Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت دەرەك

ىليياس ھەم «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى تۋرالى…

admin
2026/08/30
قاجەت دەرەك
0

(«ەڭبەكشى قازاق» جەنە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتتەرى)

1921 جىلدىڭ 7 قازانىندا قازاق تىلىندەگى ۆلكەلىك گازەت «ەڭبەكشى قازاق» جارىق كۆردى. ودان كەيىن «سوتسيالدى قازاقستان», «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى بولىپ اۋىسىپ, تەۋەلسىزدىكتەن كەيىن  «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى دەگەن اتتى يەلەنىپ, ەل ۆمىرىندەگى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ كۆشباسشىسى بولىپ كەلەدى. ەرينە, ۆتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى قازاق دالاسىندا بىرقاتار جاڭا باسىلىمدار جارىققا شىعىپ, جۇرت تىلەگىن تىڭ دۈنيەلەرمەن سۋسىنداتتى. الايدا, ونىڭ كۆبى ۆز تاريحىن بۈگىنگى ۆمىرمەن جالعاستىرا الماي قالدى. ونىڭ سان تۈرلى سەبەبى بار بولسا دا, مەنىڭ ويىمشا ۆمىرشەڭ گازەتىڭ باسى قاسىندا قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ كۆش باسىن باستاعان تۇلعالار تۇردى.

ىليياس جانسۈگىروۋ مەسكەۋ مەملەكەتتىك جۋرناليستيكا ينستيتۋتىن 1928 جىلى بىتىرىپ قايتقاننان كەيىن «ەڭبەكشى قازاق» («ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنە ەدەبي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاسىپ, 1928 – 1931 جىلدار ارالىعىندا ۈش جىل جۇمىس ىستەدى. سول تۇستاعى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندەگى تىلشىلەر قوسىنىندا ارناۋلى جۋرناليستيكا ماماندىعىن بىتىرگەن ىليياس جانسۈگىروۋ عانا بولاتىن.

ىليياستىڭ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە جۇمىسقا كەلۋى تۋرالى فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۋ:

«ىليياس جانسۈگىروۋتى العاش رەت 1928 جىلى جاز ايىندا, قىزىلوردا دا كۆردىم. سول جولى مەن مەسكەۋدەگى بۈكىلوداقتىق جۋرناليستىك ينستيتۋتتى بىتىرىپ, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى رەداكتسيياسىنا قىزمەتكە كەلدىم. مەن سول گازەت رەداكتسيياسىنىڭ پارتييا تۇرمىسى بۆلىمىنىڭ باستىعى بولىپ ىستەۋشى ەدىم.

… 1929 جىلى يانۋارьدا مەن پاۋلودارعا كەتتىم. وندا وكرۋگتىك پارتييا كوميتەتىنىڭ تىلى «كەڭەس تۋى» گازەتىنىڭ شىعارىپ تۇردىم. 1930 جىلى سەنتيابرьدە ۆلكەلىك پارتييا كوميتەتىنىڭ قاۋلىسى بويىنشا مەن الماتىعا, قايتادان «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ  رەداكتسيياسىنا قىزمەتكە كەلدىم. ىليياسپەن قايتا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەدىك», – دەپ جازادى.

كۆپ ۆتپەي بۇرىنعى وبلىستىق «تىلشى» گازەتىنىڭ اقىنى اتانعان ىليياس ەندى رەسپۋبليكالىق «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ بەلدى قىزمەتكەرى, قالامى جۈيرىك قالامگەرى,  پايىمى بۆلەك جۋرناليسى بولىپ شىعا كەلدى. كەيىن «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» اتى «سوتسياليستىك قازاقستان» بولىپ ۆزگەرگەن تۇستادا ىليياس جۋرناليستىك قىزمەتىن بىر مەزگىل جالعاستىردى.  وعان تۆمەندەگى قۇجاتتىڭ كۆشىرمەسى جاۋاپ بەرەدى.

ىليياس «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە كەلە سالىپ ۆزىنىڭ جازۋ شەبەرلىگىن بىردەن بايقاتتى.

… «رەداكتسيياعا كەلىسىمەن ىليياس ىلە-شالا بىرنەشە فەلьەتون جارييالادى, ۇلى جازۋشى م. گورьكييدىڭ «مەن جازۋدى قالاي ۈيرەندىم?», «جاس جازۋشىلارعا» دەگەن ماقالالارىن قازاقشاعا اۋدارىپ, گازەتكە باستىردى. بۇلار گازەتتىڭ ۆڭىن اشىپ جىبەردى. بىزدەر بۇرىن فەلьەتونيستەر: بەيىمبەت مايلين, امانعالي سەگىزباەۋ, قادىر تايشىقوۋ ەدى. ولار دا قىزىقتى, كەلىستى ەتىپ جازار ەدى. ال ىليياستىڭ فەلьەتوندارى بەيىمبەت, امانعالي, قادىر فەلьەتوندارىنان بىراز ۆزگەشە, كۈشتىرەك, قىزىقتىراق بولىپ شىقتى. دەل ايتقاندا ىليياس فەلьەتوننىڭ جاڭا بىر تۈرىن شىعاردى», – دەيدى بەيسەمباي كەنجەباەۋ.

بۇل جىلدار ىليياس جانسۈگىروۋ شىعارماشىلىعى تولىسقان, جارقىراپ كۆرىنگەن, جادىراپ بۈر جارعان كەزەڭى بولدى. وسىعان دەيىن جۇمىس ىستەگەن «قازاق», «كەدەي ەركى» «تىلشى», «اقجول», «جاس الاش», تاعى دا باسقا باسىلىمداردا كۆتەرگەن ۆزەكتى  تاقىرىپتارى مەن جۋرناليستىك زەرتتەۋلەرىن جاڭاشا باعىت, سونى تاقىرىپ, ساردار ساراپتامالار ارقىلى كەمەلدەندىرە تۈستى. ۆلەڭ ۆلكەسىندەگى بەسى دە باسىم بولدى. «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە ونىڭ كۈللى قازاققا ماقتانىش بولعان ۇلى تۋىندىلارى دۈنيەگە كەلدى. قوعامدى, ۆمىردى, سول تۇستاعى ەل اراسىنداعى ەكونوميكا مەن اۋىلشارۋاشىلىعى, تاعى دا باسقا سالادا جازعان جۋرناليستىك ساراپتامالارى, وچەرك, رەپارتاج, اقپاراتتىق ماقالا, فەلьەتوندارىن گازەت وقىرماندارى ىزدەپ جۈرىپ وقىدى. ونى جازۋ شەبەرلىگى مەن جاناشىلدىعىن, تىلىنىڭ شۇرايلى, ويىنىڭ تەرەڭدىگىن ەرىپتەستەرى مەن قالامگەرلەر جوعارى باعالادى.

ونى جيەنعالي تلەۋعاليەۋتىڭ 1929 جىلى 1 قازاندا ىليياسقا قىزىلوردادان جازعان حاتىنان دا اڭعارامىز.

وندا. «… سىردىڭ سۋىنىڭ دەمى مەنى جىبەرمەدى.

وسىندا «سىر بويىندا» قالدىم. وسىندا ورنىعاتىن بولعاسىن,  جاڭا پەتەر ىزدەپ جايعاسقالى جاتىرمىن.

باسقارمادا مەنسۋر, ەبدىراحمان ۈشەۋمىز سەنىڭ «جول اۋزىندا» دەپ ەنەۋگى بىر جازعانىڭدى ماقتاماعانىمىز جوق. ەسىرەسە, سەنىڭ كىم ەكەنىڭدى, جۈيرىكتىگىڭدى باسقاعا تانىتاتىن نەرسە دەستىك. فەلьەتوندارىڭ ونسىز دا بىرىنەن -بىرى اسىپ- تۈسەدى», – دەلىنگەن.

ەل ىشىندەگى ەلەۋلى وقيعالارمەن قاتار ىليياس «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ بەتىندە حالىقارالىق جاعداي مەن جەرجۈزىلىك وقيعالارعا, ۆرشىگەن جۇمىسشى قوزعالىسى مەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى تاقىرىبىنداعى سىندارلى دۈنيەلەردى جازۋمەن اينالىسىپ, ۆزىنىڭ ەلەمدىك جۋرناليستيكاداعى ورنىن قالىپتاستىرۋعا قادام باستى. باسقا ەڭبەكتەرىن ايتپاعاننىڭ ۆزىندە, 1929 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە شىققان «گيمالاي» اتتى داڭقتى ۆلەڭى ۈندىستانداعى وتارشىلدىققا, ەزگىگە قارسى كۈرەس جولدارى سۋرەتتەلگەن. سول جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە اتاقتى فرانتسۋز اقىنى ۋيكتور گيۇگونىڭ «قىرعىندا» دەگەن تۆڭكەرىستىك ۆلەڭىن قازاقشاعا اۋدارىپ باستىردى.

ىليياس مۇرالارىن اقتارىپ وتىرىپ, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 10 جىلدىق مەرەيتويىن اسا بىر قۇرمەتپەن اتاپ ۆتكەنى تۋرالى دا جاڭا اقپاراتتارعا جولىعىپ قالدىق. قانداي سەبەپتەرگە بايلانىستى ەكەنىن بىلمەيمىن 1029 جىلى ۆتۋگە تيىستى توي 1930 جىلى كۆكتەمگە قالدىرىلعان. ونىڭ دا تۈرلى سەبەبى بولعان شىعار. دەسە دە, وسى مەرەيتويدا ىليياستىڭ ۇيىمداستىرۋشىلار قاتارىنان تابىلىپ, وسى ىسكە بارىنشا كۆڭىل بۆلگەنى بەلگىلى. بۇل تۋرالى اقىن سەدۋ ماشاقوۋتىڭ:

… «1930 جىلدىڭ كۆكتەمى. ول كەزدە مەن سەمەيدە شىعاتىن «قىزىل دالا» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى ەدىم. رەداكتسييادا جۋرناليستەر ماقسىن قورداباەۋ, مۇساتاي اقىنجانوۋ, احمەتجان تۇرعانباەۋ, تاعى باسقا دا 5-6 ادام بار بولاتىن. بىر كۈنى تۈس كەزىندە كەڭسەگە ات جاقتى, ۆتكىر كۆز, قىر مۇرىن, ورتا بويلى ادام كەلدى. ول ەۋەلى رەداكتوردىڭ كابينەتىنە كىرىپ امانداستى. تانىسىپ بولعاننان كەيىن رەداكتور قىزمەتكەرلەردى شاقىرىپ, بەرىمىزدى كەلگەن اداممەن تانىستىردى.

بۇل كەلگەن ادام اقىن ىليياس جانسۈگىروۋ, قازىردە «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە ەدەبيەت بۆلىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ شىعا باستاعانىنا 10 جىل تولۋىنا ارنالعان مەرەكەنى سەمەيدە ۆتكىزۋ ۈشىن كەلگەندىگىن ايتتى. ىليياس بىرەر كۈننەن كەيىن قالانىڭ ورتالىعىنداعى كلۋبتا گازەت وقۋشىلارىنىڭ جينالىسىندا بايانداما جاسادى. گازەت مەرەكەسىنە ارنالعان نۆمىردى الماتىدان سەمەيگە جەتكىزىلگەن ەكەن. وندا ىليياستىڭ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە شاعىن ۆلەڭى دە باسىلعان», – دەپ جازادى.

دەمەك, ىليياس تالانتتى جۋرناليست ەمەس, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ ەرەكشە سەتتەرىندە اتقا قونىپ, ناسيحاتتاپ, جۇرت اراسىنداعى بەدەلىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگى تيگەن ىرى تۇلعا. سوندىقتان ىليياس جانسۈگىروۋتىڭ پورترەتى بۈگىنگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ەڭ كۆرنەكتى جەرىنەن ورىن تاۋىپ, جارقىراپ تۇرعانى جۆن دەر ەدىم.

گازەتتىڭ 10 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ىليياس ەيگىلى «دالا» پوەماسىن جازدى. 1930 جىلى شىققان گازەتىنىڭ بىر نۆمىرىنە تولىقتاي باسىلعان «دالا» پوەماسى قازاق تاريحىنداعى ەلەۋلى كەزەڭدەرگە شولۋ جاسايدى. ونى پوەمانىڭ تاقىرىپتارىناندا كۆرۋگە بولادى. «اق تابان», «قۇل كۆگەنى», «قۇرباندىق», «وتار جورىعى», «جيدەلى بايسىن», «16-جىل», «بوستاندىق», «الاساپىران», «اتامان ويناعى», «ەلسىز داۋىس». قاي بىرىن الىپ قاراساڭ دا قازاق بالاسىنىڭ باسىنان ۆتكەن قيىن جىلدار, قيلى تاعدىرلار, تارتىستى دۈنيەلەر, قاسىرەتتى كەزەڭدەردى ىليياس قانا وسىلاي جازا الاتىن ەدى. ەكىنشى قىرىنان, مۇنداي تولعاقتى دۈنيەنى, ەرينە, ەش قارسىلىقتان يمەنبەي «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى عانا جارييالاي الدى.

«دالا» پوەماسىنىڭ جازىلۋىنا ىليياس جانسۈگىروۋ عانا ەمەس, تۇتاس رەداكتسييا ۇجىمى ۆتە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان. ونى سول كەزدە ىليياسپەن بىرگە «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە جۇمىس ىستەگەن تىلشىلەردىڭ ەستەلىكتەرىنەن كۆپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. وسى رەتتە سونىڭ بىرىنە عانا توقتالايىق:

… «رەسپۋبليكا قازاقستاننىڭ 10 جىلدىق تويىن ۆتكىزۋگە دايىندالىپ جاتقان ەدى. رەداكتسيياعا ونجىلدىق جۆنىندەگى ماتەريالدار مەن باسقاراتىن «پارتييا تۇرمىسى» بۆلىمى ارقىلى ۆتۋگە تيىس بولدى. وسى تويعا بايلانىستى ىليياس ۆزىنىڭ ەيگىلى «دالا» پوەماسىن جازدى. جازعاندا ول ەۋەلى رەداكتسيياعا پوەمانىڭ باس جاعىن الىپ كەلدى. ونى بىز رەداكتور, ونىڭ ورىنباسارى راقىم سۈگىروۋ, بۆلىم باستىعى مەن بەرىمىز قوسىپ وتىرىپ وقىتىپ كۆردىك. جوسپارىن تىڭدادىق. ەڭگىمە ماڭىزدى مەسەلەدەن, اقىن جەنە حالىق دەگەن مەسەلەدەن, ەرەكشە ەكپىن, اسقاق لەپپەن, ۆتە تارتىمدى باستالعان.

…پوەمانى بىراۋىزدان ۇناتتىق. كەسەك, تاماشا شىعارما دەپ تاپتىق. گازەتكە تۈگەل جارييالايمىز دەپ كەلىستىك. وسى «دالا» پوەماسىنىڭ جالعاسىن جازىپ ەكەلىپ جۈرگەندە بايقادىم: ىليياس ۆلەڭدى شاپشاڭ, اعىل-تەگىل, بورانداتىپ جازاتىن», – دەيدى بەيسەمباي كەنجەباەۋ ۆز ەستەلىگىندە.

بۇل جەردە بىرىنشىدەن, ىليياستىڭ سالماقتى شىعارمالاردى جازۋعا قالاي بارعانىن, نەندەي قادام جاساعانىن بىلسەك, ەكىنشىدەن, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى ۇجىمىنىڭ بەرەكەلى جۇمىسىن اڭعارامىز. دەمەك, وسىنداي بىرلىگى بار, ىنتىماعى جاراسقان ۇجىم عانا ۈلكەن ىستەردى اتقارا الادى. اتى سان ۆزگەرسە دە, زاتىن ۆزگەرتپەگەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ جۈزجىلدىق تاريحتى سىندارلى جولمەن باسىپ ۆتكەنى, ۆز تۇسىنداعى باسىلىمداردان قارا وزىپ, ەل گازەتىنە اينالۋى وسىنداي ساباقتاستىقتىڭ جەمىسى دەۋگە دە بولادى.

 

«قۇلاگەر»  پوەماسىنىڭ ەڭ العاشقى جارىق كۆرگەن نۇسقاسى.

1936 جىلى قاراشا ايىندا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ بىرنەشە نۆمەرىندە ىليياس جانسۈگىروۋتىڭ «قۇلاگەر» اتتى ەيگىلى پوەماسى جارييالاندى. بۇل اقىننىڭ وسى گازەتتەگى سوڭعى جارييالانعان شىعارماسى ەدى. سونىمەن بىرگە, «قۇلاگەر» ىليياس شىعارماشىلىعىنداعى ۆلەڭ ۆرەسىن شارىقتاتقان  تۋىندىسى دەۋگە دە بولادى. جازىلعانىنا قانشاما جىل ۆتسە دە قادىرىن جويماعان, بۈگىنگى تاڭدا ورىس, نەمىس, اعىلشىن, تاعى دا باسقا تۋىسقان ۇلتتار تىلىنە اۋدارىلىپ, ەلەمدىك ەدەبيەتتىڭ اسىل قازىناسىنىڭ قاتارىنان ورىن العان ۇلى شىعارما سول كەزدەگى وقىرماندار اراسىندا دا جاقسى باعالانعانى بەلگىلى.

… «سەبيت اۋىلىنا تۇرا تارتىپ, پەتروپاۋلعا كەلدىك. وبلىستاعى جازۋشى ەبدىراحمان ايسارين مەن گازەت رەداكتورى سەيىلبەك ۈسەنوۋ قالالىق ەدەبيەت كەشىن ۇيىمداستىرىپ, قازاق ەدەبيەتى جۆنىندە مەن سۆز سۆيلەدىم دە, ىليياس ۆزىنىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسى تۋرالى ەڭگىمە ايتىپ بەردى. سۈيىكتى اقىنىن تىڭداعان حالىق كۆپ سۇراق قويدى. سۇراقتىڭ دەنى «قۇلاگەر» پوەماسى تۋرالى ەدى. جىل بۇرىن بۇل پوەما «سوتسيايستىك قازاقستاننىڭ» كۆپ نۆمەرىندە جارييالانىپ, بۈكىل رەسپۋبليكا وقۋشىلارىنىڭ نازارىن اۋدارعان-دى. جۇرتشىلىقتىڭ جەنە قالامداس جولداستارىنىڭ پىكىرىن اماندا ىلتيپاتپەن باعالايتىن كىشىپەيىل اقىن بۇل پوەمانى دا ۆز ۆتىنىشىمەن كۆپتىڭ تالقىسىنا سالعانى بار. سوندا بەرىمىز دە كەرەمەت تۋىندىعا قاتتى قۋانا, جاقسى باعامىزدى ايتا وتىرىپ, بىرقاتار كەڭەستە ايتقان ەدىك. «قۇلاگەر» تۋرالى كۆپ سۇراق بەرىلۋى دە سوندىقتان. ىلەكەڭ ۆز جاۋابىن دا قىس بويى «قۇلاگەر» پوەماسىن كۆپشىلىكتىڭ پايدالى كەڭەسىنە سەيكەس تولىقتىرىپ, ۆڭدەپ, جۆندەپ باسپاعا بەرگەنىن ايتتى», – دەيدى بەيسەمباي كەنجەباەۋ.

بەيسەمباي كەنجەباەۋتىڭ ايتقانىن اقىننىڭ ۇلى سايات جانسۈگىروۋ تە: «قۇلاگەر» پوەماسى بىرنەشە كۈن قاتارىنان باسىلعان «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىن الۋعا كەزەككە تۇرعان كىسىدە ەسەپ جوق بولدى», – دەيدى كۆرگەندەر. ەكەم سوندا بويىنداعى كۈش-جىگەرى تاۋ سۋىنداي بۋلىقسىعان, سەنىمى مەن دۈنيەگە دەگەن ماحابباتىندا شەك جوق 42-دەگى وت جۈرەكتى اقىن ەدى» – دەپ قۋاتتايدى.

وسى تۇستا كۆكەيىمە: «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى دە ۆز تۇسىندا وسىنداي باعالى ەڭبەكتەردى دەل تانىپ, دەر كەزىندە جارييالاپ, جۇرت ىقىلاسىنا بۆلەنگەننەن كەيىن دە جۈز جاساپ وتىرعان شىعار» دەگەن وي ساپ ەتە قالدى. ەگەر «قۇلاگەر» سول تۇستاعى باسقا بىر گازەتتە جارييالانعان  بولسا, سول باسىلىمنىڭ باعى ۈستەم بولىپ كەتەر مە ەدى? – دەگەن كۈدىكتە قانجىعالادى. وسى ۈشىن دە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ىليياسقا قارىزدار دەسەم, ارتىق بولىپ كەتپەيتىن شىعار.

ىليياس 1931-32 جىلدارى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ ارناۋلى تاپسىرمامەن سەمەيگە ەكى رەت كەلىپ ۆندىرىس ورىندارىندا, ەرتىس سۋ جولى باسقارماسىندا بولىپ, ادامدارمەن ەڭگىمەلەسىپ, وچەرك, ماقالالار جازادى. ەت-كونسەرۋى كومبيناتىن ارالاپ, جۇمىس جاعدايىن كۆرىپ بىلەدى. تىپتى, سول جىلعى جۈك تاسۋ جوسپارى قالاي ورىندالعانى تۋرالى ماتەريال جازىپ, ورىس تىلىندە شىعاتىن «پرييرتىشسكايا پراۋدا» گازەتىندە جارييالايدى. وسى جەردە قازاق گازەتىنىڭ تاپسىرماسىمەن ىسساپارعا كەلىپ, ورىس گازەتىنە ماقالا دايىنداعانىن تۈسىنە الماي بىراز جۈردىم. بۇل تۈيىن تۆمەندەگى قۇجاتقا كەزىككەندە شەشىلدى.

سۆيتسەك, ىليياس «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە ىستەپ جۈرگەندە, بىر جاعىنان روستا (روسسييسكوە تەلەگرافنوە اگەنتستۋو)-نىڭ قازاقستانداعى تىلشىسى بولىپ جۇمىس اتقارعان ەكەن. بۇل ىليياستىڭ سول تۇستا قازاق تىلدى باسىلىمدارمەن قاتار, ورىس تىلدى باسپاسۆزدەرگە دە جازىپ تۇرعانىن بىلدىرەدى. ەگەر ىليياستىڭ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندەگى شىعارماشىلىعى تۋرالى ىزدەنە باستاماساق, بۇل اقيقاتقا دا كەزدەسپەي جۈرە بەرەر مە ەدىك.

جوعارىدا ايتىلعاندار ەل بىلەتىن دۈنيەلەر. وسى كۈنگە دەيىن تالاي تەكسەرىلىپ, زەرتتەلىپ, زەردەلەنىپ باعاسىدا بەرىلىپ قويىلعاندار. بىراق قالامگەر مۇراسىن «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىمەن ساباقتاستىرۋ ۈشىن بۇل وسى تاريحتى شولىپ شىعۋعا تۇرا كەلدى. بۇدان ۆزگە ىليياستىڭ قازىرگە دەيىن اتى بار دا, جالپى زاتى بۈگىنگى وقىرمانعا تولىق جەتپەگەن گازەتتە جارييالانعان دۈنيەلەر كۆپ-اق. ەگەر وسى گازەتتىڭ سارعايعان تىگىندىسىن پاراقتاپ وتىرساڭىز, وقىرمانعا ەلى جەتە قويماعان, زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىنان تىس قالعان, ىليياستىڭ جيناقتارىنا ەنبەگەن, ەنگىزىلگەندەرىنىڭ دەنى ۆزگەرىسكە ۇشىراعان بىراز دۈنيەنى كەزەستىردىك. ونىڭ تولىق نۇسقاسى كۆشىرىلىپ, توپتاستىرىلدى. الداعى ۋاقىتتا وقىرمانمەن جۈزدەسە جاتار. بۇل رەتتە ىليياستىڭ جۋرناليستىك قىرىن زەرتتەيتىن جاستارعا كۆمەك بولسىن دەگەن نيەتپەن سولاردىڭ تاقىرىبى مەن شىققان نۆمىرلەرى تۋرالى ايتا كەتكەندى جۆن كۆردىك.

ىليياستىڭ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە جارييالانعان ەڭ بىرىنشى تۋىندىسى 1928 جىلعى 19 قاڭتار,  بەيسەنبى كۈنى شىققان №16 نۆمىردەگى «گازەت سۆزى اياقسىز قالماسىن» دەگەن ماقالا. ودان ارى قاراي قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اكادەمييالىق كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن قورلار مەن قولجازبالار قورىندا ساقتالعان «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 1928 – 1931 جىلدار ارالىعىنداعى تىگىندىسىن اقتارىپ وتىرىپ, ونىڭ بىرتالاي پۋبليتسيستيكالىق ماقالاسىن تاپتىق. بۇل دۈنيەلەردى ىليياس, بادىراق, تاڭقىباي,  ى.ج, جا-جا, جانسۈگىرۇلى ىليياس,  قوسشى, ساقا سيياقتى بۈركەنشىك اتتارمەن بەرىلگەن.

ولار مىنالار:  «گازەت سۆزى اياقسىز قالماسىن» «1928, №16 (1043), يانۋارь 19, بەيسەنبى), «توعىز جاسار قىزىن ساتتى» (1928, №255 (1082),  مارت 6), سەيسەنبى,  «تەنتەكتىڭ ەرتەگىسى» (1928, №229(1256), وكتابرь 4, بەيسەنبى), «بەت اشار» (1928, №258 (1285), 7 نويابر, سەرسەنبى),  «قۋىرشاق» (1929 مارت №55 (1384), جۇما), «ادىرايعان تۆرەشىلدىك, تىمىرايعان تۆرەشىلدىك, تاعى-تاعى قاي تۆرەشىلدىك» (1929, №58 (1387), مارت 12, بەيسەنبى), «حان اتبەكەت» (1929, №64 (1393), مارت 22, جۇما), «تۆرت جولدىڭ تورابى» (1929, №144 (3443), بەيسەنبى. 3 ماي), «شوقپاردىڭ شوقتىعىندا» (1929, № 128 (1457), بەيسەنبى, 8 ييۇلь), «ۆڭشەڭ جاۋىز, قاندى اۋىز» (1929, №171 (1500), اۋگۋست 17, سەيسەنبى), «جارلىنىڭ قورعانى, جاۋدىڭ قۇربانى» (1929, №173 (1502)29 اۋگۋست, بەيسەنبى), «گازەت ەمەس, كونتسەرت» (1929, №177 (1506), 3 سەنتيابرь, بەيسەنبى), «مەنى ارقالا, باق قۋالا» (1929, №180 (1509), 9 سەنتيابرь, دۈيسەنبى), «جول اۋزىندا» (1929, №186 (1515), 16 سەنتيابرь, دۈيسەنبى),  «سونىمەن كەتىپ بارامىن» (1929 جىل, №190 (1520),  22 قىركۈيەك, جەكسەنبى), «تەاتر تۋرالى» (1929, №198 (1527), 30 قىركۈيەك, جەكسەنبى), «تاسپەن ۇرعاندى, اسپەن ۇرادى» (1929, №203 (1230), سەنتابرь 4, سەيسەنبى), «الىستاعى اۋىلدا ى» (1929, №211 (1541), 16 وكتيابرь, سەرسەنبى), «الىستاعى اۋىلدا ىى» (1929, №211 (1541),  16 وكتيابرь, سەرسەنبى), «بىز ەمبىدە ەدىك» (1929, №228 (1557), 4 نويابرь, دۈيسەنبى), «يۋان يۋانوۋيچ» (1929, №243 (1572), 22 نويابرь, جۇما), «ەن, ەنشىلەر جايىندا» (25 قاڭتار, 1931 جىلى)…

سۆزىمىز دەلەلدى بولۋى ۈشىن وسى ماتەريالداردىڭ كەيبىرىنىڭ تۇپنۇسقا كۆشىرمەسىن كۆرسەتە كەتسەك ارتىق بولماس.

كەلەسى كەزەكتە,, ىليياستىڭ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە ورنى, بەدەلى, رۆلى قانداي بولدى دەگەنگە سايادى. بۇل سۇراققا ىليياستپەن ۇزاق جىلدار ەرىپتەس بولعان, بىرگە جۇمىس ىستەگەن قالامگەر دوستارى مەن شەكىرتتەرىنىڭ ەستەلىكتەرىن قاراستىرا وتىرىپ, جاۋاپ بەرگەندى جۆن كۆردىم. 1929 جىلى 12 ماۋسىم كۈنى بەيىمبەت مايلين ىليياسقا قىزىلوردادان: «… قىزىلوردادان گازەت شىققالى جاتىر. بىرىنشى سانى وسى ييۇننىڭ 20-سى كۈنى شىعادى. اتى «سىر بويى». جازۋشىلارى تولىپ جاتىر. بەلسەندى ادامدارى: مانسۇر, ەبدىراحمان (مۇستاپانىڭ), مەتىجان. وقشاۋ جازۋشىسى مەن.

سىرت ۆسەگى: بۇل گازەت «ەڭبەكشى قازاق»-تان اسىپ تۈسەر دەسەدى. كىم بىلسىن, قايتكەندە دە بىرىنشى سانىن وقىعانشا اسىققانىڭ جۆن», – دەپ حات جولدادى. ۆكىنىشكە قاراي, «سىر بويى» «ەڭبەكشى قازاق»-تان اسىپ كەتە العان جوق. سەبەبى, «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» العى شەبىندە قالامى جۈيرىك ىليياستار تۇردى. ەگەر ىليياستار «سىر بويىنىڭ» سابىندا بولعان دا بەيىمبەت ايتقانداي, «كىم بىلسىن?». سول ۈشىندە بۈگىنگى ەگەمەندىكتەر وسى باسىلىمنىڭ سارابدال تاريحىن قالىپتاستىرۋ ۈشىن بارىن سالعان ىليياستى ەشقاشان ۇمىتپاعانى جۆن. ەگەر ىليياس ەسكەرىلمەسە, ەرتەڭگى ۇرپاق تا ۇمىتشاق بولىپ كەتۋى ەبدەن مۈمكىن.

ول, ول ما? ىليياستىڭ «ەڭبەكشى قازاق»-تا بەدەلىنىڭ تىم جوعارى بولعانىن دا دەلەلدەيتىن دەرەكتەر كۆپ. تىپتى, «ەڭبەكشى قازاققا» كەلگەن ەربىر حات ىليياس جانسۈگىروۋتىڭ سۈزگىسىنەن ۆتپەي باسىلىمعا جىبەرىلمەيتىن بولعان. تىپتى, مۈيىزى قاراعايداي بەيىمبەتتىڭ «ەڭبەكشى قازاققا» جىبەرگەن دۈنيەلەرىن گازەتكە بەرمەس بۇرىن الدىمەن ىليياستىڭ كەڭەسىنە جۈگىنگەنى بەلگىلى. وعان بەيىمبەتتىڭ 1928 جىلى 18 قىركۈيەكتە الماتىدان جازعان حاتىندا: «ىليياس! مىنا بىرەۋلەردى «ە.ق»-قا جىبەردىم. جاراسا باسارسىڭ, جاراماسا, ساقتاپ قوي, ۆزىڭنەن الارمىن...», – دەلىنسە, قۇلمىرزا ۆتەپۇلىنىڭ 1928 جىلى 6 جەلتوقساندا مەسكەۋدەن جازعان حاتىندا: … «مۇراشىل كوممۋناسى» دەگەن بىر فەلьەتون جىبەرىپ وتىرمىن. اناۋ كۈنى «اقيباتتىڭ ادۋوكاتى» دەگەن بىر فەلьەتون جىبەرىپ ەدىم. ونىڭ قاشان باسىلاتىنى ماعان مەلىمسىز. بىراق ول فەلьەتوندى باسقارما ەدىرىسىنە جىبەرىپ ەدىم. مىنانى ساعان جىبەرىپ وتىرمىن. وقىپ شىعىپ, تۈزەتىپ, گازەتتەرىڭىزدەن ورىن بەرەرسىڭدەر», – دەپ ۆتىنىش بىلدىرگەنى ايتار ويىمىزدى ايعاقتايتىن دەلەل دەپ بىلەمىن. تايىر جاروكوۋتىڭ دا ىليياس دەسە جانى بۆلەك بولاتىن 1929 جىلى 5 سەۋىردە مەسكەۋدەن جازعان حاتىندا: «…ىليياس وسىمەن بىرگە ازىراق كۆڭىلگە كەلگەن ەدەبيەت مەسەلەسى تۋرالى بىر نەرسە جازىپ جىبەرىپ وتىرمىن. قيسىعى بولسا تۈزەتىپ, ۆڭدەڭكىرەپ جىبەرۋگە سەبەپ بولارسىڭ! بۈيتىپ تاپسىرعانداعى ماقساتىم سەن بىر كۆيلەك بولسا دا بۇرىن توزدىردىڭ عوي,..» – دەپ جازعانىن وقىعاندا كۆڭىل تولقىپ كەتتى. وسىنداي اعا-ىنىلىك قاسيەت بىزدەن الىستاپ كەتتى عوي.

سونداي-اق, سول تۇستا گازەتكە تىلشىلەردى تاڭداۋ, الۋ, تاعى دا باسقا كادرلىق جۇمىستارعا ىليياستىڭ بەلسەنە اتسالىسقانى دا بەسەنەدەن بەلگىلى. 1928 جىلى 25 قىركۈيەك كۈنى قۇلمىرزا ۆتەپۇلى مەن تايىر جاروكوۋ ىليياسقا مەسكەۋدەن جازعان حاتىندا تۆمەندەگىدەي مەتىن بار.

… «وسى حالىمىزدى ايتا كەلىپ الدىڭا تارتايىن دەپ وتىرعان مەسەلەلەرىمىز مىنالار:

1-شى. كەتەرىڭدە ۆزىڭە دە ايتقانبىز, مەسكەۋدەگى بولىپ جاتقان ىستەردەن «ە.ق»-قا اقپار بەرىپ وتىراتىن باسقارماعا بىرەر ادام كەرەك بولار دەپ. وسى كۈنى دە حابار جازىپ جۈرگەن بىرەۋ بار عوي. بىراق ونىڭ كىم ەكەنىن بىز بىلمەيمىز. بەلكىم ورىس بولار دەپ شامالايمىز. بىزدىڭ ويىمىزشا باسقارما دا بىزدىڭ تەجىريبەگە الۋىمىزعا قارسى بولماس.  تەجىريبە السىن دەسە, سول مەسكەۋدەنگى باسقارمانىڭ ۆز تىلشىلىك قىزمەتىن بىزگە ارتسا دەيمىن. بۇل تۋرالى ۆزىڭە دە ايتقانبىز. تاعى دا ايتامىز. بىلايشا دا (تىلشى بولمايدا) جازۋعا بولادى عوي. كەز كەلگەن كىسىگە مەسكەۋ مەكەمەسى نە ىستەپ جاتقانىن ايتا قويمايدى عوي.

2-شى. تاعى بىر تۈسىنىس رەتىندە سۇرايتىنىمىز: اندا-ساندا ۈلكەن-ۈلكەن باياندامالار تىڭدايمىز. بولماسا, كۆسەمدەرىمىزدىڭ بۇل جەردە سۆيلەگەن سۆزدەرى گازەت بەتىنە جازىلىپ تۇرادى. وسىلاردى قازاقشاعا اينالدىرىپ وتىرساق ول دا ۈلكەن تەجىريبە...». وسىدان بۇلاي بۇل ازاماتتاردىڭ ەڭبەكتەرى گازەت بەتىنەن تۈسپەيتىن بولدى. قازىر تاريح بەتىنەن تۈسپەي جۈر. ەڭبەك سولاردىكى دەگەنمەن, سەبەپ ىليياس تاراپىنان بولعانىن اڭعارۋ قيىندىق تۋدىرمايتىن شىعار.

ىليياسقا قاتىستى مۋزەي قورلارىندا نەمەسە ىليياسپەن بىرگە ىستەگەن زامانداستارى ساقتاپ قالعان ىليياسقا قاتىستى قۇجاتتاردى اقتارىپ وتىرعاندا, ونىڭ ىشىنەن «ەڭبەكشى قازاق»-قا تەن تاعى بىراز سارعايعان گازەت پاراقتارىن تاۋىپ الدىق.

بۇل «ەڭبەكشى قازاق»-تىڭ 1921 جىلى نويابرьدىڭ 7- كۈنى شىققان العاشقى سانى جەنە العاشقى شىعارۋشىلارى بايدىلدا ۇلى ەبدىراحمان, اسىلبەك ۇلى ەبدوللا, ەۋەز ۇلى مۇحتار, تەلجان ۇلى تەمىربولات, نۇرمۇحامەت ۇلى قاسەن.

جوعارىداعى سۋرەتتەر «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» 1000-شى نۆمەرى جارىق كۆرگەندەگى ارنايى نۆمەرگە بەرىلگەن سۋرەتتەر.  «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى توعجان عابباس پەن  «ەڭبەكشى قازاق» باسقارماسىندا جۇمىس ىستەگەن: رەداكتوردىق ەدەبي جاردامشىسى دۋلات ۇلى مىرجاقىپ, باسقارما حاتشىسى بەگەلى ۇلى عالي, پارتييا, جۇمىسشى بۆلىمىن باسقارۋشى ايسارى ۇلى ەبدىراحمان, «ەڭبەكشى قازاق»-قا وقشاۋ سۆز جازۋشى مايلى ۇلى بەيىمبەت, ەل حاتتارىن باسقارۋشى سەگىزباي ۇلى امانعالي, كەڭەس قۇرىلىس بۆلىمىنىڭ باسقارۋشىسى احمەت ۇلى ىليياس, شارۋا بۆلىمىن باسقارۋشى ەشمۇحامبەت ۇلى مەرحاب, تەلەگرام حابارلارىن باسقارۋشى جۈسىپ ۇلى ساپا, رەپەتەر دەۋلەتباي ۇلى مەجيت, تىلشىلەر بيۇروسىنىڭ حاتشىسى اعايدار ۇلى ەبدوللا, زەرتتەۋ بيۇروسىنىڭ حاتشىسى ەلشىبەك ۇلى احمەت, تۈنگى رەداكتور ىليا ۇلى ەبىل, باسقارما قىزمەتكەرى قوجاحمەت ۇلى شيياپ.

بۇل 1000-شى سان جەنە سوعان  وراي شىعارىلعان مەرەكەلىك نۆمەردەگى «اۋىل تىلى», «لەنينشىل جاس», «اۋىل», جۇمىسكەر تىلى», «تۈركىمەنستان», «باشقۇرتستان», «قىزىل تاتارستان», «ەركىن توو», «قازاق تىلى» «تىلشى», «كەمبەعاللار اۋازى», «قىزىل قازاقستان», «جاڭا مەكتەپ», «بوستاندىق تۋى», «كەدەي» گازەتتەرىنىڭ قۇتتىقتاۋلارى.

بۇل جوعارىدا ايتىلعان نۆمەردىڭ سوڭعى بەتى. وندا: «گازەت نەشە ۆتكەلدەن ۆتەدى» دەگەن باس تاقىرىپ اياسىندا گازەت باسقارماسىنىڭ قۇرىلىمى مەن ۆندىرىسكە دەيىنگى جەنە وقىرمانعا جول تارتاتىن بارلىق جۇمىس بارىسى كۆرسەتىلگەن.

يە, ىليياستىڭ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندەگى ەڭبەكتەرىن بۇدان ەرى دە تاراتىپ ايتۋعا بولادى. قولىمىزدا تاعى دا بىراز سارعايعان گازەت پاراقتارى تۇر. ولار قالامگەردىڭ جەكە شىعارماشىلىعىنا قاتىستى دۈنيەلەر بولعاندىقتان وسى جولى كۈتە تۇرعاندى جۆن كۆردىك. بۇل تاقىرىپ الداعى ۋاقىتتا كۆتەرىلەدى. دەسە دە, جوعارىدا ايتقاندارىمىز, ىليياستىڭ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ جۈرىسىنەن جاڭىلماي «ەگەمەن قازاقستان» بولىپ, ەلدىڭ سۆزىن سۆيلەپ, ەل گازەتىنە اينالۋىنا قوسقان ۈلەسى.

بۇل جەردە «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بارلىق جەتىستىگىنە ىليياس جانسۈگىروۋ قانا ۈلەس قوستى دەگەننەن اۋلاقپىن.  «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بۈگىنگى تاڭدا بۈكىل حالىقتىڭ ۈنجاريياسىنا اينالۋى ۈشىن ع. قاراش, ر. مەرسەكۇلى, ج. ايماۋىتۇلى, ب. مايلين, س. سادۋاقاسوۋ, ت. ىرىسقۇلوۋ, و. جاندوسوۋ, م. ەۋەزۇلى, ت. قۇنانبايۇلى, م. تۇرعانبايۇلى, س. دۆنەنتايۇلى, ا. سەگىزباەۋ, س. مۇقانوۋ, ع. توعجانوۋ, م. جولدىباەۋ, ا. ارىستانبەكوۋ, ع. مۈسىرەپوۋ, ت. نۇرتازين, ە. الدوڭعاروۋ, و. يساەۋ, ە. مۈسين, تاعى دا باسقا قازاقتىڭ نارقاسقا جىگىتتەرى باسىلىمنىڭ ىرگەسىن قالاپ, دىڭىن بەكىتتى. تىلىن تۈزەپ, دىلىن تازارتىپ, تىرلىگىن نىعايتتى. سول قاتاردا ى. جانسۈگىروۋتىڭ ەسىمى ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالۋى كەرەك ەدى.

«ەگەمەننىڭ» بيىلعى عاسىرلىق تويىندا ىليياستىڭ باس باسىلىمنىڭ جارقىن كەلەشەگىنە قوسقان ۈلەسى مەن جۋرناليستىك قارىم-قابىلەتىنە تولىق باعا بەرىلەدى دەگەن ۈمىتتەمىن.

ايتۋ بىزدەن, اتقارۋ سىزدەن, اعايىن!

قاجەت انداس

Abai.kz

Post Views: 26
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
قاجەت دەرەك

تالدىقورعانداعى كونە كينوتەاترلار

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
قاجەت دەرەك

قالا كينوتەاترلارى قالاي وزگەردى؟

September 24, 2026
45 تاعدىر
قاجەت دەرەك

45 تاعدىر

September 8, 2026
قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح
قاجەت دەرەك

قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
قاجەت دەرەك

بۇيەن-اقسۋ كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىلەرى كىم؟

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
قاجەت دەرەك

بۇل قاي ەردەنباەۆ؟

August 31, 2026
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz