پەتەربۋرداعى بۇكىل روسسيا مۇسىلماندارىنىڭ تاراپىنان، ورىس تىلىندە شىعاتىن گازەتتىڭ 15، 16-شى نومىرلەرىندە وسى سوعىس باستالاردىڭ الدىندا عانا ەسكى ۇكىمەت روسسياداعى اسكەرلىك قىزمەتىنەن ازات حالىقتاردان اسكەر الۋ ماسەلەسىن قاراعاندا، شىعارعان قۇپيا قاۋلىسى باسىلىپ شىقتى. ءبىز قازاق جايىنان ايتقان جەرىن عانا الىپ باسامىز.
بۇرىن قازاقتان نە ءۇشىن سولدات الىنباعانىن جانە ەسكى ۇكىمەت قازاققا قانداي كوزبەن قاراعاندىعى وسى ماقالادان ايقىن كورىنسە كەرەك.
اسكەرلىك ماسەلەسى ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ اسا قۇلاق ءتۇرىپ تىڭدايتىن جانە بۇدان كەيىنگى زاماندا دا مايدانعا شىقپاي قالمايتىن ماسەلە بولعاندىقتان، وقىرماندارىمىز بۇعان ايرىقشا نازار سالىپ، وتكەنگە دە، كەلەشەككە دە وي جىبەرىپ، جەتە ءتۇسىنىپ وقۋلارىن ءۇمىت ەتەمىز.
ۇكىمەت بايانداماسى
اسكەرلىك قىزمەتىنەن ازات حالىقتاردىڭ ەڭ كوبى قازاق. قازاقتاردىڭ كوبى – استراحان، ستاۆروپول گۋبەرنيالارىندا جانە ورال، تورعاي، اقمولا، سەمەي وبلىستارىندا، تۇركىستان ءۋالاياتىندا. بۇل وبلىستاردا 2 جارىم ميلليوننان ارتىق ەركەك بار. تۋىسى جاقىن بولعاندىقتان جوعارعى ەسەپكە زاكاسپي وبلىسىنداعى جانە ستاۆروپول گۋبەرنياسىنداعى تۇرىكمەندەر دە قوسىلدى.
ءسىبىر جانە دالا ۋالاياتتارىنىڭ قازاقتارىن اسكەري قىزمەتكە الۋ جونىندە 1900 جىلى مىناداي ماعلۇماتتار جينالدى:
بۇل ۋالاياتتاعى قازاقتاردىڭ اسكەرلىك ماسەلەسىندەگى كوزقاراسى بىردەي. تورعاي كەڭەسىنىڭ (تورعاي وبلىسى حاكىمدەرىنىڭ كەڭەسى) ايتۋىنشا، قازاقتار ناداندىعى مەن تارتىپكە ۇيرەنبەگەندىگى سەبەپتى، تۇرمىستارىن وزگەرتۋگە وتە تەرىس قارايدى. اسكەرلىك ماسەلەسىن اسا جەك كورەدى، جاندارى تۇرشىگەدى. ومسك كەڭەسىنىڭ دە جىبەرگەن جاۋابى وسىنداي. ول جاقتىڭ قازاعى دا اسكەر ماسەلەسىن جاراتپايدى دەيدى. قازاقتاردىڭ ايتۋىنشا، روسسيا مەملەكەتىنە وق اتپاي، قىلىش تارتپاي، باعىنعانىمىز ءۇشىن بۇرىنعى پاتشالار اننا يونوۆنا، ەكاتەرينا ءىى، نيكولاي ءى قازاق حالقىن عۇمىرلىققا اسكەر قىزمەتىنەن ازات قىلعان دەسەدى.
بۇل پاتشالاردىڭ جارلىعى قازاق حالقى رەكرۋتتىق قىزمەتىنەن عۇمىرلىق ازات بولسىن دەگەن. جالپى اسكەرلىك قىزمەتىنەن عۇمىرلىققا ازات بولسىن دەگەن ەمەس. قازاق حالقى روسسياعا قان توكپەي، قارسىلىق قىلماي باعىندىق دەگەن دالەلدى ەمەس، قازاق حالقى روسسياعا 1780 جىلدان بەرمەن قاراي باعىنا باستادى. بۇل باعىنۋلارى 100 جىلعا سوزىلدى. العاشقى ورىس ەلشىلەرىن ولتىرە جازدادى. تۇتقىن قىلىپ ۇستاپ تۇردى. ودان كەيىن دە نەشە جاعداي قازاقتىڭ سالحاندارى، قارا حالىق، روسسياعا نەشە رەت قىر كورسەتىپ، دۇشپاندىعىن ءبىلدىرىپ، ورىس جەرىنە شابۋىل جاساپ، بارىمتا الىپ، تىنىشتىقتى كەتىردى. 1847 جىلى عانا ولگەن كەنەسارى قاسىمۇلى 19-شى عاسىردىڭ 10-شى جىلدارىندا قازاق حالقىن ءوز الدىنا ءبولىپ اكەتۋ ءۇشىن اسكەر جيناپ، قارسىلىق قىلىپ، قازاق دالاسىن تولقىندىردى. بىراق قازاق حالقى قولىنان كەلمەگەندىكتەن عانا قالدى. قازاق حالقىنىڭ روسسياعا تىنىش باعىنعانى 19-شى عاسىردىڭ الپىسىنشى، جەتپىسىنشى جىلدارى سامارقان، قوقان، بۇقارا جانە حيۋا حاندىقتارى الىنعاننان كەيىن، باعىنبايمىن دەگەن قازاقتاردىڭ، ورىس ۇكىمەتىنەن شىعىپ كەتەتىن جەرى جوق بولدى. سوندىقتان امالسىز قالدى.
بۇل ۋاقىتتا ءسىبىر جانە تورعاي وبلىسىندا قازاق جەرىنىڭ ارتىعى ورىس ادامدارىنان الىنىپ جاتىر. جانە دە، بۇراتانالاردى بيلەۋ ءىسى جانە سوت وزگەرتىلىپ، جەر العاندارى وتىرىقشى بولعانعا ەسەپتەپ جاتىر. جاڭا وزگەرىستى قارا حالىق جەك كورەتىن ەمەس. بىراق بايلارى جانە باسشىلارى بۇعان قارسى. ال جەر ماسەلەسىنە كەلگەندە، قازاق ۇكىمەتكە سەنبەيدى. جەرى الىنۋدى جاراتپايدى. وسى كۇنگى مال باعىپ وتىرعان جەرلەرىن ءوز يەلىگى، اتامەكەنى دەپ بىلەدى. جەرى الىنعانعا امالسىزدان عانا كونەدى. اسىرەسە، قازاق جەرى الىنعاندى جەك كورەتىن بايلار. ولار بارلىق جاقسى جەردى وزدەرى پايدالانىپ، كەدەيلەردى قىسىپ ۇيرەنىپ قالعان.
تورعاي وبلىسىندا جەر تەلىمىن كەسىپ بەرۋ ءىسى تىنىش ءوتىپ كەلەدى. قازاقتار بۇعان قۇداي سالعان سوڭ امالسىز كونگەندەي. بىراق كەزى كەلگەندە مۇڭدارىن شاعا جۇرەدى. نارازىلىق بىلدىرگەندەر بولىپ جۇرەدى. مىسالى، 1909-شى جىلى ماۋسىم ايىندا گۋبەرناتور تورعاي ۋەزىنە بارعاندا، اقساقالدار – ءبىزدىڭ ۋەزگە كەلىمسەكتەر جىبەرمەڭىز دەپ ءوتىنىش ايتقان. سول جىلى قوستاناي ۋەزى سارىوي ۇلىسىنىڭ قازاقتارى گۋبەرناتورعا جەدەلحات بەرىپ، ەندى جەر كەسۋدى توقتاتساڭىز ەكەن، ايتپەسە بۇلىنشىلىك شىعادى دەپ قوقان لوقى قىلعان.
جەر ماسەلەسى تۋرالى اقمولا وبلىسىنىڭ قازاقتارىنىڭ پىكىرى وسىنداي ۋايىمعا قالىپ، كۇندەردىڭ كۇنىندە حالىمىز نە بولادى دەگەنگە قالىپ تۇر.
ءسوزدىڭ قىسقاسى، ومىسكىدەگى كەڭەستىڭ قاۋلىسىنا قاراعاندا قازاقتاردىڭ ءتۇرى جامان، جەر ماسەلەسى تۋرالى وتە ساق، ءادىس قىلۋ كەرەك.
تورعاي كەڭەسىنىڭ پىكىرىنشە، قازاقتار ورىس پاتشاسىنىڭ سەنىمدى بۇقاراسى دەۋگە بولمايدى. دۇشپان كوزىمەن قارايدى. سوندىقتان 20-30 جىلدىڭ ىشىندە دە قازاقتار مەملەكەت ۇلى بولار دەپ سەنۋگە بولاتىن ەمەس. جالعىز-اق بۇلاردى ءتۇزۋ جولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ءدارىس وقۋ، جاقسى ورىس وقىتۋشىلاردى جانە ورىس ءتارتىبىن كىرگىزۋ كەرەك. سوندا عانا بىرنەشە زامان وتكەندە روسسياعا دۇشپاندىعىن جوعالتىپ، قازاقتار وزدەرىن شىن روسسيا پاتشاسىنىڭ قاراشىسى دەپ سانار. سوندىقتان قازاق اسكەرلىككە الۋعا سەنىمسىز حالىق، اسكەرلىك قىزمەتىنە ولار ءالى جەتىسكەن جوق.
بوسقىن قازاق-قىرعىزدار
جەتىسۋداعى بوسقىن قازاق-قىرعىزدىڭ جايى «قازاقتا» جازىلىپ كەلەدى. سوڭعى كەزدە «قازاق» باسقارماسىنا كەلگەن تىلشىلەر حاتىنان تاعى دا مىناداي وقيعالاردى الىپ باسامىز.
«قاشقارلىق سارت، دۇڭگەن، قىتاي شەرىكتەرىنىڭ قولىنان بوسقىن قازاق-قىرعىزدىڭ قىز-قاتىندارى الىنىپ جاتىر. بۇل بەيشارالاردى جوعارعى حايۋاندار پايدالانىپ، ءبىر قولدان ءبىر قولعا ساتىپ، ساۋدا-ساتتىققا اينالدىرعان. 50 سومعا، 70-80 سومعا، ەڭ قىمباتىن 100 سومعا ساتىلعان قىز، قاتىندار كوپ. بۇلاردىڭ ءبىرسىپىراسى اشتان ءولىپ بارا جاتقان سوڭ، قازاق-قىرعىزدىڭ وزدەرى دە ساتتى. جوعارعى «ساۋداگەرلەر» ءبىز اداسىپ جۇرگەندە تاۋىپ الدىق، اكەلەرىنەن ساتىپ الدىق دەپ جاۋاپ بەرەدى. قازاق-قىرعىز قىزدارىن ءبىر-ەكى اي قاتىندانىپ، بەس-ون سوم پايداسىنا ەكىنشى، ءۇشىنشى كىسىگە ساتىپ جىبەرگەندەر دە كوپ.
بۇل وقيعالاردى كورمەگەن كىسىگە مۇنىڭ ءبارى ەرتەگى سياقتى، كوزى كورگەن، ىشىندە بولعان ادامنىڭ بۇعان ءداتى شىدار ەمەس. قازاق-قىرعىزدىڭ بالاسى 20-شى عاسىردا وسىنداي قۇلدىققا، قورلىققا ۇشىرار، مال ورنىنا ساتىلار دەپ كىم ويلاعان..»دەيدى ءتىلشى.
جاركەنت ۋەزىنە قاراعان مەركە، تورايعىر، بايانقول، يۆانوۆ، ادامبەك ۇلىستارىنىڭ باس ادامدارى مىناداي حات جازدى: «جاركەنت ۋەزىنە قاراعان 14 ۇلىس ەلدىڭ كوبى ىلە جەرىنە بوسىپ باردىق. مال-مۇلىكتەرىمىزدى قىتاي، قالماق تالاپ الدى. كوبىمىزدى اتىپ ءولتىردى. اشتان، سۋىقتان قىرىلدىق. جوق نارسەنى سىلتاۋ قىلىپ قىتاي، قالماقتار دۇرە سوعاتىن بولدى. قاتىن، قىزدارىمىزدى كورىنگەن قىتاي تارتىپ الادى. ءبىز قىتايدى ەل دەپ بارساق، قىتايدان دالاداعى اڭ مەن حايۋان ارتىق ەكەن. بوستاندىق بولعاننان كەيىن ءتىرى قالعانىمىز ەلگە قاراي شۇبىردىق. جولدا قانشامىز قىرعىن تاپتىق. ۇل اكەدەن، قىز انادان ايىرىلدى. مىسالى مەركە ۇلىسىندا 1000 ءۇي بار ەدى، سونىڭ وسى كۇنى 310 ءۇيى عانا بار. وزگەسىنىڭ قايدا ەكەنىن بىلمەيمىز. ارينە، قىرىلدى عوي. ەل بولعان سوڭ ارامىزدا شالقىعان، مىڭ جىلقى ايداعان بايلارىمىزدا كوپ ەدى. ەڭ كەدەي دەگەننىڭ كۇن كورگىشتىگى بار ەدى. بۇل كۇندە بارىمىزدى بەردىك، بەس-ون اعاشتان باسىن قۇراپ، قارا قۇرىم كيزدەن جاۋىپ لاشىق قىلىپ وتىرمىز. كىرۋگە ءۇي، كيۋگە كيىم، ىشۋگە تاماق جوق. ءتىرى قالعان بالالارىمىز اشتىقتان، جالاڭاشتىقتان شىرىلداپ، ايەلدەرىمىزدىڭ دەنەسى كورىنىپ، جالاڭ اياق، جالاڭ باس، شاشتارى دۋدىراپ، تاباندارى ويىلىپ، جاقىن جەردەگى ورىس قالالارىنا بارىپ تىلەنشىلىك قىلىپ ءجۇر. قۇداي باسىمىزعا مۇنداي قيىندىقتى قالاي سالدى. قاشان ەل، جۇرت بولامىز! مىنە، ىزعارلى قىس تايانىپ كەلەدى.
ەندى، قايتەمىز! قىرىلامىز دا! وسى ۋاقىتتا دۇنيە جۇزىندە بىزدەي قور بولعان ەل جوق شىعار.
التى الاشتىڭ ازاماتى! ءبىزدى قىرعىننان قۇتقاراسىڭدار ما؟ باستارىڭ امان، مالدارىڭ تۇگەل عوي. بارىمىزدە مىڭدى ايداعان كىسىلەردىڭ ءبىرى ەدىك. اللا تاعالا بۇل كۇندە مۇنداي كۇيگە ۇشىراتتى. ادام بالاسىنىڭ كوندىكپەيتىن ءىسى بولمايدى ەكەن. قۇداي سالدى، ءبىز كوندىك. ناداندىقتىڭ سازايىن تارتتىق. ءتىل المادىق، وكىنىشكە قالدىق. ەندىگى تىلەگىمىز، قۇداي تاعالا جۇرت ىرگەسىن ءبۇتىن قىلسىن!
ەندى، ءبىز مەركە، تورايعىر، بايانقول، يۆانوۆ، ادامبەك ۇلىستارىنىڭ ەلى بولىپ، ءبۇتىن قازاق باۋىرلارىمىزدان جاردەم كۇتىپ تۇرمىز. بىزگە تەز جاردەم قىلىڭىزدار. كۇنىمىز قاران. اقشالاي جاردەم ەتكەندەر «قازاق» گازەتىنە جىبەرسە دە بولادى. بىراق پوشتامەن جاڭا-ەسكى، كونەتوز بولسا دا، كيىم-كەشەك جىبەرۋشىلەر بولسا، ءتىپتى جاقسى بولار ەدى. كيىم-كەشەك جىبەرەردەي ازاماتتار بولسا، مىنا مەكەن-جايى بويىنشا جىبەرسىن.
ست. پودگورنايا، دجاركەنت، ۋ. سەميريچ،وب، ۆراچۋ دجاكسىلىكوۆۋ.
«قازاق» گازەتى، جۇما، 3 كاراشا، 2017 جىل. 2-3-4 بەتتەر.
ءتۇپ نۇسقا اراب حارپىندە.
اۋدارعان قاجەت انداس.











