Qazirgi tańda ekonomikalyq súranystyń alǵa shyǵyp, ruhani dúnieniń kenjelep bara jatqanyn jasyrmaimyz. Sondyqtan, damyǵan elderde óner salasynyń maitalmandary bir-birimen etene aralasyp, qoǵamdyq máselelerge yqpal jasauǵa kóshti. Al bizde ár sala – ádebiet, muzyka, teatr, kino óz qazanynda ózi qainaidy. Ziyaly qauym ortasynda bir-birimen qoyan-qoltyq aralasyp, qyzu talqy óristetu jaǵdaiy joqtyń qasy.
Árine, memleket quatty bolsa, bilimi, óneri de quatty. Quattylyq-onyń jeriniń bailyǵy, sol bailyqty igerip, halyqtyń ál – auqatyn kúnnen kúnge arttyryp, álemniń ozyq elderiniń qataryna kóteriluimizden kórinedi. Demek, ekonomikamyz órkendese, basqa salanