Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet aqparat

SHerli tarih, shermende taǵdyr aqiqaty tolyq ashyldy ma?

admin
2026/08/31
Qajet aqparat
0
Шерлі тарих, шерменде тағдыр ақиқаты толық ашылды ма?

Qazaqstan Respublikasy halyqaralyq arenadaǵy ornyn anyqtaǵan memleket. Alaida,  memlekettiń geografiyalyq aumaǵynyń keńdigi jáne halqynyń azdyǵy geosayasi ornymyzdy bekemdep, últtyq múddemizdiń túrli qúndylyqtaryn qorǵaudy qajet etedi. Qazirgidei kúrdeli sayasi jaǵdaida elimiz úshin eń basty mindet – Qazaqstannyń sayasi jáne aumaqtyq táuelsizdigin máńgilik etu. Ol úshin ótken ǵasyrlardaǵy últtyń taǵdyryna syzat túsirgen qasiretterdi anyqtap, onyń aldaǵy uaqytta taǵy da qaitalanbauy jolynda eńbek etken jón. Sol qatarda Keńes zamanyndaǵy úlken terrordyń qazaq halqynyń taǵdyryna orasan zor qasiret ákelgeni esimizde. Zúlmat jyldarda Qazaqstanǵa KSRO-nyń túkpir-túkpirinen 5 millionnan astam adam jer audaryldy. 100 myńǵa juyq azamatymyz Sayasi quǵyn-súrginge úshyrap, sonyń 20 myńnan astamy atyldy. Újymdastyru jyldarynda ashtyqqa úshyraǵandar, sondai-aq, tuǵan jerinen ketuge májbúr bolǵandar qanshama?! Búl zobalańnyń qasiretin 3 millionǵa juyq adam tartty. Sol jyldardaǵy orasan zor adam shyǵyny men taǵdyr tauqymeti árbir azamattyń júregine jara saldy. Osy kúnge deiin tau-dalada súiegi shashylyp qalǵan babalarymyzdyń qasireti áli de joqtalmai keledi. Búl bizdiń moiynǵa artylǵan paryz.

KÚNGEII

2020 jyly Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen «Quǵyn-súrgin qúrbandaryn sayasi-zańdyq túrǵyda tolyq aqtau» denindegi memlekettik komissiya qúrylyp, birqatar ónimdi júmys atqardy. Jyl basynda quǵyn-súrgin qúrbandaryn tolyq aqtau jónindegi komissiya ótken jyldardaǵy júmys nátijesinde 30 tomdyq eńbektiń túsauyn kesti. Onyń ishinde osy kúnge deiin beimálim bolyp kelgen qanshama sherli tarih, shermende taǵdyr jatqanyn kitapty paraqtaǵandar biledi. Ótken jyly Almaty oblystyq quǵyn-súrgin qúrbandaryn tolyq aqtau jónindegi komissiyanyń qúramynda júmys atqarǵanda aqtańdaq jyldardyń aqiqatyn biraz zerdeledik. Búl is biyl da jalǵasuda. Onyń mańyzdylyǵy jaily ótkende Túrkistanda ótken Últtyq qúryltaida Memleket basshysyna taǵy da naqtylady.

El ózegin órtegen, últymyzdy tentiretip, telim-telim etken 1916 jylǵy kóterilisten keiingi bosqyndyq máselesi, 1920 jyldardaǵy jappai tárkileu, 1931-1933 jyldardaǵy asharshylyq jáne sol tústaǵy halyqtyq kóterilistiń náubeti, 1937 jyldardaǵy Sayasi quǵyn-súrginde qúrban bolǵan qazaq ruhaniyaty qaimaqtarynyń jaǵdaiy qazaq halqynyń últtyq tragediyasy emes pe?! Sol tústa qazaq ziyalylarymen birge qarapaiym eńbek adamdary, últshyldyqty boiyna úyalatyp, sanasyna sińire almaǵan jastar, tipti, qúndaqtaǵy sábi de, anasynyń qúrsaǵynda búlqynǵan sharana da  azap shekti. Qysqasy, kommunizmniń kól-kósir tirshiligine jetkizetin qyzyl úkimet qazaq balasyn qan-josa etip, óz ústemdigin bekemdedi.

Stalin ólgen soń olardyń birazy aqtaldy. Táuelsizdikten keiin asyǵymyz alshysynan túsip, arystarymyzdyń múrasy túgendelip, zertteldi, qaita tirildi. Dei túrǵanmen, eski arhivter tolyq aqtarylmaǵandyqtan kózden tasa qalǵan qanshama shyndyq búrkeuli jatyr. Tipti:

Qarataudyń basynan kósh keledi,                     

Qara jorǵa teńselip, bos keledi.

Qaryndastan airylǵan qiyn eken,

Qara kózge móldirep jas keledi, – dep kóz jasyn shapanynyń shalǵaiyna súrtip, namysyn qanjyǵasyna bailap, qan jútyp atamekennen auyp ketkenderdiń jaiy áli qarastyrylǵan joq.  Jasyratyny joq, olar basy aman shegara asty degenimiz bolmasa jaima-shuaq kún keshpedi. Amalsyzdan «qashqyn» degen jaman atty enshileuge májbúr boldy. SHynjyr balaq, shúbar tósterdiń shyrmauynan qútyla almady.  Jazyqsyz japa shegip, atylyp-shabyludan shet qalmady. Aldymen Qytai asyp, odan Pákistan, Úndistan, Europa, Amerikaǵa deiin bosyp ketken, dúniege tarydai shashylǵan qazaqtyń ókinishi men ókpesi ótelgen joq. Táuelsizdikten keiin dúnieniń túkpir-túkpirine shashylǵan qazaqtyń úrpaǵy  atajúrtyna oralǵanymen Keńestik sana qanymyzǵa sińirip ketken «Qytailyq, irandyq, ózbektik» dep ázil-shyny aralas bólip-jarudan áli de qútyla almai kelemiz. Quǵyn-súrgin qúrbandaryn tolyq aqtaudyń túpkilikti maqsaty – osyndai aqtańdaqtardyń sebep-saldaryn anyqtap, aldaǵy uaqytta sonyń qaitalanbauy úshin ideologiyalyq negizdi túraqtandyru. Búl eldigimiz ben bekemdigimizge, birligimiz ben bútindigimizge altyn arqau bolatyny aidan anyq.

Búginde: «Quǵyn-súrgin qúrbandaryn tolyq aqtau» degen sózdi árkim ártúrli joramaldap júr. Kópsandy adamnyń pikirinshe: «Tek sottalǵan, atylǵan qúrbandardy ǵana» osy sanatqa qosyp oilaidy. Búl naqty anyqtama emes. Sondyqtan biz eń aldymen tolyq aqtaluǵa tiisti quǵyn-súrgin qúrbandarynyń kim ekenin alǵashqy adymda biluimiz kerek. Jalpy, Qazaqstandaǵy jappai Sayasi quǵyn-súrginderdiń aqtalmaǵan qúrbandaryn qosa alǵanda 20-dan astam sanattyń ishinen is júzinde 5-6 sanat qana, onyń ishinde «ekilik», «úshtik», «alqalyq» sottar dep atylatyndardyń úkimderimen jáne sheshimderimen, prokuraturanyń «erekshe keńesterimen» sottalǵan adamdar, sondai-aq, Keńes odaǵynyń basqa respublikalarynan Qazaqstanǵa kúshtep qonys audarylǵan últtardyń ókilderi zańdyq túrǵydan aqtaldy. Qalǵan sanattaǵylar áli kúnge nazardan tys qalyp keledi. Endeshe, olar kimder?

Qazaqstannyń azattyǵy men táuelsizdigi úshin órkenietti túrde kúresken «Alash», «Qazaq halqyn qorǵau odaǵynyń» (Oral qalasy), «ESEP» (Qaraǵandy oblysy), «Jas úlan» (Pavlodar oblysy) partiyalarynyń qatysushylary, 1916 jylǵy jáne 1986 jylǵy últ-azattyq kóterilisterge qatysushylar, sondai-aq, qazaq halqynyń azattyǵy men Qazaqstannyń táuelsizdigi úshin kúresken basqa qoǵamdyq-sayasi qozǵalystar men úiymdardyń qatysushylary, jekelegen qaharmandar sayasi túrǵydan baǵalanyp, aqtaluǵa tiis.

Táuelsiz Qazaqstan «qazaq burjuaziyalyq últshyldyǵy» (keiingi keńes dáuirinde – «qazaq últshyldyǵy») dep atalatynǵa halyqaralyq normalar men ǵylymi standarttarǵa sáikes obъektivti baǵa beruge jáne osy jalań aiyptyń qúrbany bolǵan barlyq adamdy sayasi túrǵydan aqtauǵa mindetti. Osy tústa Qazaqstannyń últ-azattyǵy úshin kúresip, qúrban bolǵandar ǵana emes, últ-azattyq ideyasy da sayasi túrǵydan aqtaluǵa tiis.  Táuelsiz Qazaqstan sayasi sebepter boiynsha sotsyz jáne tergeusiz óltirilgen ondaǵan myń qúrbanǵa (zertteushiler onyń sany búdan áldeqaida kóp deidi) – 1917 jyldan bastap 1930 jyldardyń ortasyna deiin Qazaqstanda Keńes úkimetin kúshtep jáne zańsyz ornatuǵa, taptyq, tektik, últtyq jáne dini belgisi boiynsha qudalauǵa qarsy, sondai-aq, tárkileu, újymdastyru, mal, astyq daiyndau jónindegi jáne basqa da sayasi nauqandarǵa (resmi emes derekter boiynsha 400-den astam) halyq kóterilisine qatysushylarǵa sayasi baǵa berip, olardy aqtauǵa tiis.

Al 1916 jylǵy kóterilisten keiin shetel asyp ketken bosqyndardyń tizimi naqtylanyp, osy jaǵdaiǵa memlekettik baǵa berilip, jat júrtqa ketken qandastarymyz sayasi-qúqyqtyq jaǵynan aqtaluǵa tiis. Bailardyń, jartylai feodaldar men kulaktardyń menshigi men múlkin tárkileu nauqanyn júrgizu kezeńinde sottalǵan adamdar da zańdyq jaǵynan tolyq aqtaluǵa tiis. Dinge qyzmet etkeni úshin Sayasi quǵyn-súrginge úshyraǵan dástúrli din ókilderi sayasi-qúqyqtyq jaǵynan tolyq aqtaluǵa tiis.

1939 – 1945 jyldary keńes basshylyǵynyń kinási men keshirilmes salǵyrttyǵynyń saldarynan fashistik Germaniyada, Finlyandiya men basqa da Europa elderinde tútqynda bolǵan qazaqstandyq áskeri tútqyndar zańdyq jaǵynan aqtaluǵa tiisti. Et, astyq daiyndau josparyn oryndamaǵany úshin Sayasi quǵyn-súrginge úshyrap, Qazaqstan aumaǵynda qoldanylǵan RKFSR QK-niń 107-baby boiynsha sottalǵan ondaǵan myń qazaqstandyq ta zańdyq jaǵynan tolyq aqtaluǵa tiis. «Bandylyq qúrylymnyń qatysushylary», «shpiondar», «otandy satqandar», «diversanttar» degen jalamen aqtaluyna múldem tyiym salynǵan adamdar da zańdyq jaǵynan aqtaluǵa tiis. Búl úshin osy Zańnan atalǵan bap alyp tastaluy ne tolyqtai qaita qaraluy kerek.

Óńirlerde oidan shyǵarylǵan basqa aiyptaular men baptar boiynsha sottalǵan, «Alash» qozǵalysy men partiyasynyń qatardaǵy qatysushylary, sondai-aq, jergilikti jerlerde Sayasi quǵyn-súrginge úshyraǵan «Alash» áskeri qúrylymdarynyń 10 myńdai sarbazy men sardary zańdyq jáne sayasi jaǵynan tolyq aqtaluǵa tiis. Qazaqstannyń azattyǵy men táuelsizdigi úshin kúreste orys, evrei, ózbek, ukrain, belorus, úiǵyr, qyrǵyz jáne basqa da últ ókilderi arasynan shyqqan Sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryna memlekettik baǵa berilip, olar sayasi túrǵydan aqtaluǵa tiis. Óziniń shyqqan tegine, qyzmetiniń túrine bailanysty azamattyq qúqyqtarynan, eń aldymen sailau qúqyǵynan aiyrylǵan adamdar da quǵyn-súrgin qúrbandary retinde sayasi jaǵynan aqtaluǵa tiis.

 

KÓLEŃKESI

Árine, osyndai auqymdy júmys óz deńgeiinde júzege assa, kóz jasyn shapanynyń shalǵaiyna súrtip, qudalau men qysymnyń san azabyn janarynan aqqan sońǵy tamshysymen juyp ketken talai bozdaqtyń ruhy tiriler edi. Búl júmys istelmei jatyr degendi bildirmeidi. 2020 jyldan beri otandyq tarihshylar men arhivshiler, ólketanushylar men zertteushiler tynymsyz eńbek ete júrip, birneshe myńdaǵan adamnyń tizimin jasady. SHań basqan arhivterdegi derekterdi aqtarystyryp, zańsyz shyǵarylǵan sheshimder, sotsyz jazalaular, negizsiz búiryqtardy tauyp, memlekettik hatshy Erlan Karinniń redaktsiyasymen jyl basynda 30 tomdyq eńbek bolyp júrt qolyna tidi. Búl júmys biyl da jalǵasyn tauyp, qajyrly izdenister jasaluda.

Auqymdy joba bastalǵan kezde Almaty oblystyq óńirlik komissiyasy qúrylyp, júmys tobyna sarabdal mamandar tartylyp, qyzu júmys júrdi. Sol qatarda eńbek ete júrip, biraz tájiribe jinaqtaǵanymdy aita ketkenim jón shyǵar. Degenmen, óńirlik júmys tobynyń músheleri negizinen Almatydaǵy joǵary oqu ornynda júmys isteitindikten uaqyt jáne qarjylyq máselege bailanysty kóp uaqytyn Almatydaǵy Ortalyq memlekttik arhivi, Prezident arhivi jáne Qarasai audanyndaǵy Almaty oblystyq memlekettik arhivindegi qújattarmen júmys istedi. Sol sebepti Taldyqorǵan memlekettik arhivindegi qújattardy tolyq qarauǵa múmkindik bolmady. Al Jetisu oblysy óz aldyna bólinip shyqqaly beri Jetisu oblystyq quǵyn-súrgin qúrbandaryn tolyq aqtau jónindegi júmys tobyn úiymdastyru óz deńgeiinde júzege asyrylmai keledi.

Osy tústa Jetisu oblystyq memlekettik arhivi turaly da toqtala ketken dúrys. Árine, oblystyq arhiv Taldyqorǵan qalasynda ornalasqanymen onyń qorynda elimizdiń, tipti shetel arhivterinen kezdestire almaityn, zertteushilerdiń nazaryna ilinbegen uezdik qújattar qory áli de tolyq zerttelmedi. Onda bosqyndyqqa, tárkileuge, asharshylyqqa, sayasi qudalauǵa qatysty kóptegen qúndy qújattar jinaqtalǵan. Juyrda óńirlik júmys tobynyń zertteushileri uezdik qújattar qorynan Jetisu oblysyndaǵy bosqyndyqqa qatysty qújattar jinaǵyn qúrastyryp shyqty. Aldaǵy uaqytta júmys baǵytyn jospar boiynsha jetildirilmek.

Zertteushilerdiń qolyn bailaityn taǵy bir jaǵdai – ótken ǵasyrdyń alǵashqy shiregindegi arhiv qújattarynda tóte jazumen jazylǵan qújattardyń kóptigi. Qazir ol jazudy oqityn zertteushilerdiń qatary sirek. Sondyqtan kóptegen zertteushi arhiv qújattaryn aqtarǵanda sol qújattardan attap ótip ketedi. Demek, komissiya qúramynda tóte jazudan sauatty adamdardyń bolǵany da júmystyń júieli júruine septigin tigizedi.

Jetisu óńiri 1916 jyldan bastalǵan últ-azattyq kúresinen tartyp, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisine deiingi búralań jyldardyń taǵdyrly tarihyn bauyryna búgip jatyr. 1920 jyldardaǵy bosqyndyq, asharshylyq azaby, tárkileudiń qysymy, atylǵan-shabylǵan, sottalǵan, toptap atylǵan, tipti Qytai asyp bara jatyp shegarashylardyń oǵynan qaza tauyp, súiegi jasyrynbai qalǵan tarihi oryndar óte kóp. Oblystyq komissiyanyń júmys toby osy mindetti anyqtaudy da qolǵa aldy. Jetisu óńirinde bolǵan últ-azattyq jáne Jeltoqsan kóterilisne qatysushylar, halyqtyq bas kóteruge qatysushylardyń arhiv qújattary Prezident arhivinde saqtauly túr. Olardy izdestiru úshin zertteushilerge arhivke kiretin rúhsat kerek. Ókinishke qarai, oblystyq óńirlik komissiyanyń júmys tobyndaǵy zertteushilerdiń birde-birine osyndai qújat berilmedi. Sondyqtan sherli tarihtyń qúpiyasyn tereńdei ashuǵa osy is qol bailau bolyp keledi.

Túiin:

Kezinde Reseidiń áiel patshasy Ekaterina II: «Qazaqtar óz tarihyn bilgende álemdi alaqanda oinatar edi» degen eken. Arǵy tarihymyzdy aitpaǵannyń ózinde ótken 1 ǵasyrda últ taǵdyryna tóngen qauiptiń úreii áli seiilgen joq. Halqymyzda: «Óli riza bolmai tiri baiymaidy» degen naqyl bar. Ólilerdiń rizalyǵy úshin tirshilikte tynymsyz júmys isteu ár qazaqtyń boryshy.

 

Qajet Andas

«Q-andas» aqparattyq agenttigi

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 9
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
Qajet aqparat

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
Qajet aqparat

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
Qajet aqparat

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
Konferensııa

Qandas.kz saityndaǵy ölketanu maqalalaryn aǵylşyn tılıne audaru negızderı

October 8, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
Konferensııa

Jetisu men Ertis óńiriniń arheologiyalyq jáne sakraldy múrasy

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
Konferensııa

Últtyq park múrajaiy: tabiǵatqa tanymdyq sayahat

September 29, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz