
Өлкетану еңбегін жазу терең ізденісті, дерекке дәлдікті, тынымсыз еңбекті талап етеді. Ел мен жердің тарихын білетін жандардың естелігін тыңдап, тарихи тұлғалар мен оқиғалардың ізі қалған мекендерді көзбен көріп, көңілмен зерделеу қажет. Қажет Андастың «Сайын даланың Сайболаттары» кітабы – осындай ізденістен туған, ел жадындағы мұраны ұрпаққа жеткізуді көздейтін еңбек.
Кітапта Тарбағатай өңірінің тарихы Сайболат ұрпақтарының шежіресімен, тұлғалар тағдырымен және тарихи мекендермен байланыстырыла баяндалады. Автор сапар кезіндегі бақылауларын ауызша естеліктермен және жазба деректермен толықтырып, жер тарихын адам өмірімен сабақтастырады.
Ел жадындағы естеліктерге сүйеніп, тарихи қоныстардың өткенін түгендеу – осы еңбектің негізгі арқауы. Көнекөздердің әңгімесін тыңдап, бабалар ізі қалған мекендерді аралау арқылы автор ұмыт бола бастаған атаулар мен оқиғаларды жаңғыртуға ұмтылады.
Посмотреть эту публикацию в Instagram
Тарихқа жетелейтін сапар
Алғы сөз бен «Менде де бар бір парыз…» бөлімінен басталған ой кіріспеде жалғасып, оқырманды Талдықорғаннан Ақсуатқа, одан Ақжар мен Оршанбұлаққа жетелейді. «Жетіарал жерім-ай…» бөлімі туған жерге деген ықыласты аңғартса, Құйғаннан Құрбан қажы кесенесіне дейінгі сапар елдің рухани мұрасына үңілтеді.
Сайболат ұрпақтарынан қажылыққа барғандар мен елге танылған тұлғаларға жеке бөлімдер арналған. Еңбек соңғы сөзбен түйінделіп, пайдаланылған әдебиеттермен толықтырылған.
Кітаптың мазмұны
Алғы сөз – 3
Менде де бар бір парыз… – 4
Кірісу – 7
Талдықорғаннан Ақсуатқа дейін… – 8
Ақсуаттан Ақжарға дейін… – 24
Ақжардан Оршанбұлаққа дейін… – 41
Жетіарал жерім-ай… – 78
Құйғаннан Құрбан қажы (Қоңыз) кесенесіне дейін… – 87
Сайболат ұрпақтарынан қажыға барғандар – 125
Сайболаттан шыққан танымал адамдар – 129
Соңғы сөз – 156
Пайдаланылған әдебиеттер – 158
Еңбекке үлес қосқан азаматтар
Өлке тарихын түгендеуде ел ішіндегі естеліктер мен деректердің маңызы зор. Кітаптың жазылуына Қанатбек Қажыбеков, Хадиша Мұқан, Рахметолла Сүлейменов, Нығметолла Қызов, Мырзахан Шәкенов, Бақытжан Қажыкенов, Мейірбек Шаймарданов, Қуаныш Омаров, Қайрат Дәкеров және Мұрат Қызов үлес қосты.
Қанатбек Қажыбеков еңбектің жарық көруіне демеушілік жасап, ұйымдастыру және дерек жинау жұмыстарына атсалысқан. Хадиша Мұқанның естеліктері кітаптың бірқатар бөлімдеріне негіз болған. Фотосуреттерді Жұмабай Мұсабеков түсірген.
| Азаматтар | Кітапқа қосқан үлесі | Дерек орны |
| Қанатбек Қажыбеков Кеңесбекұлы | Кітапты баспаға дайындауға демеушілік жасаған, ұйымдастыру жұмысына атсалысқан. Көптеген деректер мен тұлғалар тізімін жинаған. | 2–6, 157–158-беттер |
| Хадиша Мұқан | Алғы сөзді жазған. Естеліктерінен деректер алынған. | 3, 158-беттер |
| Рахметолла Сүлейменов | Ауызша естеліктер мен ақпарат берген. Ауылдардағы бұрынғы және сол кездегі үй саны туралы мәлімет ұсынған. | 156, 158-беттер |
| Нығметолла Қызов | Ауызша естеліктер мен ақпарат берген. | 158-бет |
| Мырзахан Шәкенов | Ауызша естеліктер мен ақпарат берген. | 158-бет |
| Бақытжан Қажыкенов | Ауызша естеліктер мен ақпарат берген. | 158-бет |
| Мейірбек Шаймарданов | Ауызша естеліктер мен ақпарат берген. | 158-бет |
| Қуаныш Омаров | Ауызша естеліктер мен ақпарат берген. | 158-бет |
| Қайрат Дәкеров | Ауызша естеліктер мен ақпарат берген. | 158-бет |
| Мұрат Қызов | Ауызша естеліктер мен ақпарат берген. | 158-бет |
| Жұмабай Мұсабеков | Кітаптағы фотосуреттерді түсірген. | 158-бет |
Тарихи қоныстар мен ескерткіштер
Талдықорғаннан Ақсуатқа жалғасқан сапарда ескерткіштер мен көне қорымдар, киелі орындар мен тарихи қоныстар өткеннің ізін танытады.
Кітапта Шыңқожа батыр ескерткіші, Аягөз маңындағы сақ қорғандары, Тарбағатай ауылының көне қорымдары қамтылған. Қабанбай батыр мен Боранбай биге арналған кешен, Қубас тұлпар ескерткіші мен бастауы жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес тарихымен сабақтас баяндалады.
| Тарихи нысан немесе мекен | Кітапта берілген мәлімет | Беті |
| Шыңқожа батыр ескерткіші | Алматы–Өскемен тасжолы бойындағы батыр атындағы ауылда орналасқан. Автор ескерткішке аялдап, батырдың ерлік жолын баяндайды. Кітапта есімі «Шынқожа» деп жазылған. | 9 |
| Аягөзге жақын сақ қорғандары | Сапар барысында жол бойынан аталады. Автор уақыт тапшылығынан қорғандарға бұрыла алмағанын жазады. | 9 |
| Тарбағатай ауылы маңындағы көне қорымдар | Жыланшық өзенінің екі жағындағы зираттар және тас үйілген қорымға жасалған зиярат сипатталады. | 10 |
| Қабанбай батыр мен Боранбай биге арналған ескерткіш кешені | Батырлық пен даналықты ұлықтайтын кешеннің мүсіндері мен сәулеттік ерекшеліктері баяндалады. | 10–11 |
| Қубас тұлпар ескерткіші және «Қубас» бастауы | Қабанбай батырдың тұлпары туралы ел аузындағы әңгімелермен байланыстырылған. | 11–13 |
| Ырғызбай емші кесенесі | Кесененің тарихы, мешіті, «Дала даналары» кітапханасы мен «Аманат» мұражайы таныстырылады. | 13–15 |
| Уан ауылы — Әбілпейіз сұлтан тарихына қатысты мекен | Ауыл атауы арқылы Әбілпейіз сұлтанның уаң мәртебесі, Ханқожа мен Сыбанқұлдың тарихы баяндалады. | 15–17 |
| Ақсуаттағы Қабанбай батыр ескерткіші | Батырдың қола мүсіні, тұғыры және айналасының абаттандырылуы сипатталады. | 17 |
| Мәметек батыр кесенесі | Ақсуат маңындағы сапар жалғасында кесенеге зиярат жасалып, батырдың ерлігі мен көне құрылыстың жағдайы айтылады. | 19–22 |
Сапардың келесі бөлімдерінде Ақжар, Оршанбұлақ, Жетіарал мен Құйғанның тарихи және рухани ортасы таныстырылады. Сеңгір, Маңырақ, Сауыр–Сайқан өңірлері туралы ел аузындағы әңгімелер жоңғарлармен шайқастардың ізін, жер атауларының астарындағы ерлік шежіресін ашады.
| Тарихи орын немесе мекен | Кітаптағы мазмұны | Беттер |
| Бәйжігіт баба мешіті, Мақта апа мен Дәулетбай ескерткіштері | Ақжардың рухани және тарихи ортасы | 41–42 |
| Ақжардағы Абай мектебі, халық театры | Өңірдің білім және мәдениет тарихы | 41 |
| Оршанбұлақ, Арғанаты, Ерғанаты | Қоныстар, табиғат және жер атауларына қатысты әңгімелер | 68–77 |
| Жетіарал, Прамиладағы мектеп орны | Ауыл тарихы, өнер дәстүрі, Құрбан қажының ағартушылық ісі | 78–86 |
| Құйғандағы Құрбан қажы салдырған көне мешіт | Мешіттің жұрнағы және оның оқу-ағарту қызметі | 90–91 |
| Еспай қажы, Қайрақбай би, Сасан би зираттары; Шотай батыр кесенесі | Өңірдегі тұлғалармен байланысты жерлеу орындары | 94–95 |
| Майлы батыр жерленген орын, Сеңгір, Сауыр–Сайқан | Шайқастар, жер атаулары және қасіретті оқиғалар туралы естеліктер | 107–112 |
| Құрбан қажы кесенесі | Кесенеге сапар, қабірдегі белгілер және ұрпақтардың құрметі | 113–123 |
Сонымен бірге Бүрме мен Бегетай обалары, Арғанаты бөктеріндегі ғибадатханалар мен бұғытастар, Ақтамдағы тас мүсіндер, Мысықтың аузы мен Жолбұлақтағы жартас суреттері аталады (90-бет). Бұлар кітапта көне тарихтың зерттеуді қажет ететін іздері ретінде көрсетілген.
Ырғызбай емші кесенесі, «Дала даналары» кітапханасы мен «Аманат» мұражайы өлкенің рухани мұрасын танытады. Мұстафа Өзтүрік атындағы саябақ пен Желтоқсан қаһарманы Сәбира Мұхаметжанованың ескерткіші ел намысын асқақтатқан кейінгі буынның өнегесін жалғайды.
Өлке тарихындағы тұлғалар
Өлке тарихы – сол жерде өмір сүріп, елге қызмет еткен адамдардың тарихы. Кітапта батырлар мен билердің, ұстаздар мен өнерпаздардың тағдыры тоғысып, бірнеше буынның өнегесі баяндалады.
Сайболат баба мен Жақсылық ұрпақтарының шежіресі Қабанбай, Мәметек, Дәулетбай батырлардың ерлік жолымен сабақтас өріледі. Боранбай, Құти, Сегізбай, Ботабай және Қайрақбай билердің ел басқарудағы өнегесі, Сыбанқұл Ханқожаұлының отаршылдыққа қарсы күресі қамтылған.
Құрбан қажы-Қоңыз Кенжеұлының батырлығы мен ағартушылық қызметі, Сұлтанмахмұт Торайғыровтың ұстаздық жолы ерекше орын алады. Ырғызбай Досқанұлы мен Сыматай атаның емшілік, оташылық өнері халық естеліктері арқылы таныстырылады.
| Тұлға | Кітапта қамтылған тақырып | Беттер |
| Сайболат баба, Жақсылық және олардың ұрпақтары | Әулеттің таралуы, қоныстануы, шежіресі және ел ішіндегі орны | 25–32, 66–67 |
| Қаракерей Қабанбай батыр, Боранбай би | Ел қорғау тарихы, Қубас тұлпарға қатысты әңгімелер, ескерткіштер | 10–13, 17, 112 |
| Ырғызбай Досқанұлы | Емшілік дәстүрі, өміріне қатысты аңыздар және кесене кешені | 13–15 |
| Мәметек батыр | Қабанбай қолындағы ерлігі, «тісті батыр» атануы туралы естелік, ұрпақтары | 19–22 |
| Құрбан қажы–Қоңыз Кенжеұлы | Батырлығы, ел басқаруы, мешіт пен мектеп ашуы, Сұлтанмахмұтпен байланысы, кесенесі | 90–93, 113–125 |
| Сұлтанмахмұт Торайғыров | Өңірдегі ұстаздық қызметі және Құрбан қажыға арнаған шығармалары | 90–91, 120–122 |
| Құти Қошқарбайұлы | Билік қызметі, Абылай ханның елшісі болуы, Құтыби атауына қатысты деректер | 42–43, 130 |
| Сегізбай би, Ботабай Сегізбайұлы | Шешендік, ел басқару және патша билігімен қарым-қатынас | 43–45, 131 |
| Қайрақбай Шәлекенұлы | Билік пен күйшілік өнері, ел тағдырына араласуы | 99–101, 130 |
| Дәулетбай Сатыұлы | Жоңғарларға қарсы күресі және Қабанбаймен үзеңгілес болуы | 41–42 |
| Сыбанқұл Ханқожаұлы | Отаршылдыққа қарсы әрекеттері мен тағдыры | 15–17 |
| Сайлаухан Шаймарданұлы | Ұстаздық еңбегі, әулет тарихын түгендеуі, тарихи мұраны сақтау бастамалары | 18–19 |
| Сәбира Мұхаметжанова | Желтоқсан оқиғасына қатысты тағдыры және жерлестерінің құрметі | 21, 37 |
| Мұстафа Өзтүрік | Өмір жолы, спорттағы орны және ата-тегінің өңірмен байланысы | 71–74 |
| Смағзам Қылышбаев Сыматай ата | Оташылық өнері және оны көрген адамдардың естеліктері | 101–107 |
Кітаптың басқа кейіпкерлері қатарында: Жүнісбек Аусарбаев, Сағатбек және оның майдандастары – соғыс пен бейбіт еңбектегі ерлік. Жапарбек Қалиасқаров – Зайсанға кеме жеткізген капитанның өмір жолы. Рахымбек Әбілмәжінұлы – тылдағы және ауыл шаруашылығындағы еңбек. Зейнеп Мәжікенқызы, Түсіпхан Мұхатов, Смағзам Шомбин – ұстаздық және мәдени қызмет. Әнуарбек Малғаждаров, Құралай Әлкенбаева, Сахариевтер отбасы – ақындық, айтыс және музыкалық өнер. Керейбай Ташаұлы, Байшұқан Керейбайұлы – ХХ ғасыр басындағы қоғамдық өзгерістер мен ел ісі қамтылған.
Жүнісбек Аусарбаев, Сағатбек пен оның майдандастарының ерлігі, Рахымбек Әбілмәжінұлының тылдағы еңбегі, капитан Жапарбек Қалиасқаровтың өмір жолы өңір тарихының әр кезеңін танытады. Керейбай Ташаұлы мен Байшұқан Керейбайұлы туралы деректер ХХ ғасыр басындағы ел өмірінен сыр шертеді.
Сайлаухан Шаймарданұлы, Зейнеп Мәжікенқызы, Түсіпхан Мұхатов пен Смағзам Шомбиннің ұстаздық өнегесі білім беру тарихын толықтырады. Әнуарбек Малғаждаров, Құралай Әлкенбаева және Сахариевтер отбасы арқылы өңірдің өнер дәстүрі танылады. Ал Сәбира Мұхаметжанова мен Мұстафа Өзтүріктің тағдыры ел намысы мен ұлттық рух тақырыбын жалғайды.
129–155-беттерде танымал адамдарға арналған жеке анықтамалық бөлім бар. Онда батырлар мен билерден бастап ұстаздар, ғалымдар, өнерпаздар, еңбек адамдары және спортшыларға дейін таныстырылады.
«Сайын даланың Сайболаттары» тарихи қоныстар мен тұлғалар туралы деректерді бір арнаға тоғыстырады. Әр мекеннің артында адам тағдыры, әр естеліктің астарында ел шежіресі жатыр. Оларды танып-білу, хатқа түсіру және кейінгі ұрпаққа жеткізу — туған жер тарихын сақтаудың бір жолы.
Пайдаланылған әдебиеттер мен дереккөздер
- Сұлтанмахмұт Торайғыров шығармаларының ІІІ томы. Алматы, «Алаш» баспасы, 2005 жыл.
- «Барқытбел баурайындағы Құйған», Еркінбек Асқарұлы. Өскемен, 2002 жыл.
- «Іле тарихи материалдары», 5 (1989 жыл), 20 (2004 жыл) том. ҚХР, Құлжа қаласы.
- «Қазақтың қысқаша тарихы», 1986 жыл. ҚХР, Үрімші.
- «Шин Жияң жергілікті тарихы», 1999 жыл. ҚХР, Үрімші.
- «Қазақтың қисса-дастандары», 11 том, 1995 жыл. ҚХР, Үрімші.
- «Қазақ шешендері мен шешендік сөздері». ҚХР, Іле халық баспасы, 1992 жыл.
- «Құрбан қажы қалай Қоңыз атанды», Заңғар Кәрімхан. «Қазақстан тарихы» порталы.
- ШҚО Тарбағатай ауданы әкімінің ресми сайтындағы және басқа да интернет парақшаларындағы мәліметтер.
- Рахметолла Сүлейменов, Нығметолла Қызов, Мырзахан Шәкенов, Бақытжан Қажыкенов, Мейірбек Шаймарданов, Қуаныш Омаров, Қайрат Дәкеров, Мұрат Қызовтардың ауызекі естелігі мен ақпараттары.
- Кейбір деректер қаламгер Хадиша Мұқанның естеліктерінен қысқартылып алынды.
- Көп деректер Қанатбек Қажыбековтен алынды.
Суреттерді Жұмабай Мұсабеков түсірді. Сондай-ақ интернет сайттарда жарияланған, Сайболат баба ұрпақтары жинаған фотолар пайдаланылды.
Сайын даланың Сайболаттары [Мәтін] : тарихи-публицистикалық еңбек / Қ. Андас … – Алматы : [б. ж.], 2019. – 159 б., [12] п. сурет; . – Библиогр.: 158 б. . – 400 дана – 978-601-06-59-30-8
Айсұлу Төлеухан,
Өлкетанушы-журналист.
Суреттер мен бейнефильмді түсірген
Әмина Ақылбек.
«Q-Andas» ақпарат агентігінің тілшілері.












[…] Қазақ Qazaq توتە جازۋ Русский English […]
[…] Қазақ Qazaq توتە جازۋ Русский English […]
[…] «Сайын даланың Сайболаттары» […]