
Ólketanu eńbegin jazu tereń izdenisti, derekke dáldikti, tynymsyz eńbekti talap etedi. El men jerdiń tarihyn biletin jandardyń esteligin tyńdap, tarihi túlǵalar men oqiǵalardyń izi qalǵan mekenderdi kózben kórip, kóńilmen zerdeleu qajet. Qajet Andastyń «Saiyn dalanyń Saibolattary» kitaby – osyndai izdenisten tuǵan, el jadyndaǵy múrany úrpaqqa jetkizudi kózdeitin eńbek.
Kitapta Tarbaǵatai óńiriniń tarihy Saibolat úrpaqtarynyń shejiresimen, túlǵalar taǵdyrymen jáne tarihi mekendermen bailanystyryla bayandalady. Avtor sapar kezindegi baqylaularyn auyzsha esteliktermen jáne jazba derektermen tolyqtyryp, jer tarihyn adam ómirimen sabaqtastyrady.
El jadyndaǵy estelikterge súienip, tarihi qonystardyń ótkenin túgendeu – osy eńbektiń negizgi arqauy. Kónekózderdiń áńgimesin tyńdap, babalar izi qalǵan mekenderdi aralau arqyly avtor úmyt bola bastaǵan ataular men oqiǵalardy jańǵyrtuǵa úmtylady.
Posmotretь etu publikatsiyu v Instagram
Tarihqa jeteleitin sapar
Alǵy sóz ben «Mende de bar bir paryz…» bóliminen bastalǵan oi kirispede jalǵasyp, oqyrmandy Taldyqorǵannan Aqsuatqa, odan Aqjar men Orshanbúlaqqa jeteleidi. «Jetiaral jerim-ai…» bólimi tuǵan jerge degen yqylasty ańǵartsa, Qúiǵannan Qúrban qajy kesenesine deiingi sapar eldiń ruhani múrasyna úńiltedi.
Saibolat úrpaqtarynan qajylyqqa barǵandar men elge tanylǵan túlǵalarǵa jeke bólimder arnalǵan. Eńbek sońǵy sózben túiindelip, paidalanylǵan ádebiettermen tolyqtyrylǵan.
Kitaptyń mazmúny
Alǵy sóz – 3
Mende de bar bir paryz… – 4
Kirisu – 7
Taldyqorǵannan Aqsuatqa deiin… – 8
Aqsuattan Aqjarǵa deiin… – 24
Aqjardan Orshanbúlaqqa deiin… – 41
Jetiaral jerim-ai… – 78
Qúiǵannan Qúrban qajy (Qońyz) kesenesine deiin… – 87
Saibolat úrpaqtarynan qajyǵa barǵandar – 125
Saibolattan shyqqan tanymal adamdar – 129
Sońǵy sóz – 156
Paidalanylǵan ádebietter – 158
Eńbekke úles qosqan azamattar
Ólke tarihyn túgendeude el ishindegi estelikter men derekterdiń mańyzy zor. Kitaptyń jazyluyna Qanatbek Qajybekov, Hadisha Múqan, Rahmetolla Súleimenov, Nyǵmetolla Qyzov, Myrzahan SHákenov, Baqytjan Qajykenov, Meiirbek SHaimardanov, Quanysh Omarov, Qairat Dákerov jáne Múrat Qyzov úles qosty.
Qanatbek Qajybekov eńbektiń jaryq kóruine demeushilik jasap, úiymdastyru jáne derek jinau júmystaryna atsalysqan. Hadisha Múqannyń estelikteri kitaptyń birqatar bólimderine negiz bolǵan. Fotosuretterdi Júmabai Músabekov túsirgen.
| Azamattar | Kitapqa qosqan úlesi | Derek orny |
| Qanatbek Qajybekov Keńesbekúly | Kitapty baspaǵa daiyndauǵa demeushilik jasaǵan, úiymdastyru júmysyna atsalysqan. Kóptegen derekter men túlǵalar tizimin jinaǵan. | 2–6, 157–158-better |
| Hadisha Múqan | Alǵy sózdi jazǵan. Estelikterinen derekter alynǵan. | 3, 158-better |
| Rahmetolla Súleimenov | Auyzsha estelikter men aqparat bergen. Auyldardaǵy búrynǵy jáne sol kezdegi úi sany turaly málimet úsynǵan. | 156, 158-better |
| Nyǵmetolla Qyzov | Auyzsha estelikter men aqparat bergen. | 158-bet |
| Myrzahan SHákenov | Auyzsha estelikter men aqparat bergen. | 158-bet |
| Baqytjan Qajykenov | Auyzsha estelikter men aqparat bergen. | 158-bet |
| Meiirbek SHaimardanov | Auyzsha estelikter men aqparat bergen. | 158-bet |
| Quanysh Omarov | Auyzsha estelikter men aqparat bergen. | 158-bet |
| Qairat Dákerov | Auyzsha estelikter men aqparat bergen. | 158-bet |
| Múrat Qyzov | Auyzsha estelikter men aqparat bergen. | 158-bet |
| Júmabai Músabekov | Kitaptaǵy fotosuretterdi túsirgen. | 158-bet |
Tarihi qonystar men eskertkishter
Taldyqorǵannan Aqsuatqa jalǵasqan saparda eskertkishter men kóne qorymdar, kieli oryndar men tarihi qonystar ótkenniń izin tanytady.
Kitapta SHyńqoja batyr eskertkishi, Ayagóz mańyndaǵy saq qorǵandary, Tarbaǵatai auylynyń kóne qorymdary qamtylǵan. Qabanbai batyr men Boranbai bige arnalǵan keshen, Qubas túlpar eskertkishi men bastauy jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúres tarihymen sabaqtas bayandalady.
| Tarihi nysan nemese meken | Kitapta berilgen málimet | Beti |
| SHyńqoja batyr eskertkishi | Almaty–Óskemen tasjoly boiyndaǵy batyr atyndaǵy auylda ornalasqan. Avtor eskertkishke ayaldap, batyrdyń erlik jolyn bayandaidy. Kitapta esimi «SHynqoja» dep jazylǵan. | 9 |
| Ayagózge jaqyn saq qorǵandary | Sapar barysynda jol boiynan atalady. Avtor uaqyt tapshylyǵynan qorǵandarǵa búryla almaǵanyn jazady. | 9 |
| Tarbaǵatai auyly mańyndaǵy kóne qorymdar | Jylanshyq ózeniniń eki jaǵyndaǵy zirattar jáne tas úiilgen qorymǵa jasalǵan ziyarat sipattalady. | 10 |
| Qabanbai batyr men Boranbai bige arnalǵan eskertkish kesheni | Batyrlyq pen danalyqty úlyqtaityn keshenniń músinderi men sáulettik erekshelikteri bayandalady. | 10–11 |
| Qubas túlpar eskertkishi jáne «Qubas» bastauy | Qabanbai batyrdyń túlpary turaly el auzyndaǵy áńgimelermen bailanystyrylǵan. | 11–13 |
| Yrǵyzbai emshi kesenesi | Keseneniń tarihy, meshiti, «Dala danalary» kitaphanasy men «Amanat» múrajaiy tanystyrylady. | 13–15 |
| Uan auyly — Ábilpeiiz súltan tarihyna qatysty meken | Auyl atauy arqyly Ábilpeiiz súltannyń uań mártebesi, Hanqoja men Sybanqúldyń tarihy bayandalady. | 15–17 |
| Aqsuattaǵy Qabanbai batyr eskertkishi | Batyrdyń qola músini, túǵyry jáne ainalasynyń abattandyryluy sipattalady. | 17 |
| Mámetek batyr kesenesi | Aqsuat mańyndaǵy sapar jalǵasynda kesenege ziyarat jasalyp, batyrdyń erligi men kóne qúrylystyń jaǵdaiy aitylady. | 19–22 |
Sapardyń kelesi bólimderinde Aqjar, Orshanbúlaq, Jetiaral men Qúiǵannyń tarihi jáne ruhani ortasy tanystyrylady. Seńgir, Mańyraq, Sauyr–Saiqan óńirleri turaly el auzyndaǵy áńgimeler jońǵarlarmen shaiqastardyń izin, jer ataularynyń astaryndaǵy erlik shejiresin ashady.
| Tarihi oryn nemese meken | Kitaptaǵy mazmúny | Better |
| Báijigit baba meshiti, Maqta apa men Dáuletbai eskertkishteri | Aqjardyń ruhani jáne tarihi ortasy | 41–42 |
| Aqjardaǵy Abai mektebi, halyq teatry | Óńirdiń bilim jáne mádeniet tarihy | 41 |
| Orshanbúlaq, Arǵanaty, Erǵanaty | Qonystar, tabiǵat jáne jer ataularyna qatysty áńgimeler | 68–77 |
| Jetiaral, Pramiladaǵy mektep orny | Auyl tarihy, óner dástúri, Qúrban qajynyń aǵartushylyq isi | 78–86 |
| Qúiǵandaǵy Qúrban qajy saldyrǵan kóne meshit | Meshittiń júrnaǵy jáne onyń oqu-aǵartu qyzmeti | 90–91 |
| Espai qajy, Qairaqbai bi, Sasan bi zirattary; SHotai batyr kesenesi | Óńirdegi túlǵalarmen bailanysty jerleu oryndary | 94–95 |
| Maily batyr jerlengen oryn, Seńgir, Sauyr–Saiqan | SHaiqastar, jer ataulary jáne qasiretti oqiǵalar turaly estelikter | 107–112 |
| Qúrban qajy kesenesi | Kesenege sapar, qabirdegi belgiler jáne úrpaqtardyń qúrmeti | 113–123 |
Sonymen birge Búrme men Begetai obalary, Arǵanaty bókterindegi ǵibadathanalar men búǵytastar, Aqtamdaǵy tas músinder, Mysyqtyń auzy men Jolbúlaqtaǵy jartas suretteri atalady (90-bet). Búlar kitapta kóne tarihtyń zertteudi qajet etetin izderi retinde kórsetilgen.
Yrǵyzbai emshi kesenesi, «Dala danalary» kitaphanasy men «Amanat» múrajaiy ólkeniń ruhani múrasyn tanytady. Mústafa Óztúrik atyndaǵy sayabaq pen Jeltoqsan qaharmany Sábira Múhametjanovanyń eskertkishi el namysyn asqaqtatqan keiingi buynnyń ónegesin jalǵaidy.
Ólke tarihyndaǵy túlǵalar
Ólke tarihy – sol jerde ómir súrip, elge qyzmet etken adamdardyń tarihy. Kitapta batyrlar men bilerdiń, ústazdar men ónerpazdardyń taǵdyry toǵysyp, birneshe buynnyń ónegesi bayandalady.
Saibolat baba men Jaqsylyq úrpaqtarynyń shejiresi Qabanbai, Mámetek, Dáuletbai batyrlardyń erlik jolymen sabaqtas óriledi. Boranbai, Qúti, Segizbai, Botabai jáne Qairaqbai bilerdiń el basqarudaǵy ónegesi, Sybanqúl Hanqojaúlynyń otarshyldyqqa qarsy kúresi qamtylǵan.
Qúrban qajy-Qońyz Kenjeúlynyń batyrlyǵy men aǵartushylyq qyzmeti, Súltanmahmút Toraiǵyrovtyń ústazdyq joly erekshe oryn alady. Yrǵyzbai Dosqanúly men Symatai atanyń emshilik, otashylyq óneri halyq estelikteri arqyly tanystyrylady.
| Túlǵa | Kitapta qamtylǵan taqyryp | Better |
| Saibolat baba, Jaqsylyq jáne olardyń úrpaqtary | Áulettiń taraluy, qonystanuy, shejiresi jáne el ishindegi orny | 25–32, 66–67 |
| Qarakerei Qabanbai batyr, Boranbai bi | El qorǵau tarihy, Qubas túlparǵa qatysty áńgimeler, eskertkishter | 10–13, 17, 112 |
| Yrǵyzbai Dosqanúly | Emshilik dástúri, ómirine qatysty ańyzdar jáne kesene kesheni | 13–15 |
| Mámetek batyr | Qabanbai qolyndaǵy erligi, «tisti batyr» atanuy turaly estelik, úrpaqtary | 19–22 |
| Qúrban qajy–Qońyz Kenjeúly | Batyrlyǵy, el basqaruy, meshit pen mektep ashuy, Súltanmahmútpen bailanysy, kesenesi | 90–93, 113–125 |
| Súltanmahmút Toraiǵyrov | Óńirdegi ústazdyq qyzmeti jáne Qúrban qajyǵa arnaǵan shyǵarmalary | 90–91, 120–122 |
| Qúti Qoshqarbaiúly | Bilik qyzmeti, Abylai hannyń elshisi boluy, Qútybi atauyna qatysty derekter | 42–43, 130 |
| Segizbai bi, Botabai Segizbaiúly | SHeshendik, el basqaru jáne patsha biligimen qarym-qatynas | 43–45, 131 |
| Qairaqbai SHálekenúly | Bilik pen kúishilik óneri, el taǵdyryna aralasuy | 99–101, 130 |
| Dáuletbai Satyúly | Jońǵarlarǵa qarsy kúresi jáne Qabanbaimen úzeńgiles boluy | 41–42 |
| Sybanqúl Hanqojaúly | Otarshyldyqqa qarsy áreketteri men taǵdyry | 15–17 |
| Sailauhan SHaimardanúly | Ústazdyq eńbegi, áulet tarihyn túgendeui, tarihi múrany saqtau bastamalary | 18–19 |
| Sábira Múhametjanova | Jeltoqsan oqiǵasyna qatysty taǵdyry jáne jerlesteriniń qúrmeti | 21, 37 |
| Mústafa Óztúrik | Ómir joly, sporttaǵy orny jáne ata-teginiń óńirmen bailanysy | 71–74 |
| Smaǵzam Qylyshbaev Symatai ata | Otashylyq óneri jáne ony kórgen adamdardyń estelikteri | 101–107 |
Kitaptyń basqa keiipkerleri qatarynda: Júnisbek Ausarbaev, Saǵatbek jáne onyń maidandastary – soǵys pen beibit eńbektegi erlik. Japarbek Qaliasqarov – Zaisanǵa keme jetkizgen kapitannyń ómir joly. Rahymbek Ábilmájinúly – tyldaǵy jáne auyl sharuashylyǵyndaǵy eńbek. Zeinep Májikenqyzy, Túsiphan Múhatov, Smaǵzam SHombin – ústazdyq jáne mádeni qyzmet. Ánuarbek Malǵajdarov, Qúralai Álkenbaeva, Saharievter otbasy – aqyndyq, aitys jáne muzykalyq óner. Kereibai Tashaúly, Baishúqan Kereibaiúly – HH ǵasyr basyndaǵy qoǵamdyq ózgerister men el isi qamtylǵan.
Júnisbek Ausarbaev, Saǵatbek pen onyń maidandastarynyń erligi, Rahymbek Ábilmájinúlynyń tyldaǵy eńbegi, kapitan Japarbek Qaliasqarovtyń ómir joly óńir tarihynyń ár kezeńin tanytady. Kereibai Tashaúly men Baishúqan Kereibaiúly turaly derekter HH ǵasyr basyndaǵy el ómirinen syr shertedi.
Sailauhan SHaimardanúly, Zeinep Májikenqyzy, Túsiphan Múhatov pen Smaǵzam SHombinniń ústazdyq ónegesi bilim beru tarihyn tolyqtyrady. Ánuarbek Malǵajdarov, Qúralai Álkenbaeva jáne Saharievter otbasy arqyly óńirdiń óner dástúri tanylady. Al Sábira Múhametjanova men Mústafa Óztúriktiń taǵdyry el namysy men últtyq ruh taqyrybyn jalǵaidy.
129–155-betterde tanymal adamdarǵa arnalǵan jeke anyqtamalyq bólim bar. Onda batyrlar men bilerden bastap ústazdar, ǵalymdar, ónerpazdar, eńbek adamdary jáne sportshylarǵa deiin tanystyrylady.
«Saiyn dalanyń Saibolattary» tarihi qonystar men túlǵalar turaly derekterdi bir arnaǵa toǵystyrady. Ár mekenniń artynda adam taǵdyry, ár esteliktiń astarynda el shejiresi jatyr. Olardy tanyp-bilu, hatqa túsiru jáne keiingi úrpaqqa jetkizu — tuǵan jer tarihyn saqtaudyń bir joly.
Paidalanylǵan ádebietter men derekkózder
- Súltanmahmút Toraiǵyrov shyǵarmalarynyń III tomy. Almaty, «Alash» baspasy, 2005 jyl.
- «Barqytbel bauraiyndaǵy Qúiǵan», Erkinbek Asqarúly. Óskemen, 2002 jyl.
- «Ile tarihi materialdary», 5 (1989 jyl), 20 (2004 jyl) tom. QHR, Qúlja qalasy.
- «Qazaqtyń qysqasha tarihy», 1986 jyl. QHR, Úrimshi.
- «SHin Jiyań jergilikti tarihy», 1999 jyl. QHR, Úrimshi.
- «Qazaqtyń qissa-dastandary», 11 tom, 1995 jyl. QHR, Úrimshi.
- «Qazaq sheshenderi men sheshendik sózderi». QHR, Ile halyq baspasy, 1992 jyl.
- «Qúrban qajy qalai Qońyz atandy», Zańǵar Kárimhan. «Qazaqstan tarihy» portaly.
- SHQO Tarbaǵatai audany ákiminiń resmi saityndaǵy jáne basqa da internet paraqshalaryndaǵy málimetter.
- Rahmetolla Súleimenov, Nyǵmetolla Qyzov, Myrzahan SHákenov, Baqytjan Qajykenov, Meiirbek SHaimardanov, Quanysh Omarov, Qairat Dákerov, Múrat Qyzovtardyń auyzeki esteligi men aqparattary.
- Keibir derekter qalamger Hadisha Múqannyń estelikterinen qysqartylyp alyndy.
- Kóp derekter Qanatbek Qajybekovten alyndy.
Suretterdi Júmabai Músabekov túsirdi. Sondai-aq internet saittarda jariyalanǵan, Saibolat baba úrpaqtary jinaǵan fotolar paidalanyldy.
Saiyn dalanyń Saibolattary [Mátin] : tarihi-publitsistikalyq eńbek / Q. Andas … – Almaty : [b. j.], 2019. – 159 b., [12] p. suret; . – Bibliogr.: 158 b. . – 400 dana – 978-601-06-59-30-8
Aisúlu Tóleuhan,
Ólketanushy-jurnalist.
Suretter men beinefilьmdi túsirgen
Ámina Aqylbek.
«Q-Andas» aqparat agentiginiń tilshileri.











