قازىر ىليياستىڭ ەسىمىن بىردە ىليياس جانسۈگىرۇلى, ەندى بىردە ىليياس جانسۈگىروۋ دەپ جازىپ جۈر. ودان ۆزگە ىليياستىڭ شىعارماشىلىق ۆمىرىندە قولدانعان سان تۈرلى بۈركەنشىك اتى بار. جوعارىداعى ەكى ەسىمدى بىردەي قولدانا بەرگەن جۆن بە? ەلدە, سولاردىڭ بىرىن العانىمىز دۇرىس پا? بولماسا, بۈركەنشىك ەسىمدەرىنىڭ ۈيلەسىمدى بىرەۋىن ۈلگى ەتكەن دۇرىس پا? سان سۇراقتىڭ جاۋابىن تابۋ ۈشىن الدىمەن ىليياستىڭ بۈركەنشىك ەسىمدەرىن انىقتاپ الايىق. سوسىن ۆز پىكىرىمدى بىلدىرگەنىم جۆن سيياقتى.
اقىن-جازۋشىلاردىڭ ۆمىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەردەلەي جۈرىپ, دەرەكتەردى انىقتاپ, ۆتىرىك كەتىپ قالماس ۈشىن ەلدەنەشە سارالاپ, تالداۋ جاساعاندا بىر ماڭىزدى جاعدايدى ەلەپ, ەسكەرە بەرمەيتىنىمىزدى اڭعاردىم. بىز كۆبىندە قالامگەرلەرگە باعا بەرگەندە باسپادان شىققان كىتاپتارى مەن توپتامالارىنا عانا كۆڭىل بۆلەمىز. ولاردىڭ كۆپشىلىككە تانىلۋىنا ۈلكەن ەسەر ەتەتىن, ۆز دەرەجەسىندە باعاسىن الۋعا ىقپالى بار, سۈيەنىشى مەن سەنىمدى سەرىگى بولعان باسپاسۆز ەكەندىگى ويعا كەلە بەرمەيدى. مەن تۇلعا تانۋدا وسى تۇرعىدان كەلۋ ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن. ۆيتكەنى قازىرگى ەلەم مەيلى قازاق كلاسسيكتەرى بولسىن, بەرى دە ەڭ الدىمەن جازۋشىلىق ۆمىرىن باسپاسۆزدەن باستاعان.
بىر قىزىعى, ۆتكەن عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى قازاق باسپاسۆزىندە باسىلعان ماقالالار نەگىزىنەن بۈركەنشىك اتپەن جارييالانعان. بۇل سول تۇستاعى ەلەم ەدەبيەتىندە دە ورىن العان ورتاق قۇبىلىس ەدى. ونىڭ سان تۈرلى سەبەبى بار ەكەن. بۇل تاقىرىپ بويىنشا جيىپ-تەرگەن, سەزىنگەن-سەزگەن, زەردەلەگەن دۈنيەلەردى وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى كەيىنگە قالدىرا تۇرۋدى جۆن كۆردىم. بىراق سول باسپاسۆزدەردەگى بۈركەنشىك اتپەن جازىلعان دۈنيەلەردىڭ كىمگە تەن ەكەندىگى ەلى كۈنگە ارنايى زەرتتەۋ نىساناسىنا ىلىنبەي كەلەدى. توقتار بەيىسقۇلوۋ اعامىز بەيىمبەت مايليننىڭ بۈركەنشىك ەسىمدەرىن 72-گە جەتكىزىپ, وسى تاقىرىپتاعى العاشقى جولدى سالدى. دەسە دە, كەيبىر دۈدەمال ويلار ونى قايتا قاراۋدىڭ قاجەتتىلىگىن تۋىنداتىپ وتىر. ول باسقا ەڭگىمە. وسى رەتتە مەن ىليياستىڭ بۈركەنشىك ەسىمدەرىن انىقتاپ كۆرۋدى مىقتاپ قولعا الدىم. ونىڭ تۇتاس بايانىن تۆمەندە سۆز ەتەمىن.
ۆزىمەن قاتارلاس قالامگەرلەر سيياقتى ىليياس تا گازەت-جۋرنالدارعا بۈركەنشىك اتپەن ماقالا جازىپ وتىرعان. مىسالى, بىلەل سۈلەيوۋ «قاپتاعاي», بۇيراس, سۈلەيۇلى دەگەن بۈركەنشىك اتتاردى قولدانسا, شامعالي سارىباەۋ شامعالي, «ش.س», «سارىبايۇلى», سارا ەسوۋا «ەسقىزى», «قازاق قىزى», قاجىم بىلسىنۇلى «قاسقاراۋ», قالدىباي ەبدۋللين «ق.ا», بەيىمبەتتىڭ قانشا تۈرلى قالام اتپەن جازعانىن جوعارىدا ايتتىق. سول قاتاردا ىليياستىڭ قولدانعان بۈركەنشىك ەسىمدەرىنىڭ سانى بىرازعا جەتەدى. ول تۋرالى وسىعان دەيىن تەمىربەك قوجاكەەۋ پەن جاقىپجان نۇرعوجاەۋ كۆرسەتكەن ىليياس, ماتاي, شولجىق, اعىن سىندى قالام اتتارمەن قاتار فاتيما اپامىزدىڭ ەستەلىگىندە جازىلعان ىليياس, ىليياس جانسۈگىرۇلى, جانسۈگىرۇلى, ىليياس جانسۈگىروۋ, بالگەر, جا-جا, سالپاڭ قۇلاق, قۇلاق, جەتىم بالا سيياقتى بۈركەنشىك ەسىمدەردى, بەيىمبەت مايلين تۋرالى ىرگەلى ەڭبەك جازىپ, ىليياس شىعارمالارىن بىراز زەرتتەگەن توقتار بەيىسقۇلوۋ اعامىز تىزىمگە قوسقان جەتىم بالا, قارابۇقارا, بۇقارا, توقاي-تەمىر, تاڭقىباي, ساقا, قۇيقالىق, سونا, قوسشى, بادىراق, قاينار, قۇرمەتشىل سيياقتى ەسىمدەردى اتاۋعا بولادى. كەيىنگى كەزدە زەرتتەۋشىلەردىڭ تىنىمسىز ىزدەنىسىنىڭ ارقاسىندا ىليياستىڭ «قازاق» گازەتىندە باسىلعان ەڭبەكتەرى انىقتالىپ, بۈركەنشىك ەسىمدەرىنىڭ سانىن كۆبەيتە تۈستى.
