقتى ويدى تالاپ ەتەتىن، قالامنىڭ ۇشىن مايماڭداتىپ تاستايتىن تاقىرىپ.
سونداي-اق، بۇگىنگى قوعامداعى تاعى ءبىر سوراقىلىق – اركىم ءوز شارۋاسىمەن اينالىسپايدى. بىراق، اركىمنىڭ وزىندىك «نەگىزگى شارۋاسى» بار. دەسە دە، ونىڭ ءبارى باسپالداقتاپ ورلەگەن قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ توڭىرەگىندە ورىستەيدى. سول ءورىستى كەلىستى ويىنا ارقاۋ ەتكەن يران-عايىپتىڭ «نەگىزگى شارۋا» سپەكتاكلىندەگى وقيعا قاراپايىم عانا وتباسىلىق ومىردەن ەتەك الادى. جاي كوزگە جاداعايلاۋ كورىنگەنىمەن شىعارمانىڭ استارى تەرەڭدە. تاعى ءبىر جاعىنان، سپەكتاكلدە بەينەلەنگەن قىراندار (جوعارى لاۋازىمداعىلار)، قىرعيلار (شەندى دەڭپەندىلەر)، قارعالار (قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى) سياقتى ءۇش توپتىڭ اراسىندا تالاسقا تۇسكەن تاعدىرلار كورگەن جاندى بەيجاي قالدىرمايدى. راسىندا، ءوزىمىزدىڭ جاقسى قىرىمىزدى قانشالىقتى قادىرلەگەنىمىزبەن، «كەدەي – باي بولسام، باي – قۇداي بولسام» دەگەن ۋىتتى ويدى سانامىزعا ءسىڭىرىپ العانىمىزدى جاسىرا المايمىز. ال جوققا قولىمىز جەتكەن دە سوعان جەتكىزگەن جانداردان تەرىس اينالا سالۋدى ار مەن نامىستىڭ تالقىسىنا سالمايتىن بولعانبىز. ەڭ قاراپايىمى، اكەڭ جاساماعان جاقسىلىقتى جاساعان ادامداردى دا تابانى تايىپ كەتسە، «قۇلان قۇدىققا قۇلاسا، باسىنا قۇرباقا ويناپتىنىڭ» كەرىن كەلتىرىپ، تەرىس اينالىپ كەتە بەرۋدى كاپەرىمىزگە مىقتاپ سىڭىردىك. ءتىپتى، اتا-بابادان جالعاسقان تازا سۇيىسپەنشىلىك پەن ارلى ادامگەرشىلىكتى بەلدەن باسا سالۋعا ارقاشان دايىنبىز. قىسقاسى، جەكە مۇددەشىلدىك جۇرەگىمىزدى جاۋلاپ ءبىتتى. سپەكتاكلدەگى تۇرعىن مىنە، وسىنداي ءومىردىڭ وكىلى. ونىڭ ارالاسپايتىن ادامى جوق. باسىنا باق بولىپ قونعان ايەلىن الداۋدى، ونىڭ ادامگەرشىلىك، كەڭدىك، بەيجايلىعىن اڭقاۋلىققا بالاپ، الداۋسىراتۋدى ادەتكە اينالدىرعان پەندە. سۋىق جۇرىسىنە ءوزى ارلانبايدى. قايتا، اينالاسىنداعىلاردى ارباپ، اقشا جاساۋ، كورىنگەن ايەلدىڭ ەتەگىن اڭدىعان پەندەشىلدىگىن، ايەلىنىڭ اڭقاۋلىعىنا الماستىرعان اقىماقتاۋ قىلىعىنا ءماز بولادى. جانە دە ءۇش توپتىڭ ورتاسىندا يت جىعىس بولۋمەن الدانىش تاباتىنى بار. قارعالاردى (قاراپايىم بۇقارانى) تابانىمەن تاپتاۋعا، قىرعيلاردان (شەندى-شەكپەندى) پايدا الۋعا دايىن. ماقساتى – قىراندارعا (جوعارى جىككە) جەتۋ. قاراپ وتىرساڭ، اينالامىزدا بايلىققا ومەشەگى ءۇزىلىپ، كوزدەرى اقشاعا قۇنىققان، بيلىككە ءولىپ-ءوشىپ ۇمتىلعان، كوكەيىن اتاق الداۋسىراتقان ادامدار ءورىپ ءجۇر. وسىنداي كەرى كەتكەن قۇبىلىس قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا كەڭ ءورىس الۋدا. بۇل «دەرت» قازاقستان دەيتىن رەسپۋبليكانىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىن تۇگەلدەي قامتىعان.
وسى «دەرت» جەمقورلىق دەيتىن تەرميندى ومىرىمىزگە ءسىڭىرىپ ۇلگەردى. جاسىراتىنى جوق، قازىر «كوررۋپتسياسىز» ەشقانداي تىرلىك بىتپەيدى. البەتتە، جەمقورلىق، سىبايلاستىق، قىلمىستىڭ ءتۇر-ءتۇرى – ءبارى تەرىس پيعىلعا جاتادى. دەيتۇرعانمەن، سىبايلاس جەمقورلىق دەگەنىڭىز – وڭايشىلىقپەن قۇردىمعا كەتە سالاتىن قۇرىلىم ەمەس. ويتكەنى، ونىمەن بابالارىمىزدا كوپ كۇرەسكەن كورىنەدى. ەرتەدەن قالعان:
كوبەلەك كەلىپ كۇمپ ەتىپ،
كوبىگىن ءىشىپ ول كەتتى.
جاپالاق كەلىپ جالپ ەتىپ،
جارىمىن ءىشىپ ول كەتتى.
قارعا كەلىپ قارق ەتىپ،
قالعانىن ءىشىپ ول كەتتى.
ساۋىسقان كەلىپ ساڭق ەتىپ،
سارقىپ ءىشىپ ول كەتتى.
قىرعاۋىل كەلىپ قيقۋ ساپ،
قازان ءتۇبى قاسپاعىن قىرناپ ءىشىپ ول كەتتى،
– دەپ كەلەتىن ولەڭ جولى سونىڭ ايعاعى ەمەس پە؟ بۇل اقيقات قويىلىمدا دا تولىق كورىنىس تاپقان. ايتپاقشى، سپەكتاكلدەگى تۇرعىن ءوزى جەتىم وسكەن، اۋىلدىڭ قارا دومالاق بالاسى. قيىندىقتا ءجۇرىپ وقىدى، ىزدەنە ءجۇرىپ، بيىككە ۇمتىلدى. ارمانى الداماپتى استاناداعى بىلدەي ءبىر مينيسترلىكتىڭ لاۋازىمدى ادامىنا اينالدى. بىراق، قۇرعىر قۋ ءناپسى ونىڭ تازا دا كىرشىكسىز ادامي بولمىسىن ميداي بىلىقتىرىپ جىبەردى. ارينە، تۇرعىننىڭ جاساعان ءىسى، قولدانعان امالىنا جانىڭ كۇيىپ، شىدامىڭ تاۋسىلاتىنى انىق. بىراق، «جالعىز شاۋىپ بايگە الماس» دەگەندەي، وعاندا تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولادى. ەگەر ول ادىلەتتى بولسا، ءبارى ءبىر سول ورتاعا ءسىڭىسىپ، ويىپ ورىن الا الماس ەدى. العان كۇننىڭ وزىندە تۇراقتاپ قالا الماس ەدى. سوندىقتان تۇلكىدەي بۇلعاڭداپ تىرلىك ەتۋى كەرەك. باسقا امالى دا جوق. ونىڭ بار ارمانى قارعالاردىڭ قالتاسىنداعى بارى مەن جوعىن قىمقىرىپ الىپ، قىرعيلاردى ارباپ، قىراندارمەن تەڭەلۋ. ول ءۇشىن اقشا، بايلىق، قۋلىق-سۇمدىق، الداپ-ارباۋ، اياقتان شالۋ كەرەك. جۇرەگىنە دالاداي كەڭ قازاقى قاسيەتتى ءسىڭىرىپ وسكەن تۇرعىن كەرباقپا قوعامنىڭ كەسىرىنەن كەڭىردەك قامى ءۇشىن سونىڭ بارىنە ماشىقتانعان. وسىنداي سىرقاتپەن دەرتتەنىپ جۇرگەندەر قانشاما دەشى ارامىزدا؟!
