
ولكەتانۋ ەڭبەگىن جازۋ تەرەڭ ىزدەنىستى، دەرەككە دالدىكتى، تىنىمسىز ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. ەل مەن جەردىڭ تاريحىن بىلەتىن جانداردىڭ ەستەلىگىن تىڭداپ، تاريحي تۇلعالار مەن وقيعالاردىڭ ءىزى قالعان مەكەندەردى كوزبەن كورىپ، كوڭىلمەن زەردەلەۋ قاجەت. قاجەت انداستىڭ «سايىن دالانىڭ سايبولاتتارى» كىتابى – وسىنداي ىزدەنىستەن تۋعان، ەل جادىنداعى مۇرانى ۇرپاققا جەتكىزۋدى كوزدەيتىن ەڭبەك.
كىتاپتا تارباعاتاي ءوڭىرىنىڭ تاريحى سايبولات ۇرپاقتارىنىڭ شەجىرەسىمەن، تۇلعالار تاعدىرىمەن جانە تاريحي مەكەندەرمەن بايلانىستىرىلا باياندالادى. اۆتور ساپار كەزىندەگى باقىلاۋلارىن اۋىزشا ەستەلىكتەرمەن جانە جازبا دەرەكتەرمەن تولىقتىرىپ، جەر تاريحىن ادام ومىرىمەن ساباقتاستىرادى.
ەل جادىنداعى ەستەلىكتەرگە سۇيەنىپ، تاريحي قونىستاردىڭ وتكەنىن تۇگەندەۋ – وسى ەڭبەكتىڭ نەگىزگى ارقاۋى. كونەكوزدەردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ، بابالار ءىزى قالعان مەكەندەردى ارالاۋ ارقىلى اۆتور ۇمىت بولا باستاعان اتاۋلار مەن وقيعالاردى جاڭعىرتۋعا ۇمتىلادى.
Посмотреть эту публикацию в Instagram
تاريحقا جەتەلەيتىن ساپار
العى ءسوز بەن «مەندە دە بار ءبىر پارىز…» بولىمىنەن باستالعان وي كىرىسپەدە جالعاسىپ، وقىرماندى تالدىقورعاننان اقسۋاتقا، ودان اقجار مەن ورشانبۇلاققا جەتەلەيدى. «جەتىارال جەرىم-اي…» ءبولىمى تۋعان جەرگە دەگەن ىقىلاستى اڭعارتسا، قۇيعاننان قۇربان قاجى كەسەنەسىنە دەيىنگى ساپار ەلدىڭ رۋحاني مۇراسىنا ۇڭىلتەدى.
سايبولات ۇرپاقتارىنان قاجىلىققا بارعاندار مەن ەلگە تانىلعان تۇلعالارعا جەكە بولىمدەر ارنالعان. ەڭبەك سوڭعى سوزبەن تۇيىندەلىپ، پايدالانىلعان ادەبيەتتەرمەن تولىقتىرىلعان.
كىتاپتىڭ مازمۇنى
العى ءسوز – 3
مەندە دە بار ءبىر پارىز… – 4
كىرىسۋ – 7
تالدىقورعاننان اقسۋاتقا دەيىن… – 8
اقسۋاتتان اقجارعا دەيىن… – 24
اقجاردان ورشانبۇلاققا دەيىن… – 41
جەتىارال جەرىم-اي… – 78
قۇيعاننان قۇربان قاجى (قوڭىز) كەسەنەسىنە دەيىن… – 87
سايبولات ۇرپاقتارىنان قاجىعا بارعاندار – 125
سايبولاتتان شىققان تانىمال ادامدار – 129
سوڭعى ءسوز – 156
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر – 158
ەڭبەككە ۇلەس قوسقان ازاماتتار
ولكە تاريحىن تۇگەندەۋدە ەل ىشىندەگى ەستەلىكتەر مەن دەرەكتەردىڭ ماڭىزى زور. كىتاپتىڭ جازىلۋىنا قاناتبەك قاجىبەكوۆ، حاديشا مۇقان، راحمەتوللا سۇلەيمەنوۆ، نىعمەتوللا قىزوۆ، مىرزاحان شاكەنوۆ، باقىتجان قاجىكەنوۆ، مەيىربەك شايماردانوۆ، قۋانىش وماروۆ، قايرات داكەروۆ جانە مۇرات قىزوۆ ۇلەس قوستى.
قاناتبەك قاجىبەكوۆ ەڭبەكتىڭ جارىق كورۋىنە دەمەۋشىلىك جاساپ، ۇيىمداستىرۋ جانە دەرەك جيناۋ جۇمىستارىنا اتسالىسقان. حاديشا مۇقاننىڭ ەستەلىكتەرى كىتاپتىڭ بىرقاتار بولىمدەرىنە نەگىز بولعان. فوتوسۋرەتتەردى جۇماباي مۇسابەكوۆ تۇسىرگەن.
ازاماتتار كىتاپقا قوسقان ۇلەسى دەرەك ورنى
قاناتبەك قاجىبەكوۆ كەڭەسبەكۇلى كىتاپتى باسپاعا دايىنداۋعا دەمەۋشىلىك جاساعان، ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا اتسالىسقان. كوپتەگەن دەرەكتەر مەن تۇلعالار ءتىزىمىن جيناعان. 2–6، 157–158-بەتتەر
حاديشا مۇقان العى ءسوزدى جازعان. ەستەلىكتەرىنەن دەرەكتەر الىنعان. 3، 158-بەتتەر
راحمەتوللا سۇلەيمەنوۆ اۋىزشا ەستەلىكتەر مەن اقپارات بەرگەن. اۋىلدارداعى بۇرىنعى جانە سول كەزدەگى ءۇي سانى تۋرالى مالىمەت ۇسىنعان. 156، 158-بەتتەر
نىعمەتوللا قىزوۆ اۋىزشا ەستەلىكتەر مەن اقپارات بەرگەن. 158-بەت
مىرزاحان شاكەنوۆ اۋىزشا ەستەلىكتەر مەن اقپارات بەرگەن. 158-بەت
باقىتجان قاجىكەنوۆ اۋىزشا ەستەلىكتەر مەن اقپارات بەرگەن. 158-بەت
مەيىربەك شايماردانوۆ اۋىزشا ەستەلىكتەر مەن اقپارات بەرگەن. 158-بەت
قۋانىش وماروۆ اۋىزشا ەستەلىكتەر مەن اقپارات بەرگەن. 158-بەت
قايرات داكەروۆ اۋىزشا ەستەلىكتەر مەن اقپارات بەرگەن. 158-بەت
مۇرات قىزوۆ اۋىزشا ەستەلىكتەر مەن اقپارات بەرگەن. 158-بەت
جۇماباي مۇسابەكوۆ كىتاپتاعى فوتوسۋرەتتەردى تۇسىرگەن. 158-بەت
تاريحي قونىستار مەن ەسكەرتكىشتەر
تالدىقورعاننان اقسۋاتقا جالعاسقان ساپاردا ەسكەرتكىشتەر مەن كونە قورىمدار، كيەلى ورىندار مەن تاريحي قونىستار وتكەننىڭ ءىزىن تانىتادى.
كىتاپتا شىڭقوجا باتىر ەسكەرتكىشى، اياگوز ماڭىنداعى ساق قورعاندارى، تارباعاتاي اۋىلىنىڭ كونە قورىمدارى قامتىلعان. قابانباي باتىر مەن بورانباي بيگە ارنالعان كەشەن، قۋباس تۇلپار ەسكەرتكىشى مەن باستاۋى جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەس تاريحىمەن ساباقتاس باياندالادى.
تاريحي نىسان نەمەسە مەكەن كىتاپتا بەرىلگەن مالىمەت بەتى
شىڭقوجا باتىر ەسكەرتكىشى الماتى–وسكەمەن تاسجولى بويىنداعى باتىر اتىنداعى اۋىلدا ورنالاسقان. اۆتور ەسكەرتكىشكە ايالداپ، باتىردىڭ ەرلىك جولىن باياندايدى. كىتاپتا ەسىمى «شىنقوجا» دەپ جازىلعان. 9
اياگوزگە جاقىن ساق قورعاندارى ساپار بارىسىندا جول بويىنان اتالادى. اۆتور ۋاقىت تاپشىلىعىنان قورعاندارعا بۇرىلا الماعانىن جازادى. 9
تارباعاتاي اۋىلى ماڭىنداعى كونە قورىمدار جىلانشىق وزەنىنىڭ ەكى جاعىنداعى زيراتتار جانە تاس ۇيىلگەن قورىمعا جاسالعان زيارات سيپاتتالادى. 10
قابانباي باتىر مەن بورانباي بيگە ارنالعان ەسكەرتكىش كەشەنى باتىرلىق پەن دانالىقتى ۇلىقتايتىن كەشەننىڭ مۇسىندەرى مەن ساۋلەتتىك ەرەكشەلىكتەرى باياندالادى. 10–11
قۋباس تۇلپار ەسكەرتكىشى جانە «قۋباس» باستاۋى قابانباي باتىردىڭ تۇلپارى تۋرالى ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەرمەن بايلانىستىرىلعان. 11–13
ىرعىزباي ەمشى كەسەنەسى كەسەنەنىڭ تاريحى، مەشىتى، «دالا دانالارى» كىتاپحاناسى مەن «امانات» مۇراجايى تانىستىرىلادى. 13–15
ۋان اۋىلى — ابىلپەيىز سۇلتان تاريحىنا قاتىستى مەكەن اۋىل اتاۋى ارقىلى ابىلپەيىز سۇلتاننىڭ ۋاڭ مارتەبەسى، حانقوجا مەن سىبانقۇلدىڭ تاريحى باياندالادى. 15–17
اقسۋاتتاعى قابانباي باتىر ەسكەرتكىشى باتىردىڭ قولا ءمۇسىنى، تۇعىرى جانە اينالاسىنىڭ اباتتاندىرىلۋى سيپاتتالادى. 17
مامەتەك باتىر كەسەنەسى اقسۋات ماڭىنداعى ساپار جالعاسىندا كەسەنەگە زيارات جاسالىپ، باتىردىڭ ەرلىگى مەن كونە قۇرىلىستىڭ جاعدايى ايتىلادى. 19–22
ساپاردىڭ كەلەسى بولىمدەرىندە اقجار، ورشانبۇلاق، جەتىارال مەن قۇيعاننىڭ تاريحي جانە رۋحاني ورتاسى تانىستىرىلادى. سەڭگىر، ماڭىراق، ساۋىر–سايقان وڭىرلەرى تۋرالى ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەر جوڭعارلارمەن شايقاستاردىڭ ءىزىن، جەر اتاۋلارىنىڭ استارىنداعى ەرلىك شەجىرەسىن اشادى.
تاريحي ورىن نەمەسە مەكەن كىتاپتاعى مازمۇنى بەتتەر
بايجىگىت بابا مەشىتى، ماقتا اپا مەن داۋلەتباي ەسكەرتكىشتەرى اقجاردىڭ رۋحاني جانە تاريحي ورتاسى 41–42
اقجارداعى اباي مەكتەبى، حالىق تەاترى ءوڭىردىڭ ءبىلىم جانە مادەنيەت تاريحى 41
ورشانبۇلاق، ارعاناتى، ەرعاناتى قونىستار، تابيعات جانە جەر اتاۋلارىنا قاتىستى اڭگىمەلەر 68–77
جەتىارال، پراميلاداعى مەكتەپ ورنى اۋىل تاريحى، ونەر ءداستۇرى، قۇربان قاجىنىڭ اعارتۋشىلىق ءىسى 78–86
قۇيعانداعى قۇربان قاجى سالدىرعان كونە مەشىت مەشىتتىڭ جۇرناعى جانە ونىڭ وقۋ-اعارتۋ قىزمەتى 90–91
ەسپاي قاجى، قايراقباي بي، ساسان بي زيراتتارى؛ شوتاي باتىر كەسەنەسى وڭىردەگى تۇلعالارمەن بايلانىستى جەرلەۋ ورىندارى 94–95
مايلى باتىر جەرلەنگەن ورىن، سەڭگىر، ساۋىر–سايقان شايقاستار، جەر اتاۋلارى جانە قاسىرەتتى وقيعالار تۋرالى ەستەلىكتەر 107–112
قۇربان قاجى كەسەنەسى كەسەنەگە ساپار، قابىردەگى بەلگىلەر جانە ۇرپاقتاردىڭ قۇرمەتى 113–123
سونىمەن بىرگە بۇرمە مەن بەگەتاي وبالارى، ارعاناتى بوكتەرىندەگى عيباداتحانالار مەن بۇعىتاستار، اقتامداعى تاس مۇسىندەر، مىسىقتىڭ اۋزى مەن جولبۇلاقتاعى جارتاس سۋرەتتەرى اتالادى (90-بەت). بۇلار كىتاپتا كونە تاريحتىڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ىزدەرى رەتىندە كورسەتىلگەن.
ىرعىزباي ەمشى كەسەنەسى، «دالا دانالارى» كىتاپحاناسى مەن «امانات» مۇراجايى ولكەنىڭ رۋحاني مۇراسىن تانىتادى. مۇستافا وزتۇرىك اتىنداعى ساياباق پەن جەلتوقسان قاھارمانى ءسابيرا مۇحامەتجانوۆانىڭ ەسكەرتكىشى ەل نامىسىن اسقاقتاتقان كەيىنگى بۋىننىڭ ونەگەسىن جالعايدى.
ولكە تاريحىنداعى تۇلعالار
ولكە تاريحى – سول جەردە ءومىر ءسۇرىپ، ەلگە قىزمەت ەتكەن ادامداردىڭ تاريحى. كىتاپتا باتىرلار مەن بيلەردىڭ، ۇستازدار مەن ونەرپازداردىڭ تاعدىرى توعىسىپ، بىرنەشە بۋىننىڭ ونەگەسى باياندالادى.
سايبولات بابا مەن جاقسىلىق ۇرپاقتارىنىڭ شەجىرەسى قابانباي، مامەتەك، داۋلەتباي باتىرلاردىڭ ەرلىك جولىمەن ساباقتاس ورىلەدى. بورانباي، قۇتي، سەگىزباي، بوتاباي جانە قايراقباي بيلەردىڭ ەل باسقارۋداعى ونەگەسى، سىبانقۇل حانقوجاۇلىنىڭ وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسى قامتىلعان.
قۇربان قاجى-قوڭىز كەنجەۇلىنىڭ باتىرلىعى مەن اعارتۋشىلىق قىزمەتى، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ ۇستازدىق جولى ەرەكشە ورىن الادى. ىرعىزباي دوسقانۇلى مەن سىماتاي اتانىڭ ەمشىلىك، وتاشىلىق ونەرى حالىق ەستەلىكتەرى ارقىلى تانىستىرىلادى.
تۇلعا كىتاپتا قامتىلعان تاقىرىپ بەتتەر
سايبولات بابا، جاقسىلىق جانە ولاردىڭ ۇرپاقتارى اۋلەتتىڭ تارالۋى، قونىستانۋى، شەجىرەسى جانە ەل ىشىندەگى ورنى 25–32، 66–67
قاراكەرەي قابانباي باتىر، بورانباي بي ەل قورعاۋ تاريحى، قۋباس تۇلپارعا قاتىستى اڭگىمەلەر، ەسكەرتكىشتەر 10–13، 17، 112
ىرعىزباي دوسقانۇلى ەمشىلىك ءداستۇرى، ومىرىنە قاتىستى اڭىزدار جانە كەسەنە كەشەنى 13–15
مامەتەك باتىر قابانباي قولىنداعى ەرلىگى، «ءتىستى باتىر» اتانۋى تۋرالى ەستەلىك، ۇرپاقتارى 19–22
قۇربان قاجى-قوڭىز كەنجەۇلى باتىرلىعى، ەل باسقارۋى، مەشىت پەن مەكتەپ اشۋى، سۇلتانماحمۇتپەن بايلانىسى، كەسەنەسى 90–93، 113–125
سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ وڭىردەگى ۇستازدىق قىزمەتى جانە قۇربان قاجىعا ارناعان شىعارمالارى 90–91، 120–122
قۇتي قوشقاربايۇلى بيلىك قىزمەتى، ابىلاي حاننىڭ ەلشىسى بولۋى، قۇتىبي اتاۋىنا قاتىستى دەرەكتەر 42–43، 130
سەگىزباي بي، بوتاباي سەگىزبايۇلى شەشەندىك، ەل باسقارۋ جانە پاتشا بيلىگىمەن قارىم-قاتىناس 43–45، 131
قايراقباي شالەكەنۇلى بيلىك پەن كۇيشىلىك ونەرى، ەل تاعدىرىنا ارالاسۋى 99–101، 130
داۋلەتباي ساتىۇلى جوڭعارلارعا قارسى كۇرەسى جانە قابانبايمەن ۇزەڭگىلەس بولۋى 41–42
سىبانقۇل حانقوجاۇلى وتارشىلدىققا قارسى ارەكەتتەرى مەن تاعدىرى 15–17
سايلاۋحان شايماردانۇلى ۇستازدىق ەڭبەگى، اۋلەت تاريحىن تۇگەندەۋى، تاريحي مۇرانى ساقتاۋ باستامالارى 18–19
ءسابيرا مۇحامەتجانوۆا جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى تاعدىرى جانە جەرلەستەرىنىڭ قۇرمەتى 21، 37
مۇستافا وزتۇرىك ءومىر جولى، سپورتتاعى ورنى جانە اتا-تەگىنىڭ وڭىرمەن بايلانىسى 71–74
سماعزام قىلىشباەۆ سىماتاي اتا وتاشىلىق ونەرى جانە ونى كورگەن ادامداردىڭ ەستەلىكتەرى 101–107
كىتاپتىڭ باسقا كەيىپكەرلەرى قاتارىندا: جۇنىسبەك اۋسارباەۆ، ساعاتبەك جانە ونىڭ مايدانداستارى – سوعىس پەن بەيبىت ەڭبەكتەگى ەرلىك. جاپاربەك قالياسقاروۆ ¬– زايسانعا كەمە جەتكىزگەن كاپيتاننىڭ ءومىر جولى. راحىمبەك ءابىلماجىنۇلى – تىلداعى جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك. زەينەپ ماجىكەنقىزى، ءتۇسىپحان مۇحاتوۆ، سماعزام شومبين – ۇستازدىق جانە مادەني قىزمەت. انۋاربەك مالعاجداروۆ، قۇرالاي الكەنباەۆا، ساحاريەۆتەر وتباسى – اقىندىق، ايتىس جانە مۋزىكالىق ونەر. كەرەيباي تاشاۇلى، بايشۇقان كەرەيبايۇلى – حح عاسىر باسىنداعى قوعامدىق وزگەرىستەر مەن ەل ءىسى قامتىلعان.
جۇنىسبەك اۋسارباەۆ، ساعاتبەك پەن ونىڭ مايدانداستارىنىڭ ەرلىگى، راحىمبەك ءابىلماجىنۇلىنىڭ تىلداعى ەڭبەگى، كاپيتان جاپاربەك قالياسقاروۆتىڭ ءومىر جولى ءوڭىر تاريحىنىڭ ءار كەزەڭىن تانىتادى. كەرەيباي تاشاۇلى مەن بايشۇقان كەرەيبايۇلى تۋرالى دەرەكتەر حح عاسىر باسىنداعى ەل ومىرىنەن سىر شەرتەدى.
سايلاۋحان شايماردانۇلى، زەينەپ ماجىكەنقىزى، ءتۇسىپحان مۇحاتوۆ پەن سماعزام ءشومبيننىڭ ۇستازدىق ونەگەسى ءبىلىم بەرۋ تاريحىن تولىقتىرادى. انۋاربەك مالعاجداروۆ، قۇرالاي الكەنباەۆا جانە ساحاريەۆتەر وتباسى ارقىلى ءوڭىردىڭ ونەر ءداستۇرى تانىلادى. ال ءسابيرا مۇحامەتجانوۆا مەن مۇستافا وزتۇرىكتىڭ تاعدىرى ەل نامىسى مەن ۇلتتىق رۋح تاقىرىبىن جالعايدى.
129–155-بەتتەردە تانىمال ادامدارعا ارنالعان جەكە انىقتامالىق ءبولىم بار. وندا باتىرلار مەن بيلەردەن باستاپ ۇستازدار، عالىمدار، ونەرپازدار، ەڭبەك ادامدارى جانە سپورتشىلارعا دەيىن تانىستىرىلادى.
«سايىن دالانىڭ سايبولاتتارى» تاريحي قونىستار مەن تۇلعالار تۋرالى دەرەكتەردى ءبىر ارناعا توعىستىرادى. ءار مەكەننىڭ ارتىندا ادام تاعدىرى، ءار ەستەلىكتىڭ استارىندا ەل شەجىرەسى جاتىر. ولاردى تانىپ-ءبىلۋ، حاتقا ءتۇسىرۋ جانە كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ — تۋعان جەر تاريحىن ساقتاۋدىڭ ءبىر جولى.
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر مەن دەرەككوزدەر
1. سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ شىعارمالارىنىڭ ءىىى تومى. الماتى، «الاش» باسپاسى، 2005 جىل.
2. «بارقىتبەل باۋرايىنداعى قۇيعان»، ەركىنبەك اسقارۇلى. وسكەمەن، 2002 جىل.
3. «ىلە تاريحي ماتەريالدارى»، 5 (1989 جىل)، 20 (2004 جىل) توم. قحر، قۇلجا قالاسى.
4. «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى»، 1986 جىل. قحر، ءۇرىمشى.
5. «شين جياڭ جەرگىلىكتى تاريحى»، 1999 جىل. قحر، ءۇرىمشى.
6. «قازاقتىڭ قيسسا-داستاندارى»، 11 توم، 1995 جىل. قحر، ءۇرىمشى.
7. «قازاق شەشەندەرى مەن شەشەندىك سوزدەرى». قحر، ىلە حالىق باسپاسى، 1992 جىل.
8. «قۇربان قاجى قالاي قوڭىز اتاندى»، زاڭعار كارىمحان. «قازاقستان تاريحى» پورتالى.
9. شقو تارباعاتاي اۋدانى اكىمىنىڭ رەسمي سايتىنداعى جانە باسقا دا ينتەرنەت پاراقشالارىنداعى مالىمەتتەر.
10. راحمەتوللا سۇلەيمەنوۆ، نىعمەتوللا قىزوۆ، مىرزاحان شاكەنوۆ، باقىتجان قاجىكەنوۆ، مەيىربەك شايماردانوۆ، قۋانىش وماروۆ، قايرات داكەروۆ، مۇرات قىزوۆتاردىڭ اۋىزەكى ەستەلىگى مەن اقپاراتتارى.
11. كەيبىر دەرەكتەر قالامگەر حاديشا مۇقاننىڭ ەستەلىكتەرىنەن قىسقارتىلىپ الىندى.
12. كوپ دەرەكتەر قاناتبەك قاجىبەكوۆتەن الىندى.
سۋرەتتەردى جۇماباي مۇسابەكوۆ ءتۇسىردى. سونداي-اق ينتەرنەت سايتتاردا جاريالانعان، سايبولات بابا ۇرپاقتارى جيناعان فوتولار پايدالانىلدى.
سايىن دالانىڭ سايبولاتتارى [ءماتىن] : تاريحي-پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەك / ق. انداس … – الماتى : [ب. ج.]، 2019. – 159 ب.، [12] پ. سۋرەت؛ . – بيبليوگر.: 158 ب. . – 400 دانا – 978-601-06-59-30-8
ايسۇلۋ تولەۋحان،
ولكەتانۋشى-جۋرناليست.
سۋرەتتەر مەن بەينەفيلمدى تۇسىرگەن
ءامينا اقىلبەك.
«Q-Andas» اقپارات اگەنتىگىنىڭ تىلشىلەرى.