«قازاق» گازەتى 1913-1918 جىلدارى ورىنبور قالاسىندا جارييالانىپ تۇرعان قوعامدىق-ساياسي جەنە ەدەبي-مەدەني باسىلىم. №1, 1913 جىلى 2 اقپاندا شىعىپ, 1918 جىلدىڭ ناۋرىزىندا بىرجولاتا جابىلدى. جالپى 265 نۆمىرى جارىق كۆرگەن. باسىلىمدا ا. بايتۇرسىنۇلى, ە. بۆكەيحان, م. دۋلاتۇلى, م. شوقاي, م. تىنىشبايۇلى, ش. قۇدايبەردىۇلى, ع. قاراش, ر. مەرسەكوۋ, ج. تىلەۋلين, ع. مۇساعاليەۋ, م. جۇماباەۋ, ح. بولعانباەۋ, ح. عابباسوۋ, ج. اقپاەۋ, ج. سەيدالين, س. تورايعىروۋ, ا. مەمەتوۋ, س. دۆنەنتايۇلى, ح. دوسمۇحامەدۇلى, ى. جانسۈگىرۇلى, تاعى دا باسقا اۋتورلاردىڭ ماقالالارى جارييالانىپ تۇردى. ىليياس جانسۈگىرۇلى اتالمىش گازەتتەگى بەلسەندى اۋتوردىڭ بىرى بولماسا دا, ونىڭ ۆلەڭگە دەگەن قۇمارلىعىن وياتقان, العاشقى توپشىسىن قاتايتقان باسىلىم وسى «قازاق» گازەتى بولاتىن. ىليياستىڭ «قازاق» گازەتىنە قالاي كەلگەنى, كىمدەردىڭ قول ۇشىن بەرگەنى, قانداي ماقالارى مەن ۆلەڭدەرى, اقپاراتتىق ماتەريالى جارىق كۆرگەنى تۋرالى الداعى ۋاقىتتا تولىق تۈسىندىرىپ بەرەمىز. وسى رەتتە تاقىرىپقا وراي اتالعان گازەتتەگى ىليياستىڭ بۈركەنشىك ەسىمدەرىنە بىردەن اۋىسىپ كەتەيىك.
«قازاق» گازەتى (الماتى: «قازاق ەنتسيكلوپەديياسى» باس رەداكتسيياسى, 1998) ۈ. سۋبحانبەردينا, س. دەۋىتوۋ, ق. ساحوۋتاردىڭ قۇراستىرۋىمەن جارىق كۆرگەن كىتاپتا: «جانسۈگىروۋ ىليياس. قاپتاعاي. ۆزگەرىسكە // قازاق, 1917. №224, 1 اپرەلь. ۆلەڭ. جانسۈگىروۋ ىليياس. قاپتاعاي. تولقىن // قازاق, 1915. №162, 23 دەكابرь. ۆلەڭ. جانسۈگىروۋ ىليياس. قاپتاعاي. ۈمىت // قازاق, 1915. №102, 8 فەۋرالь. ۆلەڭ», – دەپ «قازاق» گازەتىندەگى «ۆلەڭ-جىر» ايدارى بويىنشا جاسالعان بيبليوگرافييالىق كۆرسەتكىشتە بەرىلگەن ەكەن. (تۆمەندىگى سۋرەتتە)


وسى تۇستا ىليىستىڭ اۋىلداسى, اعاسى ەرى ۇستازى, جاقىن جاناشىرى بولعان قازاق حالقىنىڭ تالانتتى ۇلى بىلەل سۈلەەۋتىڭ دە «قاپتاعاي» دەگەن بۈركەنشىك ەسىمدى قولدلانعانى بەلگىلى. بيبليوگرافييالىق كۆرسەتكىشتە كۆرسەتىلگەن «قاپتاعاي» ەسىمىمەن جارييالانعان ۆلەڭدەر بىلەل سۈلەەۋتىكى بولۋى دا مۈمكىن عوي. وسى تولعاقتى مەسەلە تۋرالى شىڭار جەڭىسقىزى «ەدەبيەت پورتالىندا» جارييالاعان «ىليياس جانسۈگىروۋتىڭ جارييالانباعان ەڭبەكتەرى» (https://adebiportal.kz/kz/news/view/20047) اتتى ماقالاسىندا جان-جاقتىلى سالىستىرىپ, ناقتى جاۋاپ بەرگەن. بۇل ويدى باتىر قالمىرزاەۋتىڭ «ىليياس جانسۈگىروۋ جەنە «قازاق» گازەتى» اتتى ماقالاسى تولىقتاي تۈستى.

وندا: «قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلعى 16 قازانداعى 82-نۆمىرىندە ىليياستىڭ «جاڭا سالىقتار» دەگەن باس ماقالاسى جارىق كۆرىپتى. مۇندا يمپەرياليستىك سوعىسقا قازاق ەلىنىڭ قاتىسى, سوعىس سالىقتارىن الۋ مەسەلەسى ايتىلعان. بۇل ماقالا – ى. جانسۈگىروۋتىڭ باسپاسۆزدە العاش شىققان ماقالاسى. ال «مۇسىلمان باسقىنداردى قوناق قىلۋ» (15.10.1915) ماقالاسىندا ىليياس يمپەرياليستىك سوعىستىڭ قازاق ەلىنە تيگىزگەن ەسەرى جايلى جازىپتى. ماقالاعا «قاپتاعاي» دەگەن بۈركەنشىك اتپەن قول قويعان. «جارلى جۇمىسكەرلەرگە كيىم قازىنادان بەرىلدى» (10.09.1916), «جۇمىسكەر جابدىقتارى تۋرالى» (198, 199 نۆمىرلەر, 1916), «جۇمىسشىلار جايىنان» (1916, 195-223, 1917, 220-225, 248-249 نۆمىرلەر), «جۇمىسشىلار قامى» جۇمىسىنداعى قازاقتاردىڭ حال-جاعدايى, 1916 جىلعى ماۋسىم جارلىعى بويىنشا تىل جۇمىسىنا قازاقتان ادام الۋ ناۋقانىنىڭ بارىسى, سول جارلىقتى قازاق حالقىنىڭ قالاي قارسى العانى جايىندا ە. بۆكەيحانوۋتىڭ ماعۇلمات جيناۋى سۆز بولادى. سونداي-اق, بۇل ماقالالاردا ى. جانسۈگىروۋ مەسكەۋدە وقيتىن قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ تىل جۇمىسىنداعى قازاقتاردىڭ حال-جايىن تەكسەرۋ ۈشىن باتىس مايدانىنا اتتانعاندارى, تىل جۇمىسىنان قايتپاعان ادامدار تۋرالى جەنە تىل جۇمىسىنداعىلارعا كۆمەكتەسۋ ۈشىن كوميسسييا قۇرۋ, ونىڭ مىندەتى تۋرالى جازادى», – دەپ ىليياس جانسۈگىروۋتىڭ «قازاق» گازەتىندە جارييالانعان ماقالالارىن دا اتاپ ۆتكەن.
وسى تۇسقا كەلگەندە تاعى دا: «ىليياسپەن قاتارلاس ۆسكەن, شەكىرتى رەتىندە تەلىم العانداردىڭ زەرتتەۋلەرىندە ونىڭ «قازاق» گازەتىندەگى ەڭبەكتەرى تۋرالى نەگە ايتپاعان?» دەگەن وقىرماننىڭ كۆكەيىندە بەلگىسىز كۈدىك پايدا بولا قالۋى مۈمكىن. باتىر قالمۇرزاەۋشا ايتقاندا: «مۇنىڭ سەبەبى – «قازاق» گازەتى ول جىلدارى زەرتتەلە قويماپ ەدى».
ىليياستىڭ باسپاسۆزدەگى ەڭبەكتەرىن جيناپ, بۈركەنشىك ەسىمدەرىن انىقتاپ جۈرگەن: «ىليياس وسىنشاما كۆپ بۈركەنشىك ەسىم قولدانباعان شىعار? مۈمكىن, باسقالاردىڭ بۈركەنشىك ەسىمى بولۋى دا مۈمكىن عوي» – دەگەن سۇراقتار دا الدامىزدان شىقتى. ولاردىڭ ويىنداعى كۈدىكتى ارىلتۋ ۈشىن بىراز كۆز مايىن تاۋىسۋعا تۇرا كەلدى. قىسقاسى, بىز ۆزىمىزدەن بۇرىنعى زەرتتەۋشىلەردىڭ امانتتاپ كەتكەن بولجامدارىنا سەنە وتىرىپ, جوعارىدا اتالعان بۈركەنشىك ەسىممەن جازىلعان ەڭبەكتەردىڭ مازمۇنى, جازىلۋ فورماسى, ماقالانىڭ باستالۋى مەن اياقتالۋى, ستيلى, كۆزقاراسى, پايىمى, پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارعا تەن ەلەمەنتتەردىڭ بەرى-بەرىنە نازار اۋدارىلدى. ەر جىلدارى, ەرتۈرلى بۈركەنشىك اتپەن جازىلعان بىرقاتار شىعارمانى سالىستىرا قاراستىرعاندا بىر اۋتوردىڭ قولتاڭباسى اڭعارىلىپ تۇردى. ەندەشە, سونىڭ بىرنەشەۋىنە توقتالا كەتەيىك. مىسالى, «ماتاي» دەپ قول قويعان «مايدا-ماي-اق ەكەن» («تىلشى», №35, 1923 جىلى 1 ماي) فەلьەتونى مەن «ىليياس» دەپ قول قويىلعان «ماي تويىندا» («تىلشى», №35, 1923 جىلى, 1 ماي) اتتى ۆلەڭىنىڭ ويى دا, ايتارى دا بىر نەرسە – كەدەي بۇقارانىڭ ماي مەيرامىنىڭ مەنى مەن ماڭىزدىلىعىن ەلى دە جەتە بىلمەيتىندىگى سىنالادى. ول ەكەۋىندەگى بۈركەنشىك ەسىم باسقا بولعانىمەن بىر اۋتوردىڭ جازعانى كۆزگە ۇرىپ تۇر. قايتالانعان سۆيلەمدەر دە بار. « ماتاي» دەپ قول قويىلعان «ۇرلىق ۆرشىدى» («تىلشى» گازەتى, №7, 1922 جىل, 2 دەكابرь, سەرسەنبى) باس ماقالاسى مەن «ىليياس جانسۈگىرۇلى» دەپ قول قويىلعان «بۇزاقىلىققا داۋا» («تىلشى» گازەتى, №28, 1923 جىل, 20 مارت, سەيسەنبى) ماقالاسىنىڭ ايتپاعى بىر نەرسە – ەل ىشىندەگى ۇرلىق پەن بۇزاقىلىقتى تۋىنداتىپ وتىرعان جۋان-جۇدىرىقتاردىڭ ىسىن تەزگە سالۋدى كۆرسەتەدى. تىپتى, وسى ەكى ماقالادا ماعىنالاس سۆيلەمدەر جيى ۇشىراسادى. كۆرەلىك, «اۋىل اراسىندا تەرتىپ ساقتايتىن ۈلكەندى-كىشىلى ميليتسييا ۇيىمدارى دۇرىس باقىلامايدى. «ۇرىنى ۇستايمىز, قيراتامىز, جويامىز», – دەپ نەشە تۈرلى ازاماتتاردى شىعارادى. ولار قىرىپ-جويىپ ات مىنىپ, حالىق كۆزىنشە ۇرىلاردى قاتتايدى, ۇستايدى… ارتىنان ۆزىنىڭ اۋىلىنا قوناققا بارىپ, ونى كۆرىپ, مايلانسا, جايلانسا ادىرايىپ شىققان باتىرلاردىڭ ايعايى اياقسىز كەتەدى… ۇرىلاردىڭ ارۋاعى اسىپ, جوندانىپ قالا بەرەدى…» («ۇرلىق ۆرشىدى») دەسە, «بىر بۇزىق ايىپتالىپ ۇستالسا, ونىڭ جولداسى, سىرلاسى كەدەيلەردىڭ, مومىن شارۋالاردىڭ كۆزدەرىن بوياپ, الداپ, پەرەگوۋور جاساتىپ, اقتاپ الىپ كەتەتىندىگىن بىلەمىز. مۇنداي قاراقشىلىعىن قويماسا, قازاق-قىرعىز بۇزىقتارىن جاقىندىق, باۋىرمالدىق قىلىپ اياساڭ, ۆمىردە, شارۋادا تىنىشتىق بولمايدى» («بۇزاقىلىققا داۋا») دەپ تۈيىندەيدى ويىن. ال «جا-جا» دەگەن بۈركەنشىك ەسىممەن جارييالانعان «باسپاسۆزدى قالاي كۆتەرمەلەۋ كەرەك» اتتى ماقالادا: «تۈركىستانداعى «اقجول» بولسىن, «تىلشى» بولسىن حالىققا تاراۋ جاعى ناشار. مۇنىڭ مىندەتى بىزدىڭ جەر-جەردەگى ۆكىمەت قىزمەتىندەگى جولداستارىمىزدا. مۇنىڭ دا قانىنا بىتكەن اۋرۋ سول مۇسىلمانشا باسپاسۆزدەن, جازۋدان جيىركەنىپ وتىراتىندىق» دەپ جازسا, «اعىن» دەپ قول قويىلعان «كەڭسەدە جەرگىلىكتى تىلدى جۈرگىزۋ» («تىلشى», №80, 1924 جىلى, 10 يانۋارь) اتتى باس ماقالادا: «بۇل جۇمىستى بىز اياعىنان ۆرلەتىپ وتىرۋىمىزدا ىس جۈزىندە اۋىلدىق, بولىستىق مەكەمەلەردىڭ ىستى مۇسىلمانشا جۈرگىزۋىن كۈتىپ وتىرمىز. ونىڭ ۈستىنە ويازداعى, وبلىستاعى, كىندىكتەگى مەكەمەلەردىڭ ورىسشا كۈرسىلدەتىپ, بارلىق جارلىق-بۇيرىقتاردى ورىسشا جەرگە سالىپ جاتىر. مىنە, بۇل رەتپەن جۇمىس جەمىس بەرمەيدى. ازدان سوڭ جالىعامىز دا جۇمىستان بىرجولا قول سىلتەپ, جىلى جابامىز. «دەكرەت – سەكرەت بولادى» دەپ قاداپ ايتادى. مۇنداي مسىالدىڭ سان تۈرىن كەلتىرۋگە بولادى. بارلاپ قاراساق, جوعارىدا سالىستىرمالى تۈردە كۆرسەتىلگەن ەكى ماقالاداعى بۈركەنشىك ەسىم باسقا بولعانىمەن وي ۇقساستىعى, پىكىر بىردەيلىگى, تىپتى, وسى ەكى ماقالانىڭ باستالۋى مەن اياقتالۋى بىر اۋتوردىڭ جازعانىن دەلەلدەپ تۇر. سونداي-اق, «ىليياس جانسۈگىروۋ اتىنداعى» قوعامدىق قور تاراپىنان باسىلىپ شىققان اقىننىڭ 10 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 1-تومىنا ەنگىزىلگەن دۈنيەلەردىڭ دەنى ىليياستىڭ تۈرلى بۈركەنشىك ەسىممەن جازىپ, تۈرلى باسىلىمدا جارىق كۆرگەن دۈنيەلەرى. «بىز ھام لەنين» (ج. جەتىم بالا. «تىلشى», №84, 1924 جىلى, 30 يانۋارь) اتتى باس ماقالا, «لەنين ۆمىرى» (ىليياس. №84, 30/ى, 1924 جىل, «تىلشى» گازەتى) اتتى عۇمىرنامالىق شىعارما, «قوش باباي» (اعىن. «تىلشى, №91, 1924 جىل, 23 فەۋرالь) اتتى ارناۋ ۆلەڭ ۈش تۈرلى اتپەن قول قويىلعانىمەن, ولاردى سالىستىرىپ كۆرگەندە ايتىلعان ويلاردىڭ بىرىن-بىرى تولىقتىرىپ وتىرعانىن, تىپتى, كەيبىر سۆيلەمدەردىڭ سول قالپى قايتالانعانىن بايقادىق. دەمەك, وسىنىڭ ۆزىنەن بىز جوعارىدا كۆرسەتكەن بۈركەنشىك اتتاردىڭ ىليياسقا تەن ەكەندىگىن العاشقى ادىمدا دەلەلدەدىك دەۋگە بولادى. بۇدان باسقا دا كۆپتەگەن دەلەل كۆرسەتۋگە بولار ەدى. قازىرشە وسى دا جەتە تۇرار دەپ توقتاپ, دەلەلىمىزدىڭ دەيەكتىلىگىن باسقا جولدار ارقىلى قاراستىرماق بولدىق.
سۆزىمىز دەلەلدى بولۋى ۈشىن بىراز ەۋرەلەنىپ جۈرىپ, قازاقستان ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك قولجازبالار مەن كىتاپتار قورىندا ساقتالعان تۆتەشە, كيريللشە, لاتىنشا باسىلعان سارعايعان گازەت تىگىندىسىن, قالامگەردىڭ باسپادان شىققان كىتاپتارىن جالىقپاي اقتارىستىرىپ جۈرىپ, سونداعى ىليياستىڭ اۋتورلىق اتى جازىلعان تۈپنۇسقالاردىڭ كۆشىرمەسىن جاساۋعا تىرىستىم. الدىمەن سونى كۆرىپ الايىق:

















جوعارىداعىلار تەك ىليياس, ىليياس جانسۈگىرۇلى, ىليياس جانسۈگىروۋ دەگەن بۈركەنشىك ەسىمدەرى جازىلعان دۈنيەلەر. ماقالانىڭ باسىندا ايتىلعان سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ۈشىن وسىلاردى الۋعا تۇرا كەلدى. ىليياستىڭ باسقا دا بۈركەنشىك ەسىمدەرىنىڭ تۈپنۇسقاسى نەلىكتەن كۆرسەتىلمەگەن دەپ ويلانىپ وتىرعان بولارسىز. سەبەبى, قولدا باردىڭ بەرىن تىزە بەرسەك, ماقالا تىم شۇبالاڭقى بولىپ, وقىرماندى جالىقتىرىپ الارمىز دەپ ويلادىم. ويىڭىزدا كۈدىك-كۈمەن قالماۋى ۈشىن تۆمەندەگى بىر-ەكى دەلەلدى ۇسىنا كەتەيىن.




جوعارىدا كۆرسەتىلگەن ەسىمدەر «قازاق», «تىلشى», «ەڭبەكشىقازاق», «سارىارقا», «قىزىل قازاقستان», «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتتەرى مەن كىتاپتاردان الىندى. ايتا كەتەرلىگى, وسىعان دەيىن «تىلشى», «ەڭبەكشى قازاق» گازەتتەرى (تولىق)مەن «جاس قايرات», «ەيەل تەڭدىگى», «جاڭا ەدەبيەت», «ەدەبيەت مايدانى», «جارشى» جۋرنالدارىنداعى (تولىق ەمەس) ىليياسقا تەن (وسىعان دەيىنگى ىليياستىڭ جارىق كۆرگەن جيناقتارىنا ەنبەگەن, ەنگەن كۈندە دە كۆپ ۆزگەرىسكە ۇشىراعان) ۆلەڭ, وقشاۋ سۆز, ماقالالارىن جيناستىرىپ, ونى تۆتەشەدەن كيريلشەگە اۋدارىپ, تولىق جيناعى دايىندادىق. امانشىلىق بولسا, الداعى ۋاقىتتا وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلادى. وسى ايتقان سۆزىمىزدىڭ دەلەلى رەتىندە سول ەڭبەكتەردىڭ بيبليوگرافييالىق كۆرسەتكىشىن كۆرسەتە كەتسەك ارتىق بولمايتىن شىعار. وسى كۆرسەتكىشتەردەن دە ىليياستىڭ قانداي بۈركەنشىك ەسەمدەردى قولدانىپ, نەندەي تۋىندىلار جازعانىن بىلە الاسىزدار.
«تىلشى» گازەتىندە:
«قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن (اتالى سۆز)» (تانابالاسى. «تىلشى» گازەتى, №3, 1922 جىل, 3 سەنتيابرь), «تىرشىلىكتى ساقتاۋدىڭ جولى» (تانا بالاسى.«تىلشى» گازەتى, №4, 1922 جىل, 10-سەنتيابر), «وسى كۈندە قالاي قىلساڭ بولىس-ەكەڭ اتاناسىڭ» (ماتاي. «تىلشى» گازەتى, №7, 1922 جىل, 2 دەكابرь, سەرسەنبى), «وكتيابرЬ تۆڭكەرىسى ھەم ق.ق», (ىليياس. «تىلشى» گازەتى №6, 7. حى, 1922 جىل), «ۇرلىق ۆرشىدى» (ماتاي. «تىلشى» گازەتى, №7, 1922 جىل, 2 دەكابرь, سەرسەنبىر), «اۋىلشارۋاشىلىق قۇرالدارى» (ىليياس. «تىلشى» گازەتى, №12, 1923 جىل, 16 يانۋارь, سەيسەنبى), «پارتييا تۇرمىسى» (ىليياس جانسۈگىرۇلى. «تىلشى» گازەتى, №12, 1923 جىل, 16 يانۋارь, سەيسەنبى), «باقتىڭ ەدىسى» (ماتاي. «تىلشى» گازەتى, №14, 1923 جىل, 24 يانۋارь, سەرسەنبى), (جۇماعالي – نۆركەي» (ماتاي.«تىلشى» گازەتى, №16, 1923 جىل, 1 فەۋرالь, بەيسەنبى), «جەتىسۋدا وقۋ مەسەلەسى» (ماتاي, «تىلشى» گازەتى. №17, 18, 18 اقپان, 1923 جىل), «فەۋرالЬ تۆڭكەرىسىنە» (ىليياس. «تىلشى» گازەتى, №26, 12 مارت, 1923 جىل), «بۇزاقىلىققا داۋا» (ىليياس جانسۈگىرۇلى), «تىلشى» گازەتى, №28, 1923 جىل, 20 مارت, سەيسەنبى), «جاستارعا» (ىليياس. «تىلشى» گازەتى, №28, 1923 جىل, 20 مارت, سەيسەنبى), «شەشىلمەگەن جۇمباق» (ماتاي.«تىلشى» گازەتى, №30-31, 1923 جى), «قازىرگى دەۋىر – مەدەنيەت بەسەكەسىنىڭ دەۋىرى» مەن «جەتىسۋدا» جەنە «كەرشولاققا» (قارا-بۇقارا, «تىلشى» گازەتى, №34, 1923 جىل, 25 اپرەلь, سەرسەنبى), «مايدا, ماي-اق ەكەن» (ماتاي.«تىلشى», №35, 1923 جىلى, 1 ماي), «باسپاسۆزدى قالاي كۆتەرمەلەۋ كەرەك» (جا-جا. «تىلشى» گازەتى, №38, 1923 جىل, 11 ماي, جۇما), «جەتىسۋ قوسشىلارىنىڭ ۈشىنشى تويى» (جانسۈگىرۇلى. قىدىربايۇلى. «تىلشى», №40, 1923 جىلى 24 ماي), «قوسشىلار جايىنان» (ىليياس. «تىلشى» گازەتى , 8 دەكابرь, 1923 جىل, 2-بەت), «مەرگەن بۆكەن» (ىليياس. «تىلشى”, №48, 28 ييۇنь 1923 جىل), «جەتىسۋدا كووپەراتسييا قۇرىلىسى» (ماتاي. «تىلشى», №51, 1923 جىلى, سەرسەنبى, 11ييۇلь), «ەۋە كەڭىستىگىنىڭ جەتىسىندە» (ماتاي. «تىلشى», №52, 1923 جىلى, سەيسەنبى, 31ييۇنь), «استىق قارىزىنا جازىلىڭدار» (ماتاي. «تىلشى», №53, 1923 جىلى, سەيسەنبى), «جولسىز سالىق» (اعىن. «تىلشى», №60, 1923 جىلى, 18 سەنتيابرь, سەيسەنبى), «ەسكەرەتىن جۇمىس» (ىليياس. «تىلشى», №63, 1923 جىلى, 1وكتيابرь, دۈيسەنبى), «پەن اتامالارى» (ىليياس. «تىلشى», №75, 1923 جىلى, 7 دەكابرь, جۇما), «كەڭسەدە جەرگىلىكتى تىلدى جۈرگىزۋ» (اعىن. «تىلشى», №80, 1924 جىلى, 10 يانۋارь), «لەنيننىڭ ۆمىرى» (ىليياس.№84, 30/ى, 1924 جىل, «تىلشى» گازەتى), «بىز ھەم لەنين» (ج. جەتىم بالا.«تىلشى», №84, 1924 جىلى, 30 يانۋارь), «قوش باباي» (اعىن.
«تىلشى, №91, 1924 جىل, 23 فەۋرالь), «بالقان تاۋ» (اعىن.«تىلشى», №92,1924 جىل, 27 فەۋرالь), «قازاقشا كىتاپتار» (اعىن. «تىلشى گەزەتى», №92, 1924 جىل, 27 فەۋرالь, سەرسەنبى), «قازاق ەيەلىنىڭ ۆمىرىنەن» (ىليياس. «تىلشى», №94, 1924 جىل, 8 مارت), «كەدەي شال» (اعىن. «تىلشى», №100, 1924 جىل, 4 اپرەلь), «جاراپازان» (ىليياس. «تىلشى گەزەتى», №106,, 1924 جىل, 24 اپرەلь, بەيسەنبى) «ەملە جايىنان» (شولجىق.«تىلشى», №103, 1924 جىل, 15 اپرەلь), «تۋماس پا ەكەن?» (اعىن.«تىلشى گازەتى», №116, 1924 جىل,18 ييۇنь, سەرسەنبى ), «قازانشى قاتىن دا جۇرت باسقارسىن» (ىليياس. «تىلشى گەزەتى», №118, 1924 جىل, 25 ييۇنь, سەرسەنبى), «سوقا مەن زەڭبىرەك» (اعىن. «تىلشى» گازەتى, №137, 1924–جىل, 28 سەنتيابرь, جەكسەنبى), «حالىق اعارتۋ قىزمەتكەرلەر ۇيىمىنىڭ بەس جىلدىق ھەم ۋەزدىك وقىتۋشىلار كونفەرەنتسيياسى» (ىليياس. «تىلشى» گازەتى, №140 –141, 1924 جىل), «جەتىسۋ قازاق ينستيتۋتى ۆمىرى» (ىليياس.«تىلشى» گازەتى, №152, 4 يانۋارь 1925 جىل), «دالا قوتىر بۇلاق قوسشىلارى» (ىليياس.«تىلشى», №159, بەيسەنبى, 26 فەۋرالь, 1925 جىل), «قوسشى جينالىسىندا» (ىليياس. «تىلشى», №160, سەيسەنبى, 3 مارت, 1925 جىلى), «ەڭبەككە ەركىن داڭق-اتاق!» (ىليياس. «تىلشى گازەتى», №172, 1925 جىل, 1–ماي, جۇما), «شارۋا قامى ەرتە ەسكەرىلسىن» (ساقا. «تىلشى گازەتى», №288, 1927 جىل قويان, 27 ييۇنь, جەكسەنبى), «قىلىشتىڭ قييالى جىرى» (ىليياس. «تىلشى», №316, 1927 جىل قويان, 7 نويابربь, دۈيسەنبى).
«ەيەل تەڭدىگى» جۋرنالى
«اۋىلداعى قىزدارعا» (ىليياس. «ەيەل تەڭدىگى» جۋرنالى, 1926 جىل, №7-10), «جەدەل جەردەم» (ىليياس. «ەيەل تەڭدىگى» جۋرنالى, 1926 جىل, 6 سان, № 7-10).
«جاس قايرات» جۋرنالى
«قازاقتىڭ ەل-اۋقاتى, حال-تۇرمىسى, ساياسي قۇرىلىسى تۋرالى» (ىليياس. «جاس قايرات» جۋرنالى №6, 36–37–38-بەتتەر).
«جاڭا ەدەبيەت» جۋرنالى
«جاڭا ەدەبيەت» (ىليياس. «جاڭا ەدەبيەت» جۋرنالى, 1929 جىل, №12),
«ۆتكەن كۈن (1916 جىلدىڭ كۆتەرلىسىنەن ەستەلىك)» (كۆركەم ەدەبيەت بۆلىمى. ىليياس), «مامونتوۋتىڭ ۆلىمى» (ىليياس. «جاڭا ەدەبيەت» جۋرنالى. №1 32-33-37 بەتتەر), «قۇرىش قۇس» («جاڭ ەدەبيەت» جۋرنالى, №9, 1928 جىل سەنتيابرь), «مەن جازۋعا قالاي ۈيرەندىم» (ىليياس. «جاڭا ەدەبيەت» جۋرنالى, 1928 جىل, №10).
«جارشى» جۋرنالى
«تولعاۋ» (ىليياس. «جارشى» جۋرنالى, 1929 جىل, № 1-5 بەت).
ەڭبەكشى قازاق» جەنە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتتەرى:
«گازەت سۆزى اياقسىز قالماسىن» (باتىراق. 1928 جىل, يانۋارь 19, بەيسەنبى, №16 (1043), «توعىز جاسار قىزىن ساتتى» (باتىراق 1928 جىل, مارت 6, سەيسەنبى, №55 (1082), «تەنتەكتىڭ ەرتەگىسى» (1928 وكتيابرь 4, بەيسەنبى, №229(1256) , «بەت اشار» (№258 (1285), 1928 جىل, 7 نويابرь, سەرسەنبى), «قۋىرشاق» (تاڭقىباي 1929 مارت 8, جۇما, №55 (1384), «ادىرايعان تۆرەشىلدىك, تىمىرايعان تۆرەشىلدىك, تاعى-تاعى قاي تۆرەشىلدىك» (تاڭقىباي №58 (1387) 1929, مارت 12, بەيسەنبى), «حان اتبەكەت» (بادىراق. №64 (1393), مارت, 22 جۇما 1929), «تۆرت جولدىڭ تورابى» (ىليياس. №144 (3443), بەيسەنبى. 3 ماي, 1929 جىلى), «شوقپاردىڭ شوقتىعىندا» (ىليياس. № 128 (1457), بەيسەنبى, 8 ييۇلь, 1929 جىل), «ۆڭشەڭ جاۋىز, قاندى اۋىز» (ىليياس. №171 (1500), 1929 جىل, اۋگۋست 17, سەيسەنبى), «جارلىنىڭ قورعانى, جاۋدىڭ قۇربانى» (تاڭقىباي. 1929 جىل, 29 اۋگۋست, بەيسەنبى, №173 (1502), «گازەت ەمەس, كونتسەرت» (بادىراق. 1929, 3 سەنتيابرь, بەيسەنبى, №177 (1506), «مەنى ارقالا, باق قۋالا» (بادىراق. 1929, 9 سەنتيابرь, دۈيسەنبى, №180 (1509), «جول اۋزىندا» (ىليياس. 1929, 16 سەنتيابرь, دۈيسەنبى, №186 (1515), «سونىمەن كەتىپ بارامىن» (ىليياس. №190 (1520), 1929 جىل, 22 قىركۈيەك, جەكسەنبى), «تەاتر تۋرالى» (جانسۈگىرۇلى ىليياس. №198 (1527), 1929 جىل 30 قىركۈيەك, جەكسەنبى), «تاسپەن ۇرعاندى, اسپەن ۇرادى» (قوسشى. 1928 جىل, سەنتابرь 4, سەيسەنبى, №203 (1230), «الىستاعى اۋىلدا» (ساقا. №211 (1541), 1929 جىل, 16 وكتيابرь, سەرسەنبى), «بىز ەمبىدە ەدىك» (ساقا. №228 (1557), 1929 جىل, 4 نويابرь, دۈيسەنبى), «تەنتەكتىڭ ەرتەگىسى» (ىليياس. 1928 وكتيابرь 4, بەيسەنبى, №229(1256). «يۋان يۋانوۋيچ» (تاڭقىباي. №243 (1572), 1929 جىل, 22 نويابرь, جۇما), «ەن, ەنشىلەر جايىندا» (جانسۈگىر ۇلى ىليياس. 25 قاڭتار, 1931 جىلى). جوعارىداعى تىزىمدە كۆرسەتىلگەننىڭ بەرى تۆتەشەدەن كيريلشەگە اۋدارىلىپ, جيناقتالدى. كىتاپ بولىپ باسىلۋدا, كۆپ ۆتپەي وقىرمان قولىنا تيىپ تە قالار. وسى ەڭبەكتەردەن دە ىليياستىڭ قانداي بۈركەنشىك ەسىم قولدانعانىن اڭعارۋعا بولادى.
ىليياس مۇرالارىن جيناۋ ىسى ەلى جالعاسىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا «اقجول», «جاس الاش», «قىزىل قازاقستان», «شولپان», «كەدەي ەركى», «جاڭا ەدەبيەت», «ەدەبيەت مايدانى», «ەيەل تەڭدىگى», «قازاقستان مۇعالىمى», «اۋىل», تاعى دا باسقا گازەت-جۋرنالداردا جارييالاعان ەڭبەكتەرىن جيناستىرىپ, جۇرت يگىلىگىنە اسىرماقپىز. بۇل باعىتتاعى جۇمىس جۈرىپ جاتىر. بۇل جولى سول ەڭبەكتەردەگى ساقا, قاپال, قاپال ويازى, تالدى, قورعان, جازا, جالشى, جەتىسۋ, جەتىسۋسكيي, الماتينسكيي, ى.ج, شوقپار, وتار, لەپسى, ەنشى, تىلشى, تاعى دا باسقا بۈركەنشىك اتپەن جارييالانعان ماتەريالداردى ىليياس جانسۈگىروۋكە تەن دەۋگە بولادى. مۇنىڭ ىشىندە «جەتىسۋ, جەتىسۋسكيي, الماتينسكيي» دەگەن بۈركەنشىك اتتار كۈمەن تۋدىراتىنى بەلگىلى. ونى سول ماتەريالداردىڭ اۋدارماسى تولىق بىتكەننەن كەيىن سالىستىرمالى تۈردە زەردەلەپ كۆرەمىز. اعا بۋىن ىليياستانۋشىلارمەن اقىلداسا وتىرىپ, شەشىم قابىلدايمىز دەگەن ويدامىن.
ويدى وي قوزعاپ, وسى تۇسقا كەلگەندە الدىمىزدان تاعى بىر دەرەك ساپ ەتە قالدى.

وسى قۇجاتتى كۆرىپ, تاعى دا تەرەڭىرەك بويلاي تۈسۋگە تۇرا كەلدى. سۆيتسەك, ىليياس روستا (روسسييسكوە تەلەگرافنوە اگەنتستۋونىڭ) قازاقستانداعى تىلشىسى بولىپ جۇمىس اتقارعان ەكەن. بۇل ىليياستىڭ سول تۇستاعى قازاق تىلدى باسىلىمدارمەن قاتار ورىس تىلدى باسپاسۆزدەرگە دە جازىپ تۇرعانىن بىلدىرەدى. ونداعى بۈركەنشىك ەسىمدەرىن انىقتاۋ قازىرشە مۈمكىن بولماي تۇر. دەمەك, بىز قازىرگە دەيىن ىليياستىڭ ۇزىن ىرعاسى 42 بۈركەنشىك ەسىمى بار دەگەنگە تۇراقتادىق. بۇل ونىڭ تۆتەشە گازەت-جۋرنالداردا جارييالانعان ەڭبەكتەرىن جيناستىرعاندا كەلگەن قورىتىندىمىز. ال 1930 – 1937 جىلدار ارالىعىنداعى كيريلليتسييا جەنە لاتىن حەرپىندە شىققان گازەت-جۋرنالداردى ەلى تولىق پاراقتاعان جوقپىز. «ۈمىتسىز شايتان» دەگەندەي, «ىليياستىڭ ەلى دە بىراز بۈركەنشىك ەسىمىنە جولىعامىز» دەگەن ۈمىتىمىز سۆنگەن جوق.
سونىمەن ىليياستىڭ بۈركەنشىك ەسىمدەرىن نەگىزىنەن انىقتاپ الدىق دەۋگە بولادى. جەتپەي جاتقان, قالىپ قالعان, قاتە كەتكەن جەرلەرى بولسا, زەردەلى وقىرمانمەن كەڭەسە وتىرىپ, جۇمىسىمىزدى ارى قاراي ىلگەرىلەتە بەرۋگە پەيىلدىمىز. وسىلاي كەلىسەيىك تە, ايتار ويىما ورالايىن.
جوعارىداعى سۋرەتتەر مەن بيبليوگرافييالىق كۆرسەتكىشتە كۆرسەتىلگەن ىليياستىڭ تۆتەشە, كيريلليتسييا, لاتىن حارپىندە جازعان شىعارمالارىنداعى بۈركەنشىك ەسىمدەرگە تالداۋ جاسايتىن بولساق, جالپى, 42 بۈركەنشىك ەسىمنىڭ ىشىندەگى «ىليياس», «ماتاي», «ىليياس جانسۈگىرۇلى», «ىليياس جانسۈگىروۋ» ەڭ كۆپ قولدانىلعان بۈركەنشىك ەسىمدەر. سونىڭ ىشىندە 1929 جىلعا دەيىن «ىليياس» پەن «ىليياس جانسۈگىرۇلى» باسىم ورىندى ۇستايدى. ال «ىليياس جانسۈگىروۋ» 1930 جىلدان كەيىنگى ەڭبەكتەرى مەن ورىسشا قۇجاتتاردا جيى كەزدەسەدى. ۆمىرباياننىڭ بەرىندە «ىليياس جانسۈگىرۇلى» دەپ جازىلعان. «ىليياس» دەگەن ەسىمنىڭ «وۋ» پەن «ەۋ» قازاق اۋىلدارىنا دەندەپ ەنبەگەن تۇستا قولدانىلعاندىقتان ونى «ىليياس جانسۈگىرۇلى» دەگەن ەسىمنىڭ بالامىس دەپ قابىلداۋعا بولادى.
ەندەشە, ىليياستىڭ اتاتەگىنە بىر جەردە «ۇلى», ەندى بىردە «وۋ» دەگەن قوسىمشانى تىركەپ, الا-قۇلا جازعانشا «ىليياس جانسۈگىرۇلى» دەگەن اتتى بىر تۇتاس قولدانۋدى قولعا المايمىز. توقسان اۋىز سۆزىمنىڭ توبىقتاي تۈيىنى وسى ەدى..
مۇنداي تۈيىنگە كەلۋگە تۈرتكى بولعان ەكى سەبەپ بار:
بىرىنشىدەن, بىز 2025 جىلعا قاراي ەل بويىنشا قازاق جازۋىن لاتىن حەرپىنە اۋىستىراتىن بولامىز. دەمەك, سول تۇستا «وۋ», «ەۋ», «وۋا», «ەۋا» دەگەن قازاق تىلىنە جات قوسىمشالار ۆزدىگىنەن سۆزدىك قوردان شەتتەتىلەدى. سول كەزدە بەرى بىر ىليياس جانسۈگىرۇلى دەپ جازۋعا مەجبۈر بولامىز. وسى ۆزگەرىستى 2025 جىلعا دەيىن كۈتكەنشە نەگە بيىلدان بيىلدان باستاپ كىرىسىپ كەتپەيمىز.
ەكىنشىدەن, قازىر ىليياس شىعارمالارى شەتەل تىلىنە اۋدارىلىپ, ەلەمدىك ەدەبيەتتىڭ التىن قورىنا ەنە باستادى. الداعى ۋاقىتتا سالماعى تىپتى اسا تۈسەتىنىن بەلگىلى. ونى جۇرتتىڭ بەرى كۆرىپ, بىلىپ وتىر. سول ەڭبەكتەردە ىليياستىڭ اتاتەگىن ورىسشا ىليياس جانسۈگىروۋ بولىپ جازىلىپ جۈر. ونىڭ ورنىنا قازاقشا ىليياس جانسۈگىرۇلى بولىپ جازىلسا, شەتەلدىكتەر ىليياستىڭ قازاقتىڭ قالامگەرى ەكەنىن سەزىنەر ەدى. وسى ويىم قولداۋ تاپسا, نۇر ۈستىنە نۇر بولار ەدى…
ايتۋ بىزدەن, اتقارۋ سىزدەن, اعايىن!
جالعاسى بار…
قاجەت انداس
Abai.kz