قويىلىمنىڭ كوتەرگەن جۇگى، ارقالاعان ويى، تانىم تۇرعىسىنان ءالى تالاي ويدى سۋىرتپاقتاۋعا بولاتىن ەدى. دەسە دە، وسىنداي كۇردەلى تۋىندىنى ساحنالاۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان تاجىريبەلى رەجيسسەر عانا جۇرەكتى شىعارمانىڭ كىلتىن تابا الاتىندىعى انىق. «نەگىزگى شارۋا» بۇعان دەيىندە ەلىمىزدەگى بىرنەشە تەاترىندا قويىلىپتى. وكىنىشكە وراي، ءساتتى شىقپاعان كورىنەدى. بىراق، ول وبلىستىق تەاتردا ساحنالانعاننان كەيىن جۇرت اراسىندا ريزاشىلىققا بولەنگەنىن نەسىن جاسىرايىق. ءتىپتى، شىعارما اۆتورىنىڭ ءوزى سپەكتاكلدىڭ قويۋشى-رەجيسسەرى، ب. ريموۆا اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ ءارتىسى بازاربەك توقىمتاەۆقا العىسىن ايتىپ، ريزالىعىن بىلدىرگەنى كوپ جايدى ۇعىندىرسا كەرەك.
راسىندا، قويىلىم باستالعان تۇستا كورەرمەن ەشنارسەنىڭ بايىبىنا بارا الماي اڭتارىلىپ قالاتىنى جاسىرىن ەمەس. نەبارى ءۇش-اق ادام (تۇرعىن – ساعىندىق ءجۇمادىلوۆ، ايەلى ساياش – ايان قوجبانوۆا، ويناستان تۋعان مۇگەدەك بالا نۇر – ەركەبۇلان ايدىمباەۆ) رولدە وينايتىن سپەكتاكلدىڭ تەڭ جارىمى تۇرعىننىڭ ىشكى بولمىسىن اشۋعا باعىتتالعان. ونداعى وقيعا جەلىسى تۇرعىننىڭ تەلەفون ارقىلى سويلەسكەن ديالوگى ارقىلى بەرىلەدى. وسى بارىستاعى داۋىس ىرعاعى، تۇرعان تۇرىسى، كوڭىلدەنگەنى مەن كوڭىلسىز كەيپى ارقىلى ونىڭ جيىركەنىشتى كەيىپ-كەسپىرى اشىلا تۇسەدى. رەجيسسەر وسى شىندىقتى ءدوپ باسۋ ءۇشىن ءۇش توپتىڭ ورنىنا بيلىكتىڭ ەڭ بيىگىن بەينەلەيتىن كوك ءتۇستى، شەندى-شەكپەندىلەردى كورسەتكەن قىزىل بوياۋلى، قاراپايىم قارا حالىقتىڭ بەينەسىن كورسەتەتىن سۇر ءتۇستى ساتىنى تاڭداپ العان. تۇيعىننىڭ بار ارەكەتى وسى ءۇش ساتىنىڭ اينالاسىندا ءوربيدى. ول كوك ءتۇستى ساتىعا كيىمىن ءىلىپ قويادى. مۇنىسى سوعان جەتۋ، ونىڭ ماڭىنا كەلگەندە داۋىسى دا وزگەرىپ، جالعان بەينەسى اشىلا تۇسەدى. وسى كەزدە ابايدىڭ.: « بولىس بولدىم مىنەكەي، بار مالىمدى شىعىنداپ”، – دەگەن ولەڭى ەرىكسىز ەسىڭە ورالادى. بىراق، قىزىل بوياۋلى ساتىنىڭ توڭىرەگىنەن شىقپايدى. ويتكەنى، ولاردىڭ بايلىعىنان پايدالانۋ ارقىلى قالتاسىن قالىڭداتىپ، كوك ءتۇستى ساتىعا جەتۋدى ارماندايدى. ال ءسۇر ءتۇستى ساتىنى اياعىمەن تاپتاپ، ءتىپتى، يتەرىپ، جىعىپ، تاپاپ وتەدى. ونىڭ جانىنا كەلگەندە مىنەزى دولىلانىپ، داۋىسى وزگەرىپ، كىسىمسىپ، «ءالسىزدىڭ ءسوزىن سالعىرتسىپ، شالا ۇعامىن قىرىنداپ» دەگەندەي كۇي كەشەدى. بىلايشا ايتقاندا، قاراپايىم حالىق ول ءۇشىن تۇككە كەرەكگى جوق. سەبەبى، تۇرعىنعا ولاردان كەلەتىن پايدا شامالى.
ال قالعان بولىگىندە وتباسىلىق جاۋاپكەرشىلىك، ادامي قاسيەت، ۇجدان تارتىسى بەينەلەنەدى. ونداعى وقيعا ايەلىنىڭ اۋرۋ شەشەسىنىڭ قالىن ءبىلىپ، اۋىلدان ورالۋىمەن قاتار، ويناستان تۋعان بالاسى نۇردىڭ ۇيگە كەلۋىمەن ورىلەدى. تۇرعىن قانشا جەردەن الاياق بولعانىمەن شىندىق ونىڭ ويلاعانىنداي بولمايدى. ايەلىنىڭ الدىندا بارلىق جاسىرىن بەت-بەينەسى اشىلادى. بىراق، مىناۋ، تاسباۋىر تىرلىكتىڭ قىسىمىنا ەتى ۇيرەنگەن، جاقسى كۇنىنەن قول ءۇزىپ قالماۋدى ويلاعان، سونداي-اق، بالا باقىتى بۇيىرماعان بەيشارا ايەل بارىنە كەشىرىممەن قارايدى. بىراق، ادامدىق، ار-نامىستان جۇرداي بولعان تۇرعىننىڭ ايۋاندىق قىلىعىنىڭ سالدارىنان ساياش پەن نۇر ءبارى ءبىر تاستاندى بولادى. مۇنداي ءومىر قازىرگى ەكىنىڭ-ءبىرىنىڭ باسىندا بار. شىندىعىنا كەلەر بولساق، قويىلىمدى كورۋگە كەلگەن كورەرمەننىڭ كوبىنىڭ باسىندا وسىنداي جاعداي بار، جوق دەگەن كۇننىڭ وزىندە ءبىرتالايى سوعان دايىندالىپ جۇرگەندەر. اركىمنىڭ شىمبايىنا باتار شىندىق قوي بۇل. قازىر شىندىقتى مويىندايتىن ادام بار ما؟ جوق. ءبارىمىز سۋدان اق، سۇتتەن تازامىز. بىراق، اينالامىزداعى جۇرەك اۋىرتار جاعدايلار قانشا جاسىرعانىمىزبەن ءوزىنىڭ اقيقاتىن كۇن سايىن، ساعات سايىن دالەلدەپ كەلەدى.
ارينە، تەاتر سالاسىنداعى سپەكتالدىڭ باعىن اشاتىن ماڭىزدى ءتۇيىن – رەجيسسەر مەن اكتەر اراسىنداعى تۇسىنىستىك. ويتكەنى اكتەر بىردە ەل باستاعان كوسەمدى، ەندى بىردە ءسوز ۇستاعان شەشەندى، ايتا بەرسەك، باتىردى، بالانى، كەرەك بولسا القاشتى، اڭقاۋدى دا، قانداي ءرول تۋرا كەلسە سونى ساحنادا سومدايدى. ەگەر رەجيسسەر اكتەردىڭ جان دۇنيەسىن، ىشكى بولمىسىن، شەبەرلىگىن تولىق تۇسىنە السا، وندا وعان لايىقتى ءرول ءبولىپ، ونى ءساتتى سومداپ شىعۋعا مۇمكىندىك تۋدىرۋعا بولادى. «نەگىزگى شارۋانىڭ» ءساتتى شىعۋى دا رەجيسسەر مەن اكتەردىڭ ءبىرىن-ءبىرى تولىق تانىپ، ءساتتى ەڭبەك ەتۋىنىڭ ناتيجەسىندە تابىستى بولدى دەۋگە نەگىز جەتكىلىكتى. سەبەبى، اتالمىش سپەكتاكل رەسپۋبليكاعا تانىمال كينو جانە تەاتر ءارتىسى، وبلىستىق تەاتردىڭ ءارتىسى ساعىندىق ءجۇمادىلوۆتىڭ 50 جاسقا تولعان مەرەيتويىنا وراي ساحنالاندى. سوندىقتان قويىلىمنىڭ ءساتتى شىعۋىنا تاعى ءبىر جاعىنان باستى ءرولدى سومداعان ساعىندىقتىڭ ەڭبەگى مول بولدى. ويتكەنى، ساعىندىق جەلتوقساننىڭ وتىندە شىڭدالىپ، تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە تۇلەگەن ونەرپاز. ءبىراز جىلدىق ەڭبەك جولىندا ونەردىڭ ءبىراز سالاسىندا جۇمىس اتقاردى، باسشى دا، بۇقارا دا بولدى. ونىڭ بويىندا ساحناعا دەگەن بولەكشە تالانت بار. سونىمەن قاتار، ساعىندىق رەجيسسەردىڭ تاپسىرماسىنا باعىنۋمەن قاتار، ءوزىنىڭ جاسامپازدىعىن قوسىپ، قولتاڭباسىن قالدىرىپ وتىرادى. قىسقاسى، تۇرعىننىڭ بار بولمىسىن، ونىڭ جان دۇنيەسىن ساعىندىقتاي تەرەڭ تۇسىنەتىن ءارتىس جوق دەسە دە بولادى. ونىڭ ۇستىنە قويۋشى – رەجيسسەر قارلىعاش شالاباەۆانىڭ دا شەشىمىمەن ساحنانىڭ جەڭىل ماتالارمەن ادىپتەلگەنى، كۇلگىن ساۋلەنىڭ ءجيى قايتالانۋى، باستان-اياق يگور كۋرۋتويدىڭ ورىنداۋىنداعى «ماستەر ي مارگاريتا» ءانىنىڭ اۋەنى مەن بالالاردىڭ شات كۇلكىسىنىڭ ءۇنى ءبىرى-ءبىرىن تولىقتىرىپ، يدەيانىڭ اشىلۋىنا سەپ بولعان. سونىمەن قاتار، تۇرعىننىڭ ءار بەينەسىن قۇلتەمىردىڭ (روبۋت) بەينەسى ارقىلى جاعىمدى-جاعىمسىز تۇرعىدا سۋرەتتەۋدىڭ استارىندا دا ۇلكەن ءمان جاتقانى انىق.
قاي قىرىنان كەلسەك تە، قويىلىم ءساتتى شىقتى. باسىندا وقيعانىڭ قالاي ءوربيتىنىن انىق ۇعىنا الماي وتىرعان كورەرمەن تارتىستى قويىلىمدى كورىپ بىتكەن سوڭ كوكەيىندەگى “اتتەگەنايلارى” كوپكە دەيىن كوڭىلىڭنەن كوتەرىلمەي جۇرەتىنى انىق. ەندەشە، ءسىز دە ءبىر كورىپ قايتىڭىز؟
دەرەككوز: «جەتىسۋ» گازەتى، №25، سەنبى، 23 اقپان، 2013.
قاجەت انداس
Q-Andasاقپاراتتىق اگەنتتىگى.
فوتو اۆتوردىڭ جەكە قورىنان الىندى.











