وتكەنگە زەر سالساق، اتقا ءمىنىپ ساداق تارتۋدى ساقتار ويلاپ تاۋىپ ەدى. ءۇيسىن حاندىعى تۇسىنا كەلگەن دە مۇنى مەڭگەرگەن قىتايلار سايلاۋىت ات ءمىنىپ، اسكەرىن جاساقتاپ ۇلگەردى دە ازياداعى ەڭ مىعىم ەلگە اينالدى. اتقا مىنۋگە ىڭعايلى شالبار مەن شولاق ەتەك شاپانداردى عۇن داۋىرىندەگى انالارىمىز تىگىپ ەدى. ۇزىن شاپاندى قىتايلار ونى دا يەمدەنە قويدى. قىتايدىڭ تاڭ پاتشالىعى داۋىرىندە ەكى جارىم مىڭ اقىن بولعان. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ شوقتىعى بيىگى ىلەباي (لي باي) ەدى. قازاق دالاسىنان قىتاي اسقان قانداسىمىزدىڭ كىم ەكەنىن ءبىز ەندى ءبىلىپ جاتقاندا، ولار وسىدان مىڭ جىل ىلگەرى رۋحاني ۇستازىنا اينالدىرىپ الدى. ىلەباي قازاق ەدى دەپ قانشا داۋىرىققانىمىزبەن قىتايلاردىڭ ءوزى قۇدايىنداي تابىناتىن اقىنىن قازاققا بەرە سالماسى انىق. قىسقاسى، باسقانىڭ مادەنيەتىن تەز يگەرىپ، ءوز قاجەتىنە جاراتۋدا قىتايلاردان اسقان شەبەر حالىق جوق. ولاردىڭ بۇگىنگى مادەنيەتى مىنە، وسىنداي وزگە جۇرتتىڭ وزىق جەتىستىگىنىڭ جيىنتىعى. الايدا، ولار وزگەلەر تاپقىرلاپ، تاريح قويناۋىنا لاقتىرا سالعان جادىگەرلەردى ساقتاپ، دامىتىپ، بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزگەنىن مويىندايسىڭ.
ال، تاياۋدان بەرى قىتايدا قازاقتىڭ «قارا جورعا» ءبيى قولداۋ تاۋىپ، وقۋ ورىندارى ۇزىلىستە وقۋشىلاردىڭ بوي سەرگىتەتىن گيمناستيكاسىنا اينالعانىن ءبىزدىڭ اقپارات كوزدەرى جازىپ كەلەدى. ءتىپتى، قىتايداعى قانداستارىمىزدان قۇرالعان ون مىڭ ادام وسى ءبيدى بيلەپ، گيننەس رەكوردتار كىتابىنا ەندى. ارينە، قازاقتىڭ ءبيىن الەم تانىدى دەپ ماقتانۋعا، ونى قىتايلار وقۋ ورىندا قولدانا باستادى دەپ شاتتانۋعا دا بولار. بىراق، ەرتەڭگى كۇندى ويلاساڭ دەنەڭ تۇرشىگەدى. سەبەبى، قىتايدا 56 ۇلت وكىلى تىرلىك كەشەدى. ونىڭ ىشىندە ۇيعىر، قازاق، مۇڭگەن، دوڭگان، زاڭزۋ (تيبەت)، جۋاڭزۋ سياقتى ۇلتتارعا اۆتونوميالى قۇقىق بەرىلگەن. ياعني، ساياسي جاقتا وزگە ۇلتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا مەملەكەت تاراپىنان جاعداي جاسالعان. بىراق، قىتايداعى جەر جانە ونەر، مادەنيەت، عىلىم، تاعى باسقا سالاداعى تاپقىرلىقتار ۇلتقا بولىنبەيدى. ونىڭ ءبارى مەملەكەت مەنشىگى بولىپ سانالادى. بۇل ولاردىڭ ساليقالى زاڭدارىندا اشىق جازىلعان. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قازاق ءبيى ەندى قازاققا ەمەس، قىتايعا قىزمەت ەتەدى دەگەن ءسوز.
وسى جەردە قىتايلار قارا جورعاعا نەگە قىزىعادى دەگەن زاڭدى سۇراقتىڭ تۋاتىنى حاق. ارينە، قىتايدا ءبارى بار، تەك ۇلتتىق بي عانا جوق ەدى. ەندى ولار كورگەن جاندى ەلەڭ ەتكىزىپ، دەلەبەسىن قوزدىراتىن قاسيەتتى ءبيدى قاناتىنىڭ استىنا الدى.
ءبىز تاريحتا كوشپەندىلەر مادەنيەت جاراتقان ۇلتتىڭ وكىلى بولساق تا قولدا بار قىمباتىنا يە بولا الماعان ۇرپاق بولىپ بارا جاتىرمىز. بولماي نە، كوكپار قىرعىزعا، قىمىز نەمىسكە، بەسبارماق جاپونعا كەتتى، تاعىسىن تاعىلار. ەندى كەلىپ قازاقشا كۇرەسكە وزبەك تالاسىپ جاتىر. ءبىردى-ەكىلى جاناشىرلاردىڭ جان-ايعايى بولماسا باسقامىز قامسىز ءجۇرمىز. وتكەندە «توعىزقۇمالاق» تۋراسىندا قازاق-قىرعىز ورتاسىندا داۋ ۇشىعىپ، حالىقتىق سۇراقناما بولعاندا قىرعىزستانداعى بارلىق ادام بۇل ويىندى بىلەمىز دەپ جاۋاپ بەرگەن. ال، قازاقستاندا تەك 20 پايىز ادام عانا بىلەتىن بولىپ شىقتى. ەندى بۇل ويىن قىرعىزدىكى بولۋ قاۋپى كۇشتى. قاراجورعا قىتايعا كەتسە سوندا بىزگە نە قالادى. بالكىم، ءبارى قازاقتىكى دەپ كەۋدەمىزدى قاعاتىن شىعارمىز. بىراق، قۇندى قاعازدار ۇستەمدىك قۇرعان مىنا زاماندا قۇرعاق سوزگە ەشكىم يلانبايدى.
ءبىزدىڭ ازاماتتار قايدا ءجۇر. ولار الەمدەگى كوپ قالتالىنىڭ قولى جەتپەگەن تۇركيانىڭ كۋرورتتىق ايماعى انتالياداعى 700 مىڭ دوللارلىق قۇنعا يە القانى، شەتەلدەردەگى ەڭ قىمبات عيماراتتى ساتىپ الۋمەن، دۋبايداعى ءبىر ءتۇنى 3 مىڭ دوللار تۇراتىن قوناقۇيلەردە دەمالۋمەن، سونداي-سونداي ىستەرمەن مۇرىندارىنا سۋ جەتپەي ءجۇر. ارينە، مۇنى جازىلا، جازىلا جاۋىر بولعان تاقىرىپ دەرسىز. كاپەرىڭىزدە بولسىن «ەشقانداي قۇندىلىعى بولماعان ۇلتتىڭ قۇدىرەتتى ەل بولۋى دا كۇماندى». بۇل مەنىڭ ءسوزىم ەمەس، قىتاي فيلوسوفى كۋنفۋتسييدىڭ تاعىلىمى.
قاجەت انداس
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى











