Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت دەرەك

ابەۋقان باتىر

admin
2026/08/30
قاجەت دەرەك
0
Әбеуқан батыр

ابەۋقان سابىربەكۇلى 1911 جىلى (دوڭىز جىلى) كۇنەس اۋداننىڭ شىرگە جايلاۋىندا دۇنيەگە كەلەدى. اكەسى سابىربەك 25 جاسىندا قايتىس بولىپ، ابەۋقان 8 جاسىندا، قارىنداسى سەيدىقان 6 جاسىندا اكەسىنەن جەتىم قالادى. شەشەسى كەليمان ەرىنەن جاس قالىپ، جەسىرلىكپەن جەتىمدىكتىڭ ازابىن تارتسا دا، ءومىردىڭ قاسىرەتى مەن قايعىسىنا ءتوزىپ، سابىربەكتىڭ وتىن وشىرمەي، ۇلى ابەۋقان مەن قىزى سەيدىقاندى قولىنان جەتەلەپ ءجۇرىپ باعىپ-قاعىپ ەرجەتكىزەدى.

ابەۋقان جاسىنان ەتى ءتىرى بولىپ وسەدى. ول ءبىر جاعىنان جوقشىلىقتىڭ تاقسىرەتىن تارتسا، ءبىر جاعىنان قاراڭعىلىق جايلاعان فەودالدىق قوعامنىڭ جەمەڭگەر مانساپتىلارىنىڭ توڭمويىن رۋشىلدىق بيلىگىنىڭ قاقپايىنا ۇشىراپ، كوڭىلى شەرلى، جۇرەگى كۇپتى بولىپ ەرجەتەدى. ول قولى قىسقا كەدەيلىكتەن وقي المايدى. ەسەيە كەلە وتباسىن باعۋ مىندەتى موينىنا تۇسەدى دە، كۇنكورىس ءۇشىن ىزدەنىس جاسايدى. ول مەرگەندەرگە ىلەسىپ، اڭشىلىقتى كاسىپ ەتەدى. تاۋ اسىپ، تاس باسىپ، جاپان كەزىپ، جەر كورىپ، ەل تانيدى. ناشارلار مەن جەتىم-جەسىرلەرگە جانى اشىپ، تىلەكتەستىك بىلدىرەدى. ادىلەتسىزدىككە، ەزگىگە-قاناۋعا قارسى كەۋدەسىندە كەك وتى جالىنداپ، جوق-جىتىكتەردىڭ ارىز-ارمانى مەن مۇقتاجىن تىڭدايدى، ولاردىڭ جوقشىسى بولادى.

1946 جىلدارعا كەلگەندە شىڭجاڭداعى گوميندان ۇكىمەتىنىڭ ەزگىسى مەن قاناۋى، الىم-سالىقتىڭ اۋىرلىعى، ميليتاريستىك ۇستەمدىك پەن ۇلتتىق ەزگى حالىقتىڭ گوميندان ۇكىمەتىنە دەگەن نارازىلىعى مەن قارسىلىعىن قاتتى قوزعايدى. التايدان، ىلەدەن، تارباعاتايدان ارت-ارتىنان ۇكىمەتكە قارسى قارۋلى كوتەرىلىستەر جارىققا شىعادى.

1944 جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستاپ ىلەدەگى نىلقى اۋدانىنىڭ ىلاستاي تاۋىندا اكبار، سەيىت، پاتىقتاردىڭ باسشىلىعىندا استىرتىن پارتيزان ۇيىمى قۇرىلىپ، قارۋلى كوتەرىلىس جاساۋعا دايىندىق جاسالادى. بۇل سىبىستى ەستىگەن ابەۋقان نىلقىعا جاسىرىن بارىپ، نىلقىداعى شالا قازاق ابدىكەرىم سارتپايەۆپەن تانىسادى. ابەۋقاننىڭ كەۋدەسىندە ۇجدانى بار، جىگەرلى، وت-جۇرەك، قارۋلى جىگىت ەكەنىن تانىعان ابدىكەرىم ونى وزىنە تارتادى. ەكەۋى ابدىكەرىمنىڭ ۇيىندە بىرنەشە رەت كەڭەس وتكىزەدى. ابدىكەرىم ابەۋقانعا حالىقارالىق جاعدايدى، مەملەكەت ىشىندەگى شيەلەنىسكەن كۇرەس جاعدايىن تۇسىندىرە كەلىپ، نىلقىداعى گوميندان ۇكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىس باستاعالى جاتقانىن، ىلاستايدا كوتەرىلىسكە باسشىلىق ەتەتىن پارتيزان ۇيىمىنىڭ بازاسى بار ەكەنىن ايتادى. ابەۋقان كوتەرىلىستى قۋانا قۇپتايدى ءارى وعان ءوزىنىڭ دە قاتىساتىنىن ايتىپ، قىزۋ ىنتا بىلدىرەدى.

1944 جىلى 8-ايدا ابدىكەرىم ابەۋقاندى ىلاستايعا ەرتىپ بارادى. ابەۋقان ول جەردە اكبار، سەيىت، پاتىق، قاينام، ناۋان، حاميتتەرمەن كەزىگىپ تانىسادى. اكبار ابەۋقاننىڭ جاي-جاپسارىن سۇراپ ۇعىسقاننان كەيىن، وعان كوتەرىلىستىڭ ماقساتىن، جوبا-جوسپارىن ءتۇسىندىرىپ، دەم بەرىپ جىگەرلەندىرەدى جانە ناقتىلى مىندەت تاپسىرادى. اكبار ابەۋقانعا: «سەن قاس، كۇنەس بويىنداعى ەلدەن گومينداننىڭ سالىعىن جيناۋشى بولاسىڭ. سالىق جيناۋ جونىندەگى تانىستىرۋ قاعازدى ءبىز جوندەتىپ بەرەمىز. ەل ىشىنەن سالىق اتتاردى جيناپ اكەلگەننەن كەيىن، ونىڭ ىشىندەگى جارامدى اتتاردى تاڭداپ ۇستاپ، كوكقامىرلىق مۇقامبەك ارقىلى بىزگە جىبەرىپ بەرەسىڭ. سەن ات ايداتقاندا مۇقامبەك حابارلاسىپ تۇرادى. قاس، كۇنەستەن سالىق جيناۋ بارىسىندا ءوزىڭنىڭ اۋزى بەرىك، سەنىمدى ادامدارىڭ ارقىلى گوميندان ۇكىمەتىن اۋدارۋ جونىندە ۇگىت جۇرگىزەسىڭ جانە استىرتىن پارتيزان ۇيىمىنا ادام تارتاسىڭ. ول ادامدار سەنىمدى بولسا، ىلاستايعا كەلىپ شتابقا تانىستىراسىڭ»، – دەيدى. مۇقامبەكتى ابەۋقانعا تانىستىرادى. ودان سوڭ مۇقامبەككە قوسىمشا كوكقامىردا استىرتىن ۇگىت جۇرگىزۋدى تاپسىرادى. بۇلارمەن بىرگە سول مايداندا ەل ىشىنە ۇگىت جۇرگىزىپ، ادام توپتاۋ مىندەتىن ۇستىنە العاندار – شوپان وسپان، بادۋان قالپەت (ۇيعىر)، نوعاي ابلاجان، ابەۋتالىپ راقىمجانۇلى، البان سىبانبەك، نوعاي زىكىر سياقتى ادامدار ەدى.

ەرتەسىندە «گومينداننىڭ سالىعىن جيناۋشى» دەگەن تانىستىرۋ قاعاز ابەۋقاننىڭ قولىنا تيەدى. ول تانىستىرۋدى العان سوڭ ايالداماي قاس وزەنىن ورلەپ، سالىق ات جيناۋعا كىرىسەدى. ول ءار اقالاقشى-زاڭگىگە بارىپ، قاعازدى كورسەتىپ، وزىنە تۇسكەن سالىقتى دەرەۋ جيناپ بەرۋىن تالاپ ەتەدى. قاعازدى كورگەن سوڭ اقالاقشى-زاڭگىلەر دە قۇرشا جورعالاپ، سالىق اتىن جيناپ قولىنا تيگىزەدى. ابەۋقان سالىق ات جيناي ءجۇرىپ، كوتەرىلىسكە قاتىسۋعا ادام توپتايدى. سول كەزدە ابەۋقاننىڭ پارتيزان ۇيىمىنا تارتقان ادامدارى: تەرىستاڭبالى ەدەن باتىر، جولىمبەت جاقىپ مايلىبەكۇلى، البان مۇعالىم، قامىر، سۇلتان، جاقاش سياقتى ادامدار بولدى. ولار ابەۋقاننىڭ تانىستىرۋى بويىنشا ىلاستاي پارتيزاندىق شتابىمەن بايلانىس جاساپ، ءار الدىنا توپ قۇراپ ادام ۇيىمداستىرادى. سول كەزدە ەدەننىڭ ۇيىمداستىرعانى 20-دان استام ادام، جاقىپ مايلىبەكۇلىنىڭ ۇيىمداستىرعانى 40-تان استام ادام، مۇعالىمنىڭ ۇيىمداستىرعانى 30-نەشە ادام، سۇلتاننىڭ ۇيىمداستىرعانى 30 ادام، جاقاشتىڭ ۇيىمداستىرعانى 10-نەشە ادام بولعان. ولار ءبىر ايعا جەتپەي ارەكەتتەنىپ، ىلاستايعا بارىپ نىلقى كوتەرىلىسىنە قاتىسادى.

ابەۋقان قاس بويىنان جينالعان سالىق اتتاردى نىلقىداعى گوميندان ۇكىمەتىنە جەتكىزىپ بەرەتىن كەزدە، ءار رەتتە 10–15-تەن جاقسى اتتاردى تالداپ الىپ، ساننان شىعارىپ تاستاپ، استىرتىن مۇقامبەكتىڭ قولىنا تيگىزىپ، ىلاستايعا جونەلتىپ وتىرادى. قاستىڭ سالىعىن جيناپ بولعان سوڭ، كۇنەستىڭ كۇڭگەيىنەن ءبىر رەتتە 80 ات سالماقشى بولىپ بارىپ سالىق جينايدى دا، ونىڭ ىشىنەن تاعى دا جۇيرىك ساڭلاعىنان 15 ات تاڭداپ الىپ، ىلاستايعا جىبەرتەدى. ابەۋقان ات سالىعىن جيناۋمەن بىرگە، قۇرتتان ويعان تاڭبانى پايدالانىپ، پارتيزاندارعا ازىقتىق ءۇشىن كۇنەس كۇڭگەيىنەن سويىس مال، استىق جينايدى. ول بۇل مىندەتتى جان-دۇنىمەن بەرىلىپ، بەلسەنە ىستەيدى. اتتان تۇسپەي ءورلى-تومەن سابىلىپ، بىرنەشە اي ءۇي قاراسىن كورمەيدى. حالىقتىڭ قولداۋىمەن ازاتتىق كۇرەسىنىڭ جەڭىسكە جەتەتىنىنە كۇشتى سەنىم ورناتادى. ول كوتەرىلىسشىلەردىڭ العاشقى رەتكى نىلقىنى الۋ سوعىسىنا قاتىسادى. 7-قازان كۇنى نىلقى الىنادى. نىلقى الىنعاننان كەيىن شتابتان جاڭا مىندەت الىپ، كۇنەستىڭ كۇڭگەيىنە جەڭىس حابارىن تاراتادى. ۇتىتوتەنىڭ جازىعىنان ورلەپ، تەمىرلىك، زەكتى، تۇرگەن، ۇشكەپتەرگە دەيىن كۇنەستەگى گوميندان ۇكىمەتىنىڭ ۇستەمدىگىن اۋدارۋ ءۇشىن ۇگىت جۇرگىزەدى جانە پارتيزاندارعا ازىق-تۇلىك، سويىس مال جينايدى. سول كەزدەگى ابەۋقاننىڭ ۇگىتىنە قوسىلىپ، توڭكەرىسكە تىلەكتەستىك بىلدىرگەندەر – اققوي فەرماسىنان: ناسىپقازى؛ مىستان: يماناقىن شەكبايۇلى (زاڭگى)؛ ۇتىتوتەدەن: دوما جاراسپايۇلى (زاڭگى)، ومارقان بوجالاقۇلى؛ تەمىرلىكتەن: نۇراقىمەت ءجاندارالۇلى (زاڭگى)، تۇرعان زاڭگى، ىرىمبەك زاڭگى؛ زەكتىدەن: ماتقاسىم ۇسەنۇلى (زاڭگى)، نازيربەك ىسقاقۇلى (زاڭگى)، مۇتاجى ارىنۇلى (زاڭگى)؛ تۇرگەننەن: سلامقان ىستىقپايۇلى (زاڭگى)، ەربوسىن بەلدەۋبايۇلى (زاڭگى)؛ ۇشكەپتەردەن: ادىلبەك جابايۇلى (زاڭگى)، داۋلەت بەيسەمبىۇلى، ۇلداقان قۇرماناجىۇلى. بۇل ادامدار كۇنەستەگى گوميندان ۇكىمەتىن اۋدارۋعا كومەك كورسەتپەكشى بولىپ، توڭكەرىستى قولدايتىندىعى جونىندە ابەۋقانعا پوزيتسيا بىلدىرەدى جانە «6 ۇرىنى» قولداپ، جۇرتشىلىققا استىرتىن ۇگىت جۇرگىزەدى.

ابەۋقان كۇنەستەگى دايىندىقتارىن ىستەپ بولىپ، احۋالدى مالىمدەۋ ءۇشىن نىلقىعا جۇرگەلى تۇرعاندا، بەستوبەدەن اسكەر شىعىپ، نىلقى كوتەرىلىسىن جانىشتاعالى جاتىر دەگەن حاباردى ەستيدى دە، تىزگىن ۇشىمەن نىلقىعا جەتىپ شتابقا حابار بەرەدى. كوتەرىلىسشىلەر جاعىنان نىلقى الىنعانىن ەستىگەن گوميندان ۇكىمەتى اسىپ-ساسىپ، ىلەدەگى اسكەرلەرىن ءۇش باعىتتا نىلقىعا جوتكەيدى.

مازار ارقىلى نىلقىنىڭ باتىسىنان 300 اسكەر، باسىلگەن ارقىلى نىلقىنىڭ وڭتۇستىگىنەن 300 اسكەر، كۇنەس ارقىلى توتە اسۋىنان اسىرىپ 200 اسكەر جىبەرىپ، نىلقىنى ءۇش جاقتان قورشاپ، قايتارىپ الماق بولادى. شيحۋدان بىرنەشە پولك جوتكەپ، جىڭ ارقىلى اشالى مەن كوگەرشىن اسۋىنان اسىرماق بولادى. كوتەرىلىسشىلەر قاتتى قاۋىپ استىندا قالادى. بۇعان قارسى شارا قولدانۋ ءۇشىن اكبار، سەيىت، پاتىق، قاينام، يۋۋان بەسەۋى شتابتا كەڭەسىپ، پارتيزانداردى ءۇش توپقا بولەدى. مازار جولىن توسۋ ءۇشىن قارسۋ ارقىلى يۋۋان توبىن جىبەرەدى. باسىلگەن اسۋىن توسۋ ءۇشىن اكبار، سەيىت توبى جولعا شىعادى. توتە اسۋىن توسۋ ءۇشىن قاينام توبىن جىبەرەدى. ىلاستايداعى باس شتابتا پاتىق، نىلقىداعى بولىمشە شتابتا شوپان وسپان قالادى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ قارۋ-جاراعى تولىق ەمەس، سان جاعىنان دا باسىم ەدى (جاۋ جاعىنان). از اداممەن كوپ جاۋعا توتەپ بەرۋگە تۋرا كەلدى. بۇل شايقاستا اكبار، سەيىت توبى شەبەر سوعىس تاكتيكاسىن قولدانىپ، جاۋدىڭ كۇشىن تاس-تالقان ەتتى. ىلە-شالا يۋۋان توبىنا كومەكتەسىپ، ول جاقتان كەلگەن جاۋدى دا سوققىمەن شەگىندىردى. قاينام توبى اققويدى الادى دا، كۇنەستەن كەلگەن جاۋمەن تابانداپ سوعىسا الماي، نىلقىعا شەگىنەدى. جاۋ توتەدەن اسىپ، قاينام توبىن قۋا سوققىلاپ، 11-ايدىڭ 1-كۇنى نىلقىنى باسىپ الادى. قاينام توبى قاشىپ شىعىپ، باتىستاعى اكبار، سەيىت، يۋۋان توبىنا قوسىلادى. جاۋدىڭ جان-جاقتان كەلگەن اسكەرلەرىنىڭ نەگىزگى كۇشى نىلقىعا شوعىرلانادى.

قازان كۇنى ابەۋقان ۇتىتوتەدەن ءوتىپ، قايتادان كۇنەستىڭ كۇڭگەيىمەن ورلەپ كەلە جاتقاندا، گومينداننىڭ 200 اسكەرىن بەستوبەدەن باستاپ ۇتىتوتەدەن وتكىزىپ تاستاپ، بەستوبەگە قايتىپ بارا جاتقان جايىربەك اكىم، قاسىندا حۇيجاڭ ماناپ باستاعان ونشاقتى اداممەن، ابەۋقانعا كەزىگىپ قالادى. جايىربەك سول ارادا ابەۋقاندى ۇستاتىپ بايلاتادى دا: «سەن ۇرىعا ەرىپ، بۇلىك تۋدىرىپ، ەلدى ءبۇلدىردىڭ»، – دەپ قامشىنىڭ استىنا الادى. سودان سوڭ اۋدانعا اپارىپ جازالاتپاقشى بولىپ، اتقا تاڭىپ بەستوبەگە قاراي الىپ جۇرەدى. مۇنى كورگەن ماتقاسىم زاڭگى ءمالى اقالاقشىعا بارىپ، ابەۋقاندى قۇتقارىپ قالۋدى وتىنەدى. ءمالى ماتقاسىمعا: «بۇل قۋ تىنىش جۇرمەيدى، ايتقان ءتىلدى المايدى، ەندى ءوز وبالى وزىنە، وعان جولاي المايمىن، پالەسى جۇعادى»، – دەپ اتقا ءمىنىپ تاۋعا قاشىپ شىعىپ كەتەدى. وسى كەزدە ەركەبۇلان كەدەي ەرتىسباي تاۋكەۇلى، قاناعات سياقتىلار اتقا ءمىنىپ اتتانىپ، جالاڭاش قولتىق كەدەيلەردەن 30-دىڭ ۇستىندە ادام جيناپ، قولدارىنا سويىل، شوقپار الىپ، تەمىرلىك تۇسىنداعى جار وتكەلدەن جايىربەكتى قۋىپ جەتىپ، ابەۋقاندى ايىرىپ الىپ قالادى. ابەۋقان ۇيىنە كەلگەننەن كەيىن بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ، «گوميندان نىلقىنى “6 ۇرىدان” قايتارىپ الىپتى» دەگەن حابار تارالادى.
11-ايدىڭ باسىندا گوميندان ۇكىمەتى جاعىنان ابەۋقاندى ۇستاۋ جونىندە بۇيرىق شىعىپ، ارتىنان قۋعىن تۇسەدى. ابەۋقان قۋعىنشىلاردان ءىز جازدىرادى دا، قاس وزەنىنىڭ سولتۇستىك جاعىنا ءوتىپ، پارتيزاندارعا قوسىلۋ ءۇشىن ىلاستايعا قاراي جول تارتادى. جول بويىندا حۇيزۋ تۇردى ءشارىپۇلىنا كەزىگەدى، ول شتابتىڭ دەلەگاتشىسى بولاتىن. تۇردى ءشارىپ ابەۋقانعا: «سەنى ارنايى ىزدەپ شىعىپ ەدىم، ساتىمەن كەزىكتىڭ، مەنى ساعان پاتىق ارنايى جىبەرەدى. ءبىز نىلقىنى جاۋعا بوساتىپ بەرگەنمەن، قۇلجانى الىپ بولدىق. قۇلجاداعى گوميندان اسكەرلەرى ايرانباققا تىعىلىپ، قورشاۋدا قالدى. وكىنەرلىگى – اكبار مەن سەيىت ەكەۋى دە قۇربان بولدى. باس شتاب ساعان كۇنەستەگى دايىندىق جۇمىستارىن بوساڭسىتپاي ىستەپ تۇرسىن دەدى. تۇبىندە جەڭىس بىزدىكى بولادى. جەڭىستىڭ حابارىن حالىققا تاراتىپ، ۇگىت جۇرگىزە بەر، جاۋ جاعىنان ابايلاپ ساقتىق ىستە»، – دەيدى. ابەۋقان قايتادان اۋىلىنا كەلەدى دە، جەڭىس حابارىن ەلگە تاراتىپ، توڭكەرىستىك ۇگىت جۇرگىزەدى.

نىلقىنى جاۋ قايتا العاننان كەيىن، جالىنقولدا اكبار جاۋ وعىنان جارالى بولادى. كەڭساي پارتيزاندارىمەن بايلانىس جاساپ، نىلقى پارتيزاندارىنىڭ باسشىلارى شتابتا كەڭەس وتكىزىپ، اكبار مەن ىلاستايداعى شتابتى قورعاۋعا 30 ادام قالدىرىپ، قۇلجانى الۋ ءۇشىن 3-قاراشا كۇنى كەشتە ءۇش توپقا ءبولىنىپ قالاعا اتتانادى. قۇلجادا جاۋدىڭ اسكەري كۇشى ءالسىز ەدى. كوتەرىلىسشىلەر قۇلجاعا ءۇش باعىتتان كىرەدى دە، قۇلجا حالقىنىڭ كومەگىنە سۇيەنىپ، ايماقتىق ءۋالي مەكەمەسى مەن شاقشى مەكەمەسىن جانە گومينداننىڭ قۇلجاداعى قولباسشىلىق شتابىن باسىپ الادى. قالدىق جاۋ ايرانباققا بارىپ تىعىلادى.

1944 جىلى 12-قاراشا كۇنى «شىعىس تۇركىستان ۋاقىتتىق ۇكىمەتى» قۇرىلادى. 19-قاراشا كۇنى كۇنەس اۋدانىندا دا گوميندان ۇكىمەتى اۋدارىلىپ، جاڭا ۇكىمەت قۇرىلادى.

1945 جىلى كوكتەمدە ابەۋقانعا راپىقتان شاقىرتۋ قاعاز كەلەدى. قاعازدا: «نىلقىداعى شتابقا تەز جەتىپ كەل»، – دەگەن بۇيرىق جازىلعان. ابەۋقان نىلقىداعى شتابقا بارىسىمەن ونى پاتىق پەن شوپان وسپان قابىلداپ: «سەن اشالىداعى سوعىسقا قولباسشىلىق ەتۋ شتابىنا باراسىڭ، سول شتابتا نە قىزمەت بۇيىرسا – سونى اتقاراسىڭ»، – دەپ تاپسىرما بەرىپ جىبەرەدى. ابەۋقان اشالىعا بارعاننان كەيىن، سول جەردەگى پارتيزاندىق سوعىستىڭ شتاب باستىعى ابدىكەرىم سارتپايەۆ قابىلداپ، ابەۋقاندى پارتيزان اسكەرلەرىنە وق-ءدارى، ازىق-تۇلىك تاسىپ جەتكىزەتىن ارتقى ساپ قامداۋ اسكەرىنىڭ باستىعى ەتىپ تاعايىندايدى. ابەۋقان قارۋلانعان ءبىر اسكەردى باستاپ، اشالىداعى ارتقى ساپ قامداۋ قىزمەتىنە باسشىلىق ەتىپ، قازىقان، ماناپقان جانە قابىلبەك بولىمدەرىنە وق-ءدارى، ازىق-تۇلىك تاسىپ، جارالىلاردى قۇتقارادى. سوعىستا جاۋدىڭ وعى ابەۋقاننىڭ وڭ قولىنىڭ شىناشاعىن تۇبىنەن جۇلىپ اكەتەدى. ىلە ءوڭىرى ازات ەتىلەدى، «ءۇش ايماق» ۇلتتىق ارمياسى 8-ساۋىردە قۇرىلادى، التاي، تارباعاتاي، بۇراتالا، جىڭ، شيحۋ، ساۋان، ماناس اۋداندارىنداعى گوميندان ارمياسىنىڭ نەگىزگى قوسىندارىن تالقاندايدى.

1945 جىلى ماۋسىمدا نىلقىدا 80 ادامنان قۇرالعان پارتيزاندار توبى ۇيىمداستىرىلادى، بۇل ىسقاقبەك گەنەرالدىڭ باسشىلىعىندا بولادى. بۇل توپتا سىرتتا كوپ ءجۇرىپ ىسىلعان، جول بىلەتىن، ءىس كورگەن باتىرلار مەن مەرگەندەر قابىلدانادى. پارتيزاندار توبى 3-كە ءبولىنىپ رەتتەلەدى. 30-دان 60 ادام ەكى «ادىلياعا» ءبولىنىپ، 1-ءادىليانىڭ باسشىسى – ابەۋقان، ەكىنشىسىنىڭ باسشىسى – قابدەن بولادى. بۇل پارتيزاندار توبى نىلقىدا ءبىر ايعا جۋىق سوعىس دايىندىعىن ىستەپ، اسكەري جاتتىعۋلار وتكىزدى. 7-ايدا سوعىسقا اتتانىپ، ارسالاڭمەن اسىپ ەلەڭقابىرعاعا بارادى. ولار جەرلىك بۇقاراشا جاسانىپ، جاۋ جاعدايىن بارلاپ، احۋالىن يگەرەدى. جاۋدىڭ ارتقى شەبىن ءۇزىپ تاستاپ، ارتتان كەلەتىن كومەك كۇشتەردى تالقانداپ، جاۋ شەبىنە تۇيىقسىز شابۋىل جاسايدى. التىنقول اعىسىندا بەكىنىپ جاتقان 300 جاۋ اسكەرىن بايقاپ قالادى. شتابتىڭ بۇيرىعى بويىنشا وسى جاۋعا سوققى بەرۋگە ابەۋقاننىڭ ءادىلياسى اتتانادى. ولار قاراڭعى تۇسكەندە جولعا شىعىپ، تاڭ اتا التىنقولعا جەتىپ، جاۋ بەكىنىسىن قورشاپ الادى. جاۋ اسكەرلەرى بايقاپ قالىپ، ەكى جاق قيان-كەسكى سوعىسىپ كەتەدى.

پارتيزاندار ءبىر بۇرىشتان كىرىپ، جاۋ وكوبىنان ورىن الادى. جاۋدىڭ ءبىرتالاي ادامىن شىعىنداتادى. شەپتىڭ الدىندا ابەۋقانمەن قاتار ءبىر وكوپتا بەكىنىپ جاتقان البان قوقىمدى جانە تۇرسىن دەگەن ەكى جىگىت قازا بولادى. ابەۋقان بۇل سوعىستا باتىرلىعىمەن ەرەن ەڭبەك كورسەتەدى، جالعىز ءوزى جاۋعا سوققى بەرىپ قىرىپ تاستايدى، جاۋدىڭ بەتىن قايتارادى. كۇن بەسىن بولعاندا ابەۋقاننىڭ ءادىلياسى جاۋدى شەگىندىرىپ، بەكىنىسىنە قۋىپ تىعادى. شتاب جاۋ بەكىنىسىنە جاقىن جەردەگى شوقى تۇبىنە كەلىپ ورنالاسىپتى. شتابتىڭ بۇيرىعى بويىنشا ابەۋقاننىڭ ءادىلياسى جاۋ «پوستىن» (بەكىنىسىن) جارۋدى ءوز ۇستىنە الادى. قاسىنا باتىر سەرىكتەرىن ەرتىپ جاۋ پوستىنا جاقىندايدى. پوستقا جاقىنداي بەرگەندە ابەۋقاننىڭ قارنىنان وق ءتيسىپ جارالانادى. كوكەن تاستاعان گراناتتاردان جاۋ پوستى جارتىلايدى. كوكەن ابەۋقاندى شتابقا اكەلىپ، قۇتقارۋ ارەكەتىن جاسايدى. جاۋدىڭ كوپ ءبولىمى جويىلادى دا، از ءبولىمى قاشىپ قۇتىلادى. 40-تان استام ادام قارۋ تاپسىرىپ، تىزە بۇگەدى. جاۋ بەكىنىسىن العاننان كەيىن شتاب سول جەرگە قۇرىلادى. جول توسىپ، جاۋدىڭ ارتقى سابىنان جىبەرىلگەن وق-ءدارى، قاتىناس قۇرالدارىن قولعا تۇسىرەدى. ابەۋقان سانيتاردىڭ دەن قويا ەمدەۋىمەن ەكى اپتادا ساۋىعادى. ءادىليانىڭ كەزەگىمەن تۇنگى بارلاۋدا جۇرگەندە، قارۋ-جاراق تيەگەن جاۋدىڭ ەكى ماشيناسى، ءبىر ءبولىم اسكەرىمەن كەلە جاتقانىن كورەدى. الدىندا كەلە جاتقان ماشينا مينادان جارىلىپ، سوڭعىسى ارتىنا قاشپاقشى بولادى، ابەۋقاندار وق جاۋدىرىپ جۇرگىزبەيدى. ولار تىزە بۇگەدى. ون نەشە ادامدى قارۋسىزداندىرىپ، شتابقا ايداپ اكەلەدى، زاتتارىن ولجالايدى.

ەكى كۇننەن سوڭ شتابتىڭ بۇيرىعى بويىنشا ابەۋقان شەگەشوردعى جاۋ جاعدايىن بارلاۋعا جول الادى. قابدوللا دەگەن كىسى ولاردى مالىگە باستاپ كىرىپ، جاۋ جاعدايىن بارلاۋعا كەتەدى. قابدوللا ءبىر ساعاتتان سوڭ ولارعا دىبىس بەرەدى، وسى كەزدە جاۋ اسكەرى كەلىپ قالىپ، ولار سىتىلىپ قاشادى. ارتتارىنان جاۋ قۋالاپ كەلەدى، ولار ءبىر تۇيىققا تىرەلىپ قالادى. ولار قاراسۋدى كەسىپ وتە شىعادى، جاعاعا شىعىپ جاعىن اداستىرىپ قاشىپ، شتابقا كەلەدى. سويتسە قابدوللا جاۋدىڭ تىڭشىسى ەكەن. ابەۋقاندار 500 جاۋ اسكەرىنىڭ شتابقا جاقىنداپ قالعانىنان حابار تابادى. ولار دەرەۋ ورىن اۋىستىرادى، ارتىنان جاۋ دا ىزىنە تۇسەدى. ولار بەكىنىسكە قولايلى ساي اڭعارىنا تۇسەدى. راپىق ابەۋقانعا 7 اداممەن بىرگە ساي اۋزىندا قالىپ جاۋدى وتكىزىپ جىبەرۋىن، وزدەرىنىڭ الدىڭعى جاقتان سوققىلايتىنىن، ولار قايتا قاشقاندا بىردە-بىرەۋىن وتكىزبەي ۇستاۋىن ايتادى. جوسپارلارى ءساتتى تۇردە ىسكە اسىپ، ەكى جاقتان بىردەي سوققى جەگەن جاۋ اسكەرلەرى تىزە بۇگىپ، قارۋ تاپسىرادى. جاۋدىڭ 800 ادامدىق قوسىنى 80 ادامدىق پارتيزاندار جاعىنان تۇگەلىمەن جويىلادى.

ءۇش كۇننەن سوڭ ولار شەگەشور مالىسىندەگى جاۋدى قورشاپ الادى. جاۋ پوستىن الۋ مىندەتى تاعى دا ابەۋقانعا جۇكتەلەدى. سول ءتۇنى ولار پوستى الۋعا شىعادى، تاڭ اتا جاۋ جاعدايىن بارلاپ، ابەۋقان پوست ماڭىنداعى جالعىز قاراۋىلدى ارتىنان كەلىپ كەڭىردەگىنەن الا تۇسەدى دە، ونى جايراتادى. پوست ىشىندە بىرنەشە جەردە پۋلەمەت قۇرعالى ەكەن، قالعىپ وتىرعان بەس جاۋ اسكەرى ولاردىڭ پوستقا كىرگەنىن سەزبەي قالادى. بەس جاۋ اسكەرىن ابەۋقان قىلىشپەن ءۇنسىز وشىرەدى. ابەۋقان پوستى يەلەپ، كوكەندى حابارعا جىبەرەدى. ادىلياداعى ەرلەر پوستقا كەلىپ، دىبىس شىعارماي بۇيرىق كۇتەدى. سىرتتاعى پارتيزاندار سىرت جاقتان جاۋدىڭ زارەسىن الادى، وسىلايشا جاۋ مالىدەن شەگىنىپ شىعادى.

وسىدان ءبىر اپتا وتكەن سوڭ، شتاب باستىعى راپىق ابەۋقاندى جىڭداعى كۇدەرتەڭدى جاۋدان تازارتۋعا بۇيرىق بەرىپ اتتاندىرادى. ابەۋقان ءوز ءادىلياسىنان 15 ادام الىپ، كۇدەرتەڭ كوپىرىنە ءبىر جارىم كۇندە جەتەدى دە، كەلە سالا كوپىرگە كەروسين شاشىپ ورتەپ تاستايدى. كوپىر جانىپ بولعانشا ولار سول جەردە بولادى، ءتۇن جارىمىندا ولاردى جاۋ قورشاپ الادى، ولار قورشاۋدى بۇزىپ شىعادى. شتابتى جاۋ قورشاۋعا الىپ العان ەكەن، ولار جاۋمەن ءبىر تاۋلىك سوعىسادى. وسى سوعىستا 10-نان اسا پارتيزان قۇربان بولىپ، 60-تان استام ادام عانا قالادى. پارتيزاندار جويىلىپ كەتۋ قاۋپىندە قالادى. كەش باتىپ، قاراڭعى تۇسكەندە شتابتان پارتيزاندارعا قورشاۋدى بۇزىپ شىعۋعا بۇيرىق بەرىلەدى. بۇل سوعىستا قوڭىرباي الەيبەك ەرەن ەرلىك كورسەتەدى. ول انتالاعان جاۋدى بەتتەتپەي، پارتيزانداردىڭ بارلىق قۇرالداردى الىپ قاشىپ شىعۋىنا وراي جاراتادى. الەيبەكتىڭ قورعاۋىندا ولار قورشاۋدى بۇزىپ ىلگەرىلەيدى، سوڭىندا ءوزى دە امان-ەسەن شىعادى. ابەۋقان مەن پاريت پارتيزاندار ۇزاعانشا جاۋدى توسقاۋىلداپ تۇرىپ، سوڭىندا جاۋدىڭ قورشاۋىنا قايتا ءتۇسىپ قالادى دا، قورشاۋدى تاعى بۇزىپ شىعىپ كەتەدى.

ولار تاڭ اتقاندا ءبىر جازىق دالاعا جەتەدى دە، قاتتى شارشاعاندىقتان ۇيىقتاپ قالادى. كۇن توبەگە كەلگەندە ويانىپ، قاعىر دالادا قاتتى شولدەيدى. سۋ ىزدەپ تاپپايدى. باعدارلارىن بىلمەي قالادى، اتتارى دا بولدىرىپ، وزدەرى تيتىقتاپ ءال-دارمەنى كەتىپ، ءبىر شۇڭقىرعا ءتۇسىپ جاتىپ قالادى. كولىگىنە جاتىپ ۇيىقتاپ قالادى، تاڭ اتقاندا بىراق ويانادى. بۇلار ءنار تاتپاعالى ەكى تاۋلىك بولعان. ابەۋقان ءبىر دوڭەسكە شىعىپ وتىرسا، ەكى جاياۋ ادامدى كورەدى، ولاردى قول يشاراسىمەن شاقىرىپ الادى. ولار ەكى ۇيعىر ەكەن، ابەۋقاننىڭ مىلتىعىن كورىپ شوشىپ قالادى. ابەۋقان ولارعا ءوزىنىڭ پارتيزان ەكەنىن ايتقاندا، ولار قۋانىپ قالادى.

ەكى ۇيعىر: قىستاقتارىن جاۋ باسىپ الىپ، وزدەرىنىڭ قاشىپ جۇرگەنىن، باسقا اۋىلداستارىنىڭ دا وسى ارادا بىتىراپ جۇرگەنىن ايتادى. ابەۋقان ولاردان جاقىن ماڭدا سۋ بار ما دەپ سۇرايدى، ولار قاربىزدىقتىڭ بار ەكەنىن، بىراق ونى جاۋ باسىپ جاتقانىن ايتادى. ابەۋقان ولارعا ەكى داعار تاپقىزىپ الادى دا، قاربىزدىققا ەرتىپ بارۋىن سۇرايدى. ول ەكەۋى قورقىپ بارعىسى كەلمەگەن سوڭ ابەۋقان: «بارماساڭدار اتىپ تاستايمىن، شولدەن ولگەنشە، جاۋدان ولگەنىمىز جاقسى ەمەس پە؟» – دەپ كوندىرەدى. ولار امالسىزدان ەرىپ جۇرەدى. ابەۋقان قاربىزدىققا جاقىنداعاندا، قارا تەرگە مالىنىپ جۇرە الماي قالادى دا، ەكى ۇيعىرعا مىلتىعىن وقتاپ قويىپ قاربىز الدىرادى. ەكى داعار قاربىزدان ءوزى ءشولى قانعانشا جەيدى دە، قالعانىن ءپاريتتىڭ قاسىنا الىپ كەلەدى. پاريت ەسىن بىلمەي تالىقسىپ جاتىر ەكەن. ولار ءپاريتتىڭ اۋزىنا قاربىزدىڭ سۋىن تامىزىپ ەسىن جيعىزدى. پاريت الدەنگەن سوڭ قالعان قاربىزدى اتتاردىڭ الدىنا تاستايدى. ابەۋقان مەن پاريت ەكى ۇيعىردى ەرتىپ مالىسىنە كەلەدى دە، قاشىپ جۇرگەن سول ءمالىسىنىڭ ادامدارىن جيناتقىزادى. تۇنىمەن ءمالىسىن كۇزەتەدى.

ولار سول ءتۇنى ەلىنە جەتە الماي، سول مالىستە جان ساۋعالاپ جۇرگەن ءبىر نىلقىلىق مۇڭعۇلمەن تانىسادى دا، ونىڭ تالابى بويىنشا قاتارلارىنا قوسىپ الادى. تاڭەرتەڭ سول مالىسكە باسىپ كىرگەن جاۋمەن اتىسىپ قالادى. جاۋ ءبىر وزەككە ءتۇسىپ، بەكىنىپ جاتىپ الادى. ولاردىڭ ارتىنان جاۋدىڭ تاعى ءبىر پولكى كەلىپ جەتەدى. ابەۋقاندار شەگىنىپ، پارتيزاندار قوسىنىن ىزدەپ جولعا شىعادى. ولار تاۋ ەتەگىنە كەلگەندە ۇيىقتاپ جاتقان ءۇش جاۋ اسكەرىن كورىپ، ولاردى ءولتىرىپ، قارۋ-جاراعىن الىپ، ءبىر مىلتىقتى مۇڭعۇلعا بەرىپ، ونى پارتيزاندار قاتارىنا اسكەرگە قابىلدايدى. ولار شەگەشوردىڭ تاۋىمەن تاۋ ساعالاپ سۇمبىلدىڭ كۇرەسىنە جەتەدى. ابەۋقان ۇعىسۋ ءۇشىن قاسىنداعى مۇڭعۇلدى كۇرەنىڭ لاماسىنا جىبەرەدى. ولار ابەۋقان مەن ءپاريتتى قارسى الىپ، اتتان ءتۇسىرىپ الادى. ولار ابەۋقانعا: «قاشقان جاۋ مال-مۇلكىمىزدى توناپ، بەرەكەمىزدى الىپ، ۇرەيىمىزدى ۇشىردى»، – دەپ شاعىمدانادى. كۇرەنىڭ مالىسىندە 30–40-تاي سەميا بار ەكەن. ابەۋقان ءپاريتتى پوستقا قويىپ، ەندى ىشكە شاي ىشۋگە كىرگەندە، سىرتتان جاۋ كەلگەندىگى تۋرالى حاباردى ەستيدى. ابەۋقان اۋىلدىڭ اياق جاعىنداعى تۇمسىقتى اينالىپ قاراسا، 200-دەي جاۋ اسكەرى كەلە جاتىر ەكەن. ابەۋقان سوعىسۋعا دايىندالادى. پاريت وعان: «اقىماق بولما، سونشاما جاۋعا ءۇش ادام قالاي توتەپ بەرە الامىز. وسىنداي امانىمىزدا قاشالىق»، – دەيدى. مۇنى ەستىگەن مۇڭعۇلدار قورقىپ شۋلاسىپ كەتەدى.

ابەۋقان وسىنشا ەلدى شۋلاتىپ، جاۋ قولىنا تاستاپ قاشىپ كەتۋدى نامىس كورەدى. ول پاريتكە: «قاشقان جاۋدا قانشا قاۋقار بار، ەرلىكپەن سايىسساق تىزە بۇكتىرەرمىز»، – دەپ جاۋدىڭ جاقىنداۋىن كۇتەدى. جاۋ جاقىنداپ قالعاندا ابەۋقان اۆتوماتتان وق جاۋدىرادى. جاۋدىڭ بىرنەشەۋى وققا ۇشىپ، قالعاندارى بۇعىپ قالادى. ابەۋقان «گەرمانكانى» (ۆينتوۆكا) الىپ، قىلت ەتكەنىن اتقىلاپ، باس كوتەرتپەيدى، جاۋ قارسىلاسۋعا دارمەنسىز قالادى. ابەۋقان ماڭايىنا قاراسا، پاريت قاشىپ كەتىپتى. ول ارت جاعىنداعى مۇڭعۇلدارعا بۇيىرىپ: «اتقا ءمىنىپ كەزەڭنەن كورىنىس بەرىپ، ارى-بەرى شاۋىپ وتىڭدەر»، – دەيدى. مۇڭعۇلدار اتتارىنا ءمىنىپ شۋلاسىپ، الىستان كورىنىس بەرىپ، كەزەڭنەن شاۋىپ وتەدى. جاۋعا قالىڭ اسكەر كەلىپ، ءۇستى-ۇستىنە قوسىلىپ جاتقانداي سەزىلەدى. جاۋدىڭ ات-كولىكتەرى مەن جۇك ارتقان ەسەكتەرى اقىرىن جىلجىپ، ابەۋقاننىڭ قاسىنا كەلەدى. ابەۋقان مۇڭعۇلدارعا: «كولىكتەردى قالتارىسقا اپارىپ، قايىرا تۇرىڭدار»، – دەيدى. مۇڭعۇلدار كولىكتەردى ايداپ كەتەدى. ابەۋقان جاۋعا: «تۇگەل تىزە بۇگىپ، قۇرال تاپسىرىڭدار! قارسىلىق كورسەتسەڭدەر، ءبىرىڭدى قالدىرماي اتىپ تاستايمىز!» – دەپ ايقايلاپ، قىتاي ءتىلىن بىلەتىن مۇڭعۇلعا اۋدارتادى.

جاۋ جاقتان ءبىر ادام جاۋاپ قايتارىپ: «ءبىزدى ولتىرمەسەڭدەر، قۇرال تاپسىرامىز. ولتىرمەسكە قولدارىڭنان قاعاز بەرىڭدەر»، – دەيدى. ابەۋقان جان قالتاسىندا جۇرگەن مۇقالتاق كامچاتسكيي قارىنداشتى الىپ، ءبىر جاپىراق قاعازعا جازۋ فورماسىندا كەلتىرىپ شيمايلايدى دا، اياق جاعىنا ءوزىنىڭ كىشكەنە ءمور تاڭباسىن باسىپ بەرەدى. سودان سوڭ مۇڭعۇلدان ەكى ۋاكىل شىعارىپ، قاعازدى ولاردىڭ قولىنا بەرىپ: «جاۋ جاق تا ۋاكىل شىعارىپ، قارۋ-جاراقتى ءبىر جەرگە ءۇيسىن»، – دەيدى. ەكى ۋاكىل قاعازدى جاۋ جاققا اپارىپ، جاعىنا وقىپ بەرەدى. جاۋدان ەكى ادام شىعىپ، قارۋ-جاراقتى الدىعا شىعارىپ ۇيەدى. ودان سوڭ ابەۋقان جاۋ اسكەرلەرىنە بۇيرىق بەرىپ، ساپقا تۇرعىزىپ ارتىنا قاراتىپ قويىپ، ەكى مۇڭعۇلعا تىنتتىرەدى. ولار ءتىنتىپ بولعان سوڭ مۇڭعۇلدارعا قارۋ-جاراقتى جيناتىپ الادى دا، جاۋ اسكەرلەرىن ءيىرىپ ايداپ، لامانىڭ قورجىنىنا ءبولىپ-ءبولىپ قاماتىپ تاستاپ، سىرتىنان پوست قويادى.

بۇل جولعى قولعا تۇسكەن جاۋدان 240 «گەرمانكە»، ءبىر پۋلەمەت، 480 گراناتا، 12 جاشىك وق ولجاعا تۇسەدى. قارۋ-جاراقتى لامانىڭ ۇلكەن ىسكالادىنا كىرگىزىپ، سىرتىنان كۇزەت قويادى. بۇل ارالىقتا پاريت تە قايتىپ كەلەدى. ابەۋقان ءپاريتتىڭ قويانجۇرەك وپاسىزدىعىنا قاتتى ىزالانسا دا، جاۋ جاعدايى ونى جازالاۋدى كوتەرمەيتىندىكتەن امالسىز اشۋىن ىشىنە جيىپ، سابىر ساقتايدى. ابەۋقان سول مالىستەگى مۇڭعۇلداردان 20 ادامدى ۋاقىتتىق اسكەرلىككە قابىلداپ، 20 مىلتىق ۇلەستىرەدى. ولار ءبىر جاعىنان نىسانا اتۋدى ۇيرەنىپ، ءبىر جاعىنان كەزەكشىلىك ىستەپ، قولعا تۇسكەن تۇتقىندارعا كۇزەتشىلىك ەتەدى جانە شارۋاشىلىققا شىعادى. ابەۋقان وسى مۇڭعۇلداردىڭ كومەگىنە سۇيەنىپ، قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردى 8 كۇن ۇستاپ تۇرادى. ولاردى ءوز ازىعىن وزىنە بەرىپ، ءوز اتتارىن وزدەرىنە سويعىزىپ بەرىپ تاماقتاندىرادى. جاۋ تۇتقىنعا تۇسكەننىڭ 6-كۇنى ابەۋقان قاسىنا بىرنەشە ادامدى ەرتىپ، شارۋاشىلىق ىستەپ ءجۇرىپ، جاۋدىڭ قالدىق كۇشتەرىنەن 20-عا تارتا اسكەرگە ۇشىراسىپ قالىپ، ولاردى تاباندا قارۋسىزداندىرىپ، 10 سۇڭگىمەن ايداپ كەلەدى.

7-كۇنى تۇتقىنعا تۇسكەن اسكەرلەرمەن بارلىق ولجانى شەگەشورداعى شتابقا اكەلىپ تاپسىرۋ جونىندە بۇيرىق كەلەدى. پارتيزاندار شەگەشوردى جاۋدان قايتارىپ الىپتى. ابەۋقان مۇڭعۇلدارعا بەرگەن 20 مىلتىقتى الىپ قالادى دا، قالعان قارۋ-جاراق، وق-دارىلەردى ات-تۇيەلەرگە ارتتىرىپ، جۇزدەن ارتىق ات، قىرىقتان ارتىق ەسەك، ءتورت تۇيەمەن ءپاريتتىڭ قاسىنا ونشاقتى مۇڭعۇلدى قوسىپ بەرىپ، سول كۇنى الدىن الا جونەلتەدى.

ەرتەسىندە تاڭەرتەڭ 20 مىلتىقتىڭ شاقپاعىنداعى شيراتپالارىن الىپ، 20 تۇتقىننىڭ موينىنا اسادى دا، ولاردى الدىڭعى قاتارعا ءتىزىپ، بارلىق تۇتقىندى ءتورت قاتار ەتىپ ساپقا ءتىزىپ، نىلقىلىق مۇڭعۇلدى قاسىنا ەرتىپ، ەكى قارۋمەن جيىنى 220 ادامدى الدىعا سالىپ ايدايدى. تۇتقىنداردى اتشا جەلدىرتىپ وتىرىپ، كەشكە جاقىن شەگەشور مالىسىندەگى شتابقا جەتەدى. ولار شتابقا كەلگەندە ىسقاقبەك گەنەرال وفيتسەرلەرمەن بىرگە جاياۋلاپ ابەۋقاننىڭ الدىنان شىعىپ، ەرلىگى مەن ەلەۋلى ەڭبەگىن قۇتتىقتايدى. اسكەرلەر دە ساپقا ءتىزىلىپ، قىزۋ قول شاپالاقتاپ قارسى الادى. شەگەشورعا «ءۇش ايماق» اسكەرلەرىنەن مىڭنان ارتىق ادام كەلىپ ورنالاسىپتى. ولاردىڭ بارلىعى گومينداننىڭ ءبىر پولك اسكەرىن جالعىز ءوزى قولعا ءتۇسىرىپ ايداپ كەلگەن باتىردى كورەمىز دەپ، ابەۋقاندى جۇرگىزبەي الدىن تورىپ، ۇيىرىلەدى. ابەۋقان تۇتقىنداردى باس شتابقا تاپسىرىپ بەرىپ، ءوزىنىڭ پارتيزان توبىنا بارىپ سەرىكتەرىمەن قايتا قوسىلادى. تاماقتان كەيىن اۋەزبەك كەلىپ، گەنەرال شاقىرىپ جاتقاندىعىن ايتتى. ابەۋقان گەنەرالدىڭ شتابىنا بارسا، شتابتا تۇتقىنعا تۇسكەن اسكەرلەردىڭ باسشىلارىن تەرگەۋگە الىپ جاتىپتى. تۇتقىنداردىڭ پولك باستىعى ورساق ءتىس قارا، ابەۋقان جازىپ بەرگەن قاعازدى جانقالتاسىنان الىپ، گەنەرالعا ۇسىندى. ول: «باتىرعا بارلىق قارۋ-جاراقپەن بىرگە ءوزىمنىڭ ماۋزەرىمدى دە تاپسىرعامىن»، – دەدى. ىسقاقبەك گەنەرال قاعازدى ارى-بەرى اۋدارىپ قاراپ، قارقىلداپ كۇلىپ كەتتى.

كوزىنەن جاس اققانشا توقتاماي كۇلىپ، كوزىنىڭ جاسىن قول ورامالىمەن ءسۇرتىپ تۇرىپ: «مىنا قاعازدى قايسىڭ وقيسىڭ؟ توقتاماي وقىپ كەتكەنىڭە سىيلىق بەرەمىن»، – دەپ كومانديرلەرگە ۇسىنادى. ولار تاني الماي قولدان-قولعا وتكىزىپ كۇلىپ جاتتى. سوڭىندا گەنەرال قاعازدى ابەۋقاننىڭ وزىنە بەرىپ: «ال، ەندى جازعان قاعازىڭدى ءوزىڭ وقىشى»، – دەيدى. ابەۋقان: «بۇل جازۋدى تانيمىن دەپ ءوزىمدى-ءوزىم الداي المايمىن، مۇنىمەن اقىماق جاۋدى عانا الدادىم. قاعازدى سولارعا وقىتىڭىز»، – دەپ كۇلە جاۋاپ بەرەدى. گەنەرال ابەۋقاندى جاۋىرىننان قاعىپ تۇرىپ: «جارايسىڭ، جاۋدى كەلىستىرىپ الداپسىڭ! باتىرلىعىڭمەن ايلاڭ تەڭ، ەر جۇرەك جىگىت ەكەنسىڭ»، – دەيدى. وسى ارادا راپىق ءسوز قىستىرىپ: «ابەۋقاننىڭ باتىرلىعى ءبىر بۇل ەمەس، نىلقى كوتەرىلىسىنەن بەرى تالاي رەتكى سوعىستا ەرلىك ەڭبەكتەر كورسەتتى. قيىن-قىستاۋ كەزدەردە ىلعي اتويلاپ الدا جۇرەدى»، – دەيدى. وسى ورىندا ىسقاقبەك كومانديرلارعا: «بۇل جاقتاعى جاۋ نەگىزىنەن جويىلىپ بولدى. سىزدەر دە ازاتتىق ءىسى جولىندا وشپەس ەڭبەك كورسەتتىڭىزدەر. ەرتەڭ قوسىندارىڭىزبەن ىلەگە قايتاسىزدار. وسى جەردە بارلىعىڭىز ەستىپ قويىڭىزدار: ىلەگە بارعان سوڭ، سوعىستا ەرەسەن ەڭبەك كورسەتكەن باتىرلار بارلىق وردەنىمەن سىيلانادى. سوندا ابەۋقان سابىربەكۇلى دا سىيلانۋعا ءتيىستى. ازىرشە وسى جەردە مەنىڭ بەرەتىن سىيلىعىم – اسكەري اتتىڭ ىشىنەن ەڭ جاقسى اتتان ءبىر ات تاڭداپ ءمىنسىن! بۇل مەنىڭ وعان بەرگەن ەستەلىگىم بولسىن!» – دەيدى. ەرتەسىندە 500-دەن ارتىق اسكەري اتتىڭ ىشىنەن ابەۋقان تاڭداپ ءجۇرىپ، اتاعى شىققان بايگە سارا اتتى ۇستاپ مىنەدى. بۇل اتتى اسكەري ساپتان قايتقاندا ۇيىنە ءمىنىپ كەلەدى.

1945 جىلى 10-ايدىڭ 13-كۇنى سوعىستى توقتاتىپ، گوميندان ارمياسى مەن «ءۇش ايماق» ارمياسى ماناس وزەنىنىڭ ەكى جاعىندا ابىرون (قاقپاي) ۇستايدى. 10-ايدىڭ ىشىندە راپىق بايشورىنۇلى قولباسشىلىق ەتكەن پارتيزاندار توبىنداعى 80 ادامنىڭ 20-عا تارتا ادامى ازاتتىق ءۇشىن اياۋلى ءومىرىن قۇربان ەتىپ، 60-تىڭ ۇستىندەگى ادام ىلەگە قايتادى. ولار ىلەگە بارعاننان كەيىن، «ءۇش ايماق» توڭكەرىسىنىڭ جەڭىسىن قۇتتىقتاۋ، قۇربانداردى ەسكە الۋ، سوعىس قاھارماندارىن سىيلاۋ زور جيىنى اشىلىپ، پارتيزاندار توبىنان ەكى ادام سوعىس باتىرى وردەنىمەن سىيلانادى. ونىڭ ءبىرى – قوڭىرباي الەيبەك باتىر، ەندى ءبىرى – ابەۋقان باتىر. پارتيزاندار توبى جىڭ مەن شيحۋ ارالىعىندا ءۇش اي قان كەشىپ سوعىس جۇرگىزىپ، بىرنەشە رەت ەرلىك شايقاستار جاساپ، وزىنەن سان جاعىنان الدەنەشە ەسە كوپ جاۋ قوسىندارىن تالقاندايدى. ولاردىڭ وشپەس ەڭبەكتەرى «ءۇش ايماق» توڭكەرىسى تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلادى. سوعىستا قۇربان بولعان قاھارمانداردىڭ ەسىمى مەن رۋحى ماڭگى جاسايدى. ولاردىڭ حالقىنا ادال ارداقتى ىستەرى مەن ىزگى مۇراتىنا بولعان حالقىمىزدىڭ سۇيىسپەنشىلىگى تاريح بولىپ جالعاسادى. ابەۋقان بيىل 82 جاسقا كەلدى، زەكتى قالاشىعى شىعىس قىستاعىنىڭ قاراپايىم ديقانى، حالىقتىڭ قۇرمەتتى اقساقالى.

ەسكەرتپەلەر (قىسقا سىزىقپەن)

گوميندان – قىتاي رەسپۋبليكاسىنىڭ سول داۋىردەگى بيلەۋشى پارتياسى
نىلقى – ىلە ايماعىنداعى اۋدان (قاز. نىلقى/نيلكا)
كۇنەس (كۇنەc) – ىلە وزەنى الابىنداعى اۋدان/وزەن بويى
قاس (وزەنى) – كۇنەسكە قۇياتىن وزەن، ءوڭىر اتاۋى رەتىندە دە قولدانىلعان
ىلاستاي – نىلقى ماڭىنداعى تاۋ/جايلاۋ اتاۋى
اقالاقشى – اۋىلدىق اكىمشىلىك بۋىنداعى لاۋازىم (اقساقال، اۋىل باسى ماندەس)
زاڭگى – جەرگىلىكتى بيلىك وكىلى (اۋىل ستارشيناسى ماندەس)
ماناپ – رۋ باسى، باي-فەودال
شتاب – قولباسشىلىق پۋنكتى، باسقارۋ ورتالىعى
ءادىليا – ماتىندە «اسكەري بولىمشە/جاساق» ماعىناسىندا قولدانىلعان              قولدانىس
پوست – قاراۋىل بەكىنىسى، قورعانىس نۇكتەسى
وكوپ – اتىس شەبى ءۇشىن قازىلعان ور
«گەرمانكە» – نەمىس جۇيەسىندەگى ۆينتوۆكاعا تۇرمىستىق اتاۋ
ماۋزەر – ماۋزەر ماركالى تاپانشا/ۆينتوۆكا
پۋلەمەت – اۆتوماتتى وقجاتار قارۋى (كۋلەمەت)
گراناتا – قول جارىلعىشى
ءمالى / ءمالىس – قىستاق، ەلدى مەكەن (جەرگىلىكتى اتاۋ/ترانسكريپتسيا)
كەروسين – جانارماي ءتۇرى (كوشپەلى ورتادا ءجيى وتالدىرعىش سۇيىقتىق)
ابىرون (قاقپاي) – ەكى جاق شەپ ءتۇزىپ، اتىسپاۋ/توقتاۋ مامىلەسى
ايرانباق – قۇلجا ماڭىنداعى جەر-سۋ اتاۋى (بەكىنىپ تىعىلاتىن اۋدان رەتىندە اتالادى)
كۇدەرتەڭ – كوپىر/وتپە اتاۋى (جىڭ وڭىرىندەگى نىسان)
ۇتىتوتە – اسۋ/جازىق اتاۋى (وڭىرلىك ترانسكريپتسيا)

قىسقاشا سيپاتتاما (اننوتاتسيا)

ءماتىن ابەۋقان سابىربەكۇلىنىڭ (1911، كۇنەس) كەدەي ورتادان شىعىپ، 1944–1945 جج. ىلە–نىلقى كوتەرىلىسىنە بەلسەنە قاتىسقان پارتيزان رەتىندە قالىپتاسۋىن باياندايدى. ول بۇركەنشىك قىزمەتپەن ات-الىمدى بۇرۋ، ۇگىت-ناسيحات، تىلدىق قامداۋ جانە تىكەلەي ۇرىس ارەكەتتەرىن ۇيلەستىرگەن ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە كورىنەدى. كىلت ەپيزود – ءبىر پولككە جۋىق جاۋ كۇشىن ايلامەن تۇتقىنعا ءتۇسىرۋ (قاعاز-حات ايلاسى). سوڭىندا ىسقاقبەك گەنەرال تاراپىنان ماراپاتتالىپ، سوعىس باتىرى وردەنىن الادى. كەيىن زەكتى وڭىرىندە قاراپايىم ديقان، قۇرمەتتى اقساقال رەتىندە ءومىر سۇرەدى.

دەرەككوز: “كۇنەس اۋدانىنىڭ تاريحي ماتەريالدارى” 4-كىتاپۇ

ماتەريال بەرۋشى: الىمسەيىت ۇلداقانۇلى
رەتتەپ جازعان: داۋىتبەك تۇرىسبەكۇلى

رەداكتسياسىن قاراعان: انداس وماراقىنۇلى.

ءتۇپ نۇسقا اراپ حارپىندك،

اۋدارىپ، تۇسىنىكتەر جازىپ، رەتتەگەن قاجەت انداس

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 23
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
قاجەت دەرەك

تالدىقورعانداعى كونە كينوتەاترلار

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
قاجەت دەرەك

قالا كينوتەاترلارى قالاي وزگەردى؟

September 24, 2026
45 تاعدىر
قاجەت دەرەك

45 تاعدىر

September 8, 2026
قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح
قاجەت دەرەك

قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
قاجەت دەرەك

بۇيەن-اقسۋ كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىلەرى كىم؟

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
قاجەت دەرەك

بۇل قاي ەردەنباەۆ؟

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz