Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت اقپارات

اقىت ءۇلىمجىۇلى تۋرالى زەرتتەۋ

admin
2026/08/30
قاجەت اقپارات
0
Ақыт Үлімжіұлы туралы зерттеу

اقىتتىڭ قاجىلىق ساپارى مەن كەيىنگى اعارتۋشىلىق، قازىلىق قىزمەتى (1908–1940)
1907 جىلى قاجىلىق ساپارىنا شىققان اقىت 8 ايدان استام ۋاقىت ءجۇرىپ، 1908 جىلى مامىر ايىندا ەلىنە ورالادى. بۇل ساپار ونىڭ رۋحاني ومىرىنە تەرەڭ اسەر ەتىپ، دۇنيەتانىمىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. ەلگە كەلگەن سوڭ ول قوبدا وڭىرىندە قايتادان بالا وقىتۋدى جالعاستىرادى. وسى ۋاقىتتا قوبدانىڭ اقبالشىق دەگەن جەرىنە مەشىت پەن مەدرەسە سالدىرادى.1912 جىلى التاي ەلىنىڭ حالقى اقىتتىڭ بەدەلىن ەرەكشە مويىنداپ، ونى قوبدادان كوشىرىپ اكەلىپ، كوكتوعاي، بۋىرىلتوعاي جانە شىڭگىل ەلدەرىنىڭ قازىسى ەتىپ سايلايدى.
سول جىلى كوكتوعايدىڭ شاكۇرتى دەگەن جەرىندە «اق مەشىت» اتالعان ۇلكەن مەشىت جانە ەكى سىنىپتىق مەدرەسە سالدىرادى. مۇندا ول قازىلىق مىندەتپەن قاتار، ۇستازدىق قىزمەتىن دە جالعاستىرادى. مەدرەسەلەر جۇيەسى مەن وقۋ باعدارلاماسى عازەز قاجى اقىتۇلى مەن سول ءداۋىردى كورگەن قاريالاردىڭ ەستەلىكتەرىنە قاراعاندا، اقىت مەدرەسەلەرىندە وقۋ تەك ءدىني پاندەرمەن شەكتەلمەگەن. ول شاكىرتتەرگە قۇران ءتاجۋيتىن (اۋەنى مەن ماعىناسىن)، سونىمەن بىرگە ەسەپ، اراب ءتىلى گرامماتيكاسى، دۇنيە گەوگرافياسى، تاريح، يسلام تاريحى، شىعىس ادەبيەتى سياقتى پاندەردى دە وقىتقان.
وسى وقۋ جۇيەسىنىڭ ارقاسىندا اقىت پەن ونىڭ ۇلدارىنا شاكىرت بولعاندار اراسىنان قۇراندى تىكەلەي اراب تىلىنەن اۋداراتىن ءبىلىمدارلار شىققان. مىسالى، قازاقشا قۇران اۋدارماسىن جاساعان قازەز قاجى مەن ماقاش اقىتتىڭ بالاسى قابدىلماننان وقىپ شىققان شاكىرتتەر.1912 جىلدان كەيىن «ءوردىڭ ءتورت ءتايجىسى» —
قازىرگى بۋىرىلتوعاي، كوكتوعاي، شىڭگىل وڭىرلەرىنىڭ ەل اعالارى اقىتتى قازى ەتىپ بەكىتكەن سوڭ، ول شاريعات زاڭدارى بويىنشا بيلىك جۇرگىزىپ، ءادىل شەشىمدەرىمەن ەلگە تانىلدى. سول جىلى كوكتوعايدىڭ شاكۇرتى جەرىندە «اق مەشىت»، جازعى جايلاۋى تۇرعىنعا شاعىن مەشىت، 1913 جىلى بۋىرىلتوعايداعى ءمايىت بي اۋىلىندا ۇلكەن مەشىت پەن مەدرەسە، سونداي-اق شىڭگىلدەگى قۇل مولقى رۋى ىشىندە ەكى شاعىن مەشىت سالدىرعان. ول مەشىتتەردە ارنايى يمامدار مەن ۇستازدار ارقىلى بالالارعا وقۋ ۇيىمداستىرىلعان.
جوعارىداعى دەرەكتەردەن كورىپ وتىرعانىمىزداي، اقىت قاجى – تەك قيسساگەر اقىن عانا ەمەس، شەبەر ۇيىمداستىرۋشى، اعارتۋشى، ءارى قوعام قايراتكەرى. ول ءدىن قىزمەتىن ەلدىڭ مادەني جانە رۋحاني دامۋىنا باعىتتاي بىلگەن تۇلعا. اقىت جاساعان داۋىردە شىڭجاڭ ولكەسىندە رەسمي ۇكىمەت قۇرىلىمدارى (قىتاي ۋاكىلدەرى، مانساپتىلار) بولعانىمەن، مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ىشكى ومىرىندە نەگىزگى بيلىك شاريعات زاڭدارى ارقىلى جۇزەگە اسقان. سول سەبەپتى، ازاماتتىق ىستەر — نەكە، مۇرا، داۋ-شارلار — تۇگەلدەي قازىنىڭ ۇكىمىمەن شەشىلگەن. اقىت وسى جۇيەدە 28 جىل بويى، ياعني 1912 جىلدان 1940 جىلعا دەيىن قازى قىزمەتىن اتقاردى. ونىڭ ادىلدىگى مەن كورەگەندىگى تۋرالى ەل ىشىندە كوپتەگەن اڭىزدار ساقتالعان.
ماسەلەن، حالىق اراسىندا:
«مۇحاممەت مومىن يشان مەن اقىت قازى – التايدىڭ ەكى ءبيى ەدى، ءبىرى ءدىننىڭ، ءبىرى ادىلدىكتىڭ شامشىراعى بولاتىن»، – دەگەن ءسوز قالعان.
اقىتتىڭ قوعامداعى بەدەلى مەن دانالىعىنىڭ دالەلى – ەل اراسىندا بولعان ءتۇرلى داۋلاردىڭ ءادىل شەشىلۋى عانا ەمەس، ونىڭ رۋحاني ىقپالىنىڭ كەڭدىگى. حالىق وعان تەك ءدىن قىزمەتكەرى رەتىندە ەمەس، اقىلشى، باتا بەرۋشى، ەلدىڭ رۋحاني تىرەگى رەتىندە قاراعان.
حالىق اۋزىنداعى اڭىزداردىڭ بىرىندە، 1920-جىلدارى التايداعى عاشىقتار وقيعاسىندا جازىقسىزدان-جازىقسىز قاماۋعا الىنعان مومىن مەن شولپان تۇرمەگە اكەتىلەردە بىلاي دەگەن ەكەن:
«پايعامبار قاديشانى الماپ پا ەدى،
فاتيما عالي شەرگە بارماپ پا ەدى.
ارمانسىز كەتەر ەدىم ولتىرسە دە،
اقىتتىڭ الدىنا اپار ايداپ مەنى!»
بۇل سوزدەردىڭ ءوزى-اق اقىتتىڭ ادىلدىگىنە، ەل سەنىمىنە يە بولعان تۇلعا ەكەنىن ايعاقتايدى.

اقىتتىڭ ادەبي جانە رۋحاني مۇراسى، ابايمەن بايلانىسى
اقىت شىعارماشىلىعىنىڭ دامۋى مەن ونىڭ دۇنيەتانىمىنداعى ۇلكەن بەتبۇرىس – ۇلى اباي شىعارمالارىمەن تانىسۋىنان باستالادى. 1930 جىلى ول موڭعوليانىڭ قوبدا ايماعىنا ساپار شەگىپ، سول جەردە جاڭا ۇكىمەت قۇرۋ جۇمىستارىنا قاتىسىپ جۇرگەن كەڭەستىك دەلەگاتسيا مۇشەلەرىمەن، سونىڭ ىشىندە قاسىموۆ اباي ەسىمدى كوممۋنيست قايراتكەرمەن كەزدەسەدى.
بۇل كەزەڭ — موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلىپ، جاڭاشا باعىت ۇستانىپ جاتقان ۋاقىتى ەدى. اقىت وسى كەزدە قاسىموۆ ابايمەن حات ارقىلى پىكىر الماسىپ، تەرەڭ ويلى سۇحبات جۇرگىزەدى. ونىڭ قاسىموۆ ابايعا جازعان حاتىندا حالىق تاعدىرى، ۇلتتىڭ بولاشاعى، ەلدىڭ بىرلىگى مەن ويانۋ قاجەتتىگى جونىندەگى تولعانىستارى ايقىن كورىنىس تابادى:
اتاسى ناشار از اۋىل،
ارمانمەن وتىر جىبىرلاپ.
مۇڭعىل سويلەر حۇرىلداپ،
ورىس سويلەر شىرىلداپ،
قازاق بايقۇس جاتپاي ما،
ۇيقىدا ءالى پىرىلداپ…
اقىن وسىلايشا حالقىنىڭ بەيقامدىعىن، ناداندىعىن اشىق سىناي وتىرىپ، قاسىموۆ ابايعا ارناپ «ەلگە تۋرا جول كورسەتىپ، حالىققا ءجون سىلتەۋ» پارىز ەكەنىن ايتادى:
…تاپتىڭ با بۇعان سونسار جاي،
جايىلىپ ەلىڭ قونارداي؟
بارىمتاسىز جاسار ما ەل،
بىلەكتىگە تونالماي؟
…وياندى عالام، وياندى،
قورقىتار اركىم قوياندى.
بۇقپالاماي بۇيىعىپ،
ەلدى وڭار كورسەت جوباڭدى!
وسى ولەڭ ارقىلى اقىت ءوز ءداۋىرىنىڭ ساياسي-رۋحاني جاعدايىن تەرەڭ ۇعىپ، ەلدىڭ مەشەۋلىگىنەن شىعۋدىڭ جولىن ءبىلىم مەن ادىلەتتەن ىزدەيدى. كەيىننەن ەل اراسىندا «اقىت ابايمەن كەزدەسكەن ەكەن» دەگەن اڭىز تاراعان. بۇل دەرەكتى زەرتتەۋشى قاليوللا نۇرتازاۇلى ناقتىلاپ، بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى:
«ابايمەن كەزدەستى دەگەن ءسوز قۇنانبايۇلى اباي تۋرالى ەمەس، قاسىموۆ اباي جايلى بولعان. سوندا دا، قاسىموۆ اباي اقىتقا اباي قۇنانبايۇلىنىڭ كىتابىن بەرگىزىپ، وقۋعا كەڭەس ەتكەن».
ابايدىڭ ولەڭدەر جيناعىن العان سوڭ، اقىت ونى زەردەلەپ وقىپ، تەرەڭ اسەرگە بولەنەدى.
ول ءوز حيكاياتتارىنىڭ بىرىندە:
«مۇميندەردىڭ كوڭىل كوزىن اشۋدى، ولاردى وپىق جەۋدەن ساقتاندىرۋدى، كەيىنگى ۇرپاققا ەستەلىك قالدىرۋدى نيەت ەتىپ، مارقۇم اباي قۇنانباي قاجىۇلىنىڭ كىتابىنان ورنەك الدىم»،
– دەپ جازادى.
وسىدان كەيىن اقىت ۇلى ابايدىڭ دانالىعىنا باس ءيىپ، ونى «قازاقتىڭ رۋحاني ۇستازى» رەتىندە دارىپتەيدى:
اقىندار بىزدەن بۇرىن ءوتتى تالاي،
اسىرەسە قۇنانباي بالاسى اباي.
ءدال سونداي وتكىر ءسوزدى بولماسام دا،
مەن دە از ءسوز جازىپ قويدىم قۇراپ، جاماي.
وسى سوزدەردەن ونىڭ وزىنە ۇستاز تۇتقان ابايدىڭ وي-تولعامدارىن جالعاستىرىپ، عاقليالىق (دانالىق، ناسيحاتتىق) باعىتتا جازعانىن اڭعارامىز. اقىتتىڭ 1-تومىنداعى 186–302 بەت ارالىعىنداعى 55 ولەڭ تۇگەلدەي دەرلىك اباي داستۇرىندەگى وي تەرەڭدىگى مەن ادامگەرشىلىك ءۇنىن جالعاستىرادى.
مىسالى، ونىڭ مىنا ولەڭدەرى تىكەلەي ابايشا تولعانىستىڭ جەمىسى:
ادام قويدى اتىمدى،
نادان قىلدى حالقىمدى.
مۇڭىڭدى ايتىپ جالىنساڭ،
اقىل بەرمەس تارتىمدى.
نەمەسە:
ءىشىم تولعان ۋ مەن ءورت، سىرتىم جاقسى،
نە سەبەپتەن مۇنى ايتتىم، سونى تاپشى.
تۇك وندىرمەي كەتەرمىن مەن كەلمەسكە،
قالعاندارىڭ قامىڭدى ويلاپ باقشى!
بۇل جولدارداعى مۇڭ مەن سىر – ابايدىڭ «قالىڭ ەلىم، قازاعىم…» ولەڭىندەگى جان كۇيىگىمەن ۇندەس.
اقىت ءوزىن ابايدىڭ رۋحاني سەرىگى، مۇراتتاس تۇلعاسى دەپ بىلەدى.
ول ۇلى ۇستازىنىڭ ادامگەرشىلىك، ەڭبەكقورلىق، عىلىمعا ۇمتىلۋ، ناداندىقپەن كۇرەس يدەيالارىن ءوز زامانىنىڭ شىندىعىنا سايكەستەندىرىپ دامىتقان.
اۋرە بولعان ول اباي،
توبىقتى تۋعان ەلىمەن.
ول دا كەيىپ كەتىپتى،
جۇرگىزە الماي جونىمەن.
ءبىر جاعىندا جاۋى كوپ،
وكسىپ جىلاپ ءوتتى عوي.
قارا قازاق قامىن جەپ،
مەن دە الىستىم سەنىمەن،
ساناڭا سارىق ەمىڭمەن…
وسى ولەڭىنەن-اق اقىتتىڭ ابايعا دەگەن ءىلتيپاتى مەن ونىڭ مۇراتىن ءوز بويىنان وتكىزىپ قابىلداعانىن كورۋگە بولادى.
اقىت ابايدان 23 جاس كىشى بولسا دا، باسپا بەتىندە ءوز ەڭبەكتەرىن ابايدان 18 جىل بۇرىن جاريالاعان. سوعان قاراماستان، ول ابايدىڭ دانالىعىن وزىنەن بيىك ۇستاپ، «مەنەن بۇرىن وتكەن ۇلى ۇستاز» دەپ قادىر تۇتقان. بۇل اقىتتىڭ پاراساتى مەن رۋحاني كىسىلىگىنىڭ بەلگىسى.
اباي مەن اقىتتىڭ وي ساباقتاستىعى مىنا باعىتتاردا توعىسادى:
ناداندىقپەن كۇرەس جانە بىلىمگە ۇمتىلۋ؛
ادامدىق پەن يماندىلىقتى قاتار ۇستاۋ؛
قازاق قوعامىنىڭ كەمشىلىگىن اشىپ ايتۋ؛
عىلىم مەن ەڭبەكتى باستى قۇندىلىق دەپ تانۋ.

قادىس ءجانابىلۇلى
دەرەككوز:اقىت ۇلىمجىۇلىنىڭ ولەڭدەر جيناعى.
باسى:https://qandas.kz/a%d2%9byt-%d2%aflimzhi%d2%b1ly-turaly-zertteu-4748/
جالعاسى بار…

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 19
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
قاجەت اقپارات

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
قاجەت اقپارات

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
قاجەت اقپارات

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
قاجەت اقپارات

Qandas.kz سايتىنداعى ولكەتانۋ ماقالالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ نەگىزدەرى

October 8, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
قاجەت اقپارات

جەتىسۋ مەن ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ارحەولوگيالىق جانە ساكرالدى مۇراسى

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
قاجەت اقپارات

ۇلتتىق پارك مۇراجايى: تابيعاتقا تانىمدىق ساياحات

September 29, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz