Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet kıtap

Qúsnihat jáne Túrsynbek Qiyashúlynyń hatkerlik óneri

admin
2026/08/30
Qajet kıtap
0
Құснихат және Тұрсынбек Қияшұлының хаткерлік   өнері

Kórkem jazu (kalligrafiya) arabshadan shyqqan. «Husni» sózi «ádemi, kórkem» degendi, «hat» sózi – «jazu» degendi bildiredi. SHyǵysta qashanda sóz ónerimen birge jazu ónerine de úlken mán beriletin. Ádemi sóileu qalai joǵary baǵalansa, ádemi jazu da solai joǵary baǵalanǵan. ​​Arab jazuy V ǵasyrda paida bolyp, shyqqan jeri Efrat ózeniniń boiyndaǵy Kufi qalasynyń atymen atalǵan. VII ǵasyrda kufidiń kórkem túrleri «áshekeili kufi», «gúldengen kufi» degen núsqalary jaryqqa shyqty. X ǵasyrda arab jazuynyń dóńgelengen forlamalarǵa qúrylǵan jańa núsqalary paida boldy.  XI-HIII ǵasyrda «tougi» men «rika» jazuyn jasap shyǵarǵan. Sóitip arab kórkem jazuynyń klassikalyq alty úlgisi qalyptasty. Búl jazular «altylyq»-«sitte» degen ortaq atpen ataldy. Búlardyń ishinde eń birinshi paida bolǵany «súlis» jazuy. Qalǵandary sonyń negizinde damyp shyqty.

 

«Qútty bilik», «Túrik tilder sózdigi», «Tarihi rashidi», «Qútyp-SHahi» kitaptarynan. Suretter kórnekilik úshin internet jelisinen alyndy.

 

XIV ǵasyrda Iranda arab jazuynyń parsylyq núsqasy (touǵi men rikanyń negizinde) «taliq» jazuy paida boldy. Búl hat túrimen kóbine kitabi aqyndardyń shyǵarmalary, ǵylymi eńbekter jazylatyndyqtan ony «name» (kitabi degen sóz) dep te ataǵan. Keiin taliq, nastaliq jazularynyń tez jazylatyn núsqasy «shikeste» paida boldy. XIV-XVIII ǵasyrlarda arab jazuyn damytuǵa túrki halyqtary óziniń mol úlesin qosty. Tiyn aqshalarǵa qoldanylatyn «ijazet» «gyrma», «tugrani» qatarly kórkem jazu túrleri de shyqqan.Túrkistanda paida bolǵan kórkem jazu úlgisi «siyaget» dep atalǵan.

Ár jazu úlgileriniń ózindik qoldanu ayasy boldy. «Kufimen»  qúlpytas, metall aqsha, memlekettik mórlerdegi jazular, shyǵarmalardyń taqyryp-taqyrypshalary jazyldy. «Nash» jazuymen dini ádebietter kóshirildi,  al «tauki» jáne «rika» siyaqty kursivtik jazularmen memlekettik mekemelerdiń is qaǵazdary, sot sheshimderi, «Taliq», «nastaliq» jazumen ádebi shyǵarmalar kórkemdeldi (1-suret). Al kólemine qarai úlken jazular – «jali», úsaq jazular – «hafi», óte kishkentai jazular – «gubar» dep atalǵan.

Qúsnihat óneriniń paida boluy arab jazuynyń kórkemdik, súlulyq jáne órnektik sipatynda tikelei qatysty. Ony osy jazu túrine ǵana tán erekshelik deuge bolady. Sebebi, Europa alfavitteriniń áripteri kólemi jaǵynan birkelki bolyp, bir jol boiyna jazylsa, arab álipbiiniń áripteri kólemi jaǵynan ártúrli, olardyń eni, úzyndyǵy árqily bolyp keletindikten joldyń astyna da, ústine de, boiynda da jazyla beredi. Áripterdiń sureti sózdiń basynda, ayaǵynda, ortasynda keluine bailanystyda ózgerip otyrady. YAǵni, arab jazulardyń ásemdigi álipbi túrinde asa kórinbeidi, tek jazǵanda ǵana ashyla túsedi. Áripterdiń búl órnektilik sipaty jazudy myń qúbyltyp, kórkemdep jazuǵa múmkindik beredi.

Álbette, hatkerlik ónerdiń arab jazuy negizinde úlken ǵylymi deńgeige kóterilgenin joqqa shyǵarmaimyz. Biraq hatkerlik óner tek arabtarǵa ǵana tán degen úǵymǵa kelispeimin. Sebebi, álemniń ár túsyndaǵy halyqtar óz dáuirinde últynyń, memleketiniń irgesin bekitu úshin san túrli jazu úlgisin oilap tapty jáne ony kórkemdep jazudyń sheberligin qalyptastyrdy.  SHyǵys halyqtarynda, Kishi Aziyanyń túrǵylyqty elderiniń túrǵyndary arasynda keń qoldanylǵanyn bilemiz. Túrki mádenietiniń túp qazyǵy sanalatyn qazaq dalasy da beineli jazudyń belgili mekeni sanalady. Sondyqtan álemdik hatkerlik ónerine qazaq últyn qúraǵan naiman, qańly, qońyrat, taǵy da basqa taipalardan shyqqan túlǵalar kóp úles qosty.

Álbette, óz tarihymyzdy tasqa qashap jazǵan últtyń ókilimiz. Ókinishke qarai, dinder qaqtyǵysy sansyz múramyzdy tas-talqan etse, otarshyldyq qamyty jazu túgili, qara basymyzdyń amandyǵyn qorǵap qaluǵa májbúr qyldy.  Búl jazba tarihi aqtańdaqtardyń sebebi men saldaryn anaqtauǵa emes, kórkem jazu mádenietine baǵyttalǵandyqtan soǵan qarai auysaiyn.

Tonykók eskertkishi   

 

       Kúltegin eskertkishi   

Bilge qaǵan eskertkishi 

Joǵarydaǵy eskertkishtegi jazular tabylǵan aimaǵyna qarai  «Orhon jazuy» degen anyqtama berilgen. Negizinen túrki nemese túrkiler jazuy dep ataǵan oryndy bolar edi. Sebebi, Orhan ózeniniń boiy naimandardyń ejelgi ataqonysy. Kúltegin qúlpytasy tabylǵan orynnan 20 shaqyrym jerde Naiman handyǵynyń astanasy bolǵan Qaraqorym qalasynyń kóne júrty jatyr.  Búlar tek aman-esen saqtalyp, búginge jetken eskertkishter ǵana. Múnanda asqaq, múnanda sheber oiylǵan qanshama múaramyz tas-talqan bolǵanyn aityp bere almaimyn. Dese de, búl qazaq tegin qúraǵan taipalardyń jazu mádenietine qanshalyqty mán bergenin bildiredi. Keiin kele babalarymyz soǵdy jazu úlgisimen de talai tarih jasady. Tómendegi suretke nazar audarsańyz. Qaǵazǵa emes, qaratastyń betine óte bir sheberlikpen jazylǵan qusnthatty kóre alasyz.

Talas ózeni boiynan tabyǵan jazu.

Arydan taratsaq, VIII, IH ǵasyrdan  HIV, HV ǵasyrlarǵa deiin túrki tildes halyqtar soǵdy jazumen qyruar tarihi eskertkishter jazyp qaldyrdy. Olardyń ishinde Júsip Balasaǵúnnyń «Qútty biligi» jáne «Oǵyznama», «Toqtamys jarlyqtary», «Temir-Qútlyq jarlyqtar», «Aspanǵa úshu estelikteri», «Baqyt kúi» dastany, «SHuanzańnyń ómir bayany», «Altyn YAruk» jáne qońyrat taipasynan shyqqan Múhammed Zorezmi jazǵan «Mahabbatnama»  siqty keremet eńbekter búginge jetti.  H ǵasyrdyń ekinshi jartysynan beri Orta Aziyaǵa islam dininiń taraluyna bailanysty. Búl eskertkishterdiń keibireui arab jazuymen qaita kóshirildi. Aitalyq «Qútty biliktiń» Vena qalasynda saqtalǵan núsqasy soǵdy jazuymen jazylǵan alǵashqy núsqasy bolsa, endi biri Stambúlda saqtalǵan arabsha jazylǵan núsqasy. Múnan basqa, «Kodeks – Kúmanikustyń» («Qypshaq tili sózdigi») bizge soǵdy jazuymen jazylǵan núsqasy emes, latyn jazuymen jazylǵan núsqasy jetip otyr. Osylardyń ishindegi eń kórnektisi Oǵyz batyr jaily jazylǵan «Oǵyznama» jyry.

Oǵyznama» dastanynyń Parijdegi soǵdysha  núsqasy jáne transkriptsiyasy.

SHyńǵys han túsynda naiman Tatatońa naiman jazuy úlgisi boiynsha jańa bir álipbi qúrastyrdy. Ony jalpylama mońǵol jazuy dep atap júrmiz. Osy jazumen Qúpiya shejire jáne SHyńǵys hannyń múragerleri men YUuan patshalyǵynyń tarihy, patsha jarlyqtary, el ishindegi jáne shetelderdegi hat-qatynastar jazyldy. Patsha sarailarynyń mańdaishalyǵy men tarihi kitaptardyń múqabasy kórkemdeldi, belgi tastarǵa qashaldy.

Plano Karpini Kúiik hannyń qabyldauynda bolyp, eline qaitarda alyp barǵan han jarlyǵynyń bir parshasy. Vatikan múraǵatynda saqtauly.

Osy tústa jazudy kórkemdep jazu arab, túrkige ǵana tán dep qalmańyz. Birneshe myńjyldyq jazba tarihy bar qytailyqtardyń qusnihat ónerindegi erekshe jetistikterdi aitpai ketuge bolmaidy. YAǵni, qytai ieregulfi negizindegi hatkerlik óneriniń basyp ótken soqpaǵy, shúǵylaly jetistikteri bolǵan. Búl rette onyń bárin zerdeleuge tiisti emespiz. Óitkeni, ol úlken taqyryp. Tek Qytai qusnihat ónerine úles qosqan qazaq últyn qúraǵan qarlyq, naiman, qańly, qońyrat taipalarynan shyqqan oqymystylar turaly habardar etkimiz keledi. Sol qatarda qytai hatkerlik ónerinde erekshe atalatyn qańly Nau Naudy maqtanyshpen aituǵa bolady.

Qańly Naunau (Zysan dep te atalady) YUuan patshalyǵy dáuirinde ómir súrgen, patsha ordasynda lauazymdy qyzmetter atqarǵan sayasi qairatker, aqyn ári sazger Bohumnyń úly. Óz kezinde ordadaǵy ǵúlamalardyń basshysy bolǵan. Aǵasy qańly Hui Hui da ádebiet pen hatkerlik jaqtan úlken jetistikke jetken belgili túlǵa edi. Ákesi men aǵasynan tálim alǵan Nau Nau jas kezinde patsha saraiyndaǵy hanzadalar mektebinde bilim alyp, qusnihatshy SHúi Hyńnan hatkerlik ónerdi meńgeredi. Mi Nan Gúńdy úlgi etip, Da Lińge (qytai hatkerleri) eliktep kórkem jazular jaza bastaidy. Eseie kele Mol biliminiń arqasynda patsha ordasynda túrli lauazymdy qyzmetter atqarǵanymen hatkerlik ónerimen tanymal boldy jáne sol arqyly aty tarihqa qaldy. Ol negizinen Saushu (Súikek jazu) stilin jetik meńgerdi. Tipti sol tústaǵy ataǵy jer jaryp túrǵan Jyńshu jazuynyń piri Ui YUyń SHiń, Hyń shu jazuynyń piri Júń Tai Fu jáne Uań YU Jin, hatker Jau Myń Fumen aty qatar ataldy. Nau Naudyń búginge deiin erekshe tilge alynatyn jazu stili Li Baidyń «Ejelgi salt» atty óleńderiniń kóshirmesi.

Zertteushiler: «Nau Naudyń (Zysannyń) súikekti jáne súikeksiz jazuy beine keń dalada júiitkip shapqan túlpar, qalyqtap úshqan qyran, qasqaiǵan zańǵar tau, ireleńdep aqqan asau ózen siyaqty» dep sipattaǵany da tegin emes. Óitkeni onyń boiynda keń baitaq dalanyń ruhy tasqyndap jatty. Osyǵan qarap, YUuan patshalyǵy dáuirindegi qytai hatkerlik óneriniń órkendeuine qazaq hatkerleri de mol úles qosty deuge bolady.

Qańly Nau Naudyń «Balyqshy shal» atty súikek jazu úlgisi. Derekter men suret Su Bi Hai myrzanyń «Qazaq mádenietiniń tarihy» (tóteshe núsqasy 492-502 better) atty kitabynan alyndy.

Jalpy, qańly Nau Nau óziniń qusnihat ónerindegi tájiribesin jinaqtai kele «Kórikti jazudyń toǵyz túrli shartyn» jazdy. Búl ózinen keiingi qusnihatshylarynyń búljymas qaǵidasyna ainaldy. Ómirden ótkennen keiin de onyń hatkerlik ónerin qańly Hui Hui, Qara, Tashtemir, SHiń Tuń, qańly Búqa, Taibúqa siyaqty shákirtteri jalǵastyrdy. Búgingi tańdaǵy qytai hatkerleri arasynda Nau Naudyń súikeksiz jazu úligisine múragerlik etushilerdiń kóp ekendigine de senimdimiz.

Meili túrik, qazaq, arab, qytai hatkerleri álemniń ár túsynda ómir súrgenimen, biri-birin múlde tanymasada kórkem jazu ónerindegi ádis-tásilderinde ortaqtyq pen sabaqtastyq saqtaldy. Eń aldymen hatkerler jazu jazatyn qalamsapqa erekshe mán berdi. Ony aǵashtan nemese  qamystan jasap, jazudyń túrine qarai ártúrli ádispen úshtady. Sondai-aq, jazuǵa arnalǵan qalamsapty arnaiy orynda saqtap, janynan tastamai alyp júrdi. Tipti, kórkem jazuǵa arnalǵan qaǵazdardy ózderi jasap, olardy túrli-túske boyatyn boyaqtardy da qoldan jasady. Patsha sarailarynda arnaiy hatkerlik újym júmys istedi. SHákirtter oqytatyn mektepter ashylyp, memleket qazynasynan qarjylandyryldy.  Olardyń ónimi últtyń bailyǵy retinde baǵalandy.

Osyndai qoldau bolǵan soń qusnihatshylardyń shyǵarmashylyq sheberligi men oilau júiesi de tereńdei tústi. Olardyń arasynda belgili básekelestik te, tipti pendeshildik te boldy. Nátijesinde kórkem jazu ónerine arnalǵan, osy salada tanymal bolǵan sheberler qalamynan tuǵan kóptegen ortaǵasyrlyq qoljazba-traktattar jazyldy. Qúsnihat óneri alǵashynda kitap bezendiru salasyna arnalyp, aqyndardyń, tarihshylardyń, ǵalymdardyń qoljazba kitaptary bezendirilse,  keiin kele  januarlardyń, ańdardyń, adamdardyń, qústyń, ǵimarattardyń beinesin ádipteu, kádesyilarǵa da osy ónerdi qoldanyp, onyń kóz tartatyn kórkemdigi men ótimdiligin arttyruǵa áser etti. Búl hatkerlerden erekshe kórkem qabiletti, shyǵarmashylyqty, biliktilikti talap etse, múndai tuyndyny tamashalau kórermennen zerdelilikti, biik estetiqalyq talǵamdy, bilimdilikti qajet etti. Qazir búl mindetti tek kompyuter atqaratyndyqtan adamdardyń kórkem jazuǵa degen qyzyǵushylyǵy báseńdep qaldy. Tipti, qoljazbadan da alystap bara jatqanymyz jasyryn emes.

Tarihty paraqtap kórsek, erte orta ǵasyr nemese bu mashinasy oilap tabylǵanǵa deiingi dáuirdegi adamdardyń estetikalyq áuestigi kórkem jazumen tikelei bailanysty órkendedi. SHyǵystyń úly ǵúlamalary, aqyndary, filosoftary qusnihattyń qyry men syryn tereń meńgergen. Ony Ábu Násir Ál-Farabidiń traktarttarynan da baiqauǵa bolady. Ókinishke qarai, úly ǵúlamanyń qoltańbasy bizge tolyq jetken joq. Alaida, Ahmet Baitúrsynúlynyń arab harpi negizindegi tóte jazuy qoldanysqa engizui qazaq hatkerligine betbúrys ákeldi. Nátijesinde tóte jazu úlgisindegi órnekti de beineli kórkem shyǵarmalar jazyla bastady. Ahmet Baitúrsynúly jasaǵan tóteshe  (tóte jazu) jobasy tek qazaq halqynyń aǵartuy men mádenietinde emes, túrki tekti xalyqtardyń birazynyń órkenietine ólsheusiz yqpal etti. Ásirese, Baitúrsynov álipbiiniń bauyrlas qyrǵyz, úiǵyr aǵaiyndardyń (arǵy-bergi bettegileri de bar) aǵartushylyq tarihy men arǵy bettegi (Qytaidaǵy) qazaqtardyń mádenieti men órkenietin órletkeni anyq. Ony https://abai.kz/post/147870 osy jerden oqi alasyz.

Demek, Ahmet Baitúrsynov emlesine SHyńjań qazaqtary adaldyq tanytyp, ayalap saqtap otyr. Sondyqtan da tóte jazumen jazylatyn qusinat óneriniń múrageri de solar.  Qaribi arab jazu degeni bolmasa, tóteshe jazudyń  ishki ruxy qazaq ruhaniyatynyń túnǵan úni. Sondyqtan SHyńJańdaǵy qazaqtar qazaqtyń bai mádenietin, salt-dástúrin, ádet-ǵúrpy, shúraily tilin saqtap qaldy. Árine, búl qazaq halqynyń tazalyǵy men arlylyǵynyń kórinisi desek te, oǵan kúsh pen jiger bergen tóte jazudyń da qúdireti edi.

 

Ata-babasynyń adal qasietinen kelgen sol qúdiretti ónerdi jalǵastyryp otyrǵan Túrsynbek Qiyashúly Qyzai anasynan múraǵa qalǵan qúdiretti ónerdiń búgingi ókili. Qyzai ana – tarihi adam. Óziniń danalyǵy, iskerligi, keńdigi, sheberligi, parasattylyǵymen bir ruly eldiń atyna ainalǵan sanauly analadyń biri. On sausaǵynan óner tamǵan anamyzdyń qazaqtyń últtyq kiim úlgisine qosqan «Qyzai qalpaq», «Qyzai shylauysh», «Qyzai taqiya», «Qyzai keste» degen atpen jetken qolóner búiymy qyzai úrpaqtarynyń qolónerdegi jańalyqtaryna jebeushi boldy. Anasynan qalǵan asyl qasietti úrpaqtary ár qyrynan jarqyrata kórsetip, últ mádenietine ár deńgeide úles qosuda. Al Túrsynbek Qiyashúly (surette) hatkerlik óneri arqyly Qyzai anadan qalǵan san túrli ónerdiń bir qyryn tarihqa tańbalap júr.

«Ónerdiń joly auyr» degen naqyl bar. Árine, onyń biigine shyǵu úshin tózimdilik, tabandylyq, sheberlik, sezimtaldyq, biliktilik kerek. Osy jáne de basqa jaqsy qasietterdiń de tekpen berilip, tereńge boilaitynyn jasyra almaimyz. Osy túrǵydan kelgende Túrsynbek Qiyashúlynyń boiyndaǵy tabandylyq qazaqtyń 100 sarbazyn bastap, 1697 jyly oryn alǵan Qyzyljar shaiqasynda jasanyp kelgen jońǵardyń tebinin qaitaryp, eliniń amandyǵyn qorǵaǵan Qúdainazar batyr men qazaqtyń batyr qyzy Gúlaiym Qúdainazarqyzynyń qany arqyly berilgen. Jaugershilik kezinde Qyzai eliniń kósh tizginin ústap, qútty qonys izdegen Abylaihannyń aqylshysy, Qarakerei Qabanbai batyrdyń senimdi serigi Esengeldi bi Qúdainazarúlynyń ósieti men amanatyn arqalaǵany deuge bolady. Sondyqtan óner jolynda qanshama qiyn-qystau jaǵdai kezikse de berilmei, hatkerlik ónerdiń biik shyńyna shyǵuynyń sebebi de osynda.

Endeshe, hatkerdiń ómiri jáne ónerdegi ózgesheligi turaly toqtala keteiik. Túrsynbek Qiyashúly 1944 jyly QHR Nylqy audanynyń Súpitai degen auylda dúniege kelgen. Ákesi Qiyash sol tústaǵy aumaly-tókpeli ómirdi basynan ótkerse de pendeshildikke boi úrmaǵan, bolashaqqa úmitpen qaraityn, qarpaiym da ainalasyna qadiri mol adam bolypty. Eń bastysy, balasynyń betin qaqpai, belin bekem buyp, ańsaǵan armanyna jetu jolyndaǵy izdenisin únemi úkilep otyrdy. Tanymal hatker boludy armandaǵan bozbala úkilegen úmittiń jetegimen Nylqy audanynyń birneshe mektebine auysyp oqydy. Qai jer de jaqsy ústaz, talantyn ashatyn tálimger bolsa, sol jerge qúmarlandy. Onyń talabyn ákesi de toitarǵan joq. Esesine, qolynda baryn jolyna tosyp, aitqanyn qoldap otyrdy. Orta mektepti bitirgen soń joǵarylap oquǵa múmkindigi bolmady. Óitkeni, sol tústa qyrdaǵy qazaq balasy úshin universitette oqu degen tanymnyń da tolyq qalyptasa qaimaǵan shaǵy. Onyń ústine «Halyq úshin qyzmet etu» degen úrannyń bási basym edi. Sonymen Túrsynbek kentte esepshi, bólimshe basshysy, partiyalyq úiymnyń úiymdastyrushysy bolyp kezikken júmysty istep kete berdi. Biraq janyna jaqyn hatkerlik ónerin tastaǵan joq. Auyldyq ókimettiń túrli úrandaryn jazyp, plakattaryn árlep júrdi. Degenmen, búl jolǵa jańadan qadam basqan soń, onyń ústine tájiribesiniń azdyǵan bailanysty sol óńirdegi hatkerlik sheberligimen tanymal bolǵan Qabiken, Ahmet Kishibaiúly siyaqty aǵa buyndardan da únemi tálim alyp túrdy.

Ózi jas ári elpek júmyskerdi kim shetke syrsyn. Erinbeitin eńbegi, qolynan keler óneri bar jas kóp úzamai joǵary-tómen basshylyqtyń da anazaryna ilikti. Kóp ótpei tuǵan jeri Súpitai auylynyń basshysy, keiin Nylqy audandyq orman sharuashylyǵy mekemesi basshysynyń orynbasary siyaqty lauazymdarǵa órledi. Biraq qaida barsa da janynan qalamsabyn tastamai, aq qaǵazǵa kórkem jazudyń san túrin jazudy úmytpady. Tókken teri de tekke ketken joq 1964 jyly QHR-nyń «Oblys dárejeli Eńbek eri» ataǵyn, 1969 jyly QHR memleket dárejeli marapattyń iegeri boldy.

«Izdegen jeter múratqa» degendei, 1976 jyly Túrsynbektiń  ómirine jańa betbúrys ákeletin erekshe jaǵdai oryn aldy. Sol jyly QHR astanasy Beijiń qalasyndaǵy Ortalyq últtar universitetiniń shaqyrtuyn tapsyryp alyp, eki jyldyq oquǵa attanady. Qansha degenmen de san ǵasyrlyq qytai mádenietiniń órkeni bolǵan iri qala arman quǵan jastyń qanatyn ashyp, qadamyna serpin berdi. Oǵan deiin de el arasyndaǵy ańyz-áńgime, qisa-dastan, óleń-jarlardy jinaumen áuestenip kelgen oǵan mádeniet pen ǵylymnyń órkeni úshtasqan orta janyna jalyn bitirdi. Bilim shańyraǵynyń qazynaǵa mol kitaphanasy onyń serigine ainaldy. Sol jerde Qytaidyń jáne shet elderdik qusnihatshylarynyń ómiri men eńbegimen tanysyp, ony zerdelep, ruhani azyq jinauyna múmkindik tudy. Osy arqyly áuesqoi qusnihatshynyń paiymy ónerdi  ǵylymi jáne kórkemdik túrǵyda meńgeruge qarai baǵyttady. Onyń qolynan shyqqan kórkem jazular kópshiliktiń nazaryn audardy. Sonymen Ile qazaq avtonomiyaly oblysynyń qusnihatshylar odaǵynyń múshesi atandy.

Oquyn bitirip, elge oralǵannan keiinde  qarbalas qoǵamdyq qyzmet onyń hatkerlikpen belsendi ainalysuyna múmkindik bermedi. Biraq 1997 jyly zeinetke shyqqan soń sap ónerge belsene kiristi. Bárin qaiyryp qoiyp, qolynan qalamyn tastamai, aldynda jayuly túrǵan aq paraqqa asyl armanyn órnektedi. Jasy úlǵaisa da, bala jasynan qyzqqan óner tynym bermedi. Ainaldyrǵan birneshe jylda 3 myń danadan artyq beineli, tústi, kórkemdigi tereń qusnihattar jazdy. Auyl kóleminde 5 ret qusnihat tuyndylary boiynsha jeke kórmesin ashty. 2015 jyly «Qazaq hatkerligi jáne oyu-órnektiń ǵylymi negizderi» atty ádistemelik kitabyn da jazyp shyqty. Qytaidaǵy baspasózder Túrsynbektiń sheberligin jarysa jazsa, gazet-jurnaldarda qusnihattaryn úzbei jariyalanyp túrdy. Osy tústa «Aqqainar hatkerligi» atty bir tomdyq eńbegi de jaryq kórdi. Tuyndylary QHR Astanasy Beijiń qalasynda ótken respublikalyq kórmege qatysyp, joǵary baǵalandy. Nylqy audanynyń ortalyǵy nylqy qalasynan qusnihat jazudy úirenushilerge arnap qysqa merzimdi kurs ashyp, myńǵa juyq shákirt tárbieledi.

Túrsynbek Qiyashúly hatkerliginiń de ózindik dara joly boldy. Ol tóte jazu arqyly hatkerlik ónerine tústi beineli jazu, egiz órnekti jazu, qúpiya qol tańbaly jazu úlgisin engizdi. Sondai-aq, tóte jazudy 150 túrli qúbyltyp, 17 túrli beinege ikemdep jazudyń alǵashqy jolyn saldy. Sondai-aq, januarlar men qústardyń beinesin tóte jazu jáne onyń qosymsha elemetteri arqyly kórkemdep kórsetudiń sheberi atandy. Ony arnaiy zerttep, zerdeleu kerek. Búl aldaǵy kúnniń enshisinde.

Osy tústa, myna bir jaǵdaiǵa da nazar audaru kerek. Jalpy, QHR-da milliyarttan astam adam túrsa, sonyń 1-2 million túrǵyny ǵana qazaqtar. Olar bir ǵasyrdan astam uaqyt Ahmet Baitúrsynovtyń jazuyn kóziniń qarashyǵyndai saqtap, tarihi múralaryn tańbalap keledi. Árine, búgingi jahandanu dáuirinde tilinen de, dilinen de, salt pen dástúrinen de, jazu úlgisinen de aiyrylyp jatqan últtar álemniń ár túkpirinde jeterlik. Al Qytaidaǵy qazaqtardyń tili men dilin saqtauyna Qytai eliniń kópvektorly sasyaatynyń tiimdilinen shyǵar, degenmen, tóte jazu negizindegi qusnihat ónerine degen qyzyǵushylyqtyń da yqpaly boldy. Óitkeni, jazudy óner retinde qabyldau úrpaqty únemi jańalyqqa, jasampazdyqqa qúlshyndyryp otyrady. Múndai óneri bar adam qúrmetteluge tiis, múndai óneri bar últ múrasy eshqashan joiylmaidy da.

Túiin:

Biz qazir «Balalar kitap oqymaidy», «Memlekettik tilge degen qúrmet az» degen syltaudy kóp aitamyz. Árine, ol kóz aldymyzda bolyp jatqan kórinister. Ókinishke qarai, memlekettik tildi jas úrpaqtyń sanasyna sińirudiń úmtylysy joq bizde. «Qúsnihat» nemes «Kórkem jazu» degen sózdi terip, guguldy aqtarsaq, jaryq etip arab nemese tóte jazu, bolmasa latyn harpindegi kórkem jazular jamyrap shyǵa keledi. Al biz qoldanyp júrgen krilshede tek kompyuter daiyndap bergen núsqalardy ǵana taba alamyz. Demek, krill harpimen jazylatyn qúshihattar joqtyń qasy. Tipti osy harip úlgisinde kórkemdep jazuǵa úiretetin kurstarda bolmai túr. Qysqasy, jazu – eń aldymen mádeniettiń jol núsqaushysy. Al kórkemdep jazu jas úrpaqty sanasyn kórkemdikke qúmarlyq arqyly tárbielep, dittegen maqsatqa tezirek jetkizetin ádis. Sondyqtan kórkem jazu mádenietin nasihattau jáne ony qalyptastyru memlekettik tildiń mártebesin kóteruge oń áser etpese, kedergisi joq dúnie. Osy jaǵyn eskersek degen nietpen búl jazbany daiyndadyq.

Aitu bizden, atqaru sizden, aǵaiyn!

Qajet Andas,

Ólketanushy-jurnalist.

 

Тұрсынбек Қияшұлының хаткерлігі

 

Қолтаңба жазу                                                            Егіз жазу: ата-ананы аяла, қадірле

 

Көркем Іле                                                                                        Көлдің еркесі

 

Пішіндеме жазу: Ракета                                                                  Кемедегі тұлғалар

 

Кептер                                                                                                Бұлбұл

 

Ғылым-техника табысы                                                  Ел ауырын ер, жүк ауырын нар көтереді

 

Қызай ана                                                                              Мұқағали Мақатаев

 

Берекелі ел мерекелі                                                                                     Көкқамыр

 

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 9
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР
Qajet kıtap

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026
«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек
Qajet kıtap

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026
Майдан мен тыл тарихын тоғыстырған жинақ
Qajet kıtap

maidan men tyl tarihyn toǵystyrǵan jinaq

October 8, 2026
«Сайын даланың Сайболаттары»
Qajet kıtap

“Saiyn dalanyń Saibolattary”

October 5, 2026
Парасат жолы өнегелі өмір естелігі
Qajet kıtap

Parasat joly ónegeli ómir esteligi

September 30, 2026
Сарқанда өлкетану кітаптары таныстырылды
Qajet kıtap

Sarqanda ólketanu kitaptary tanystyryldy

September 24, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz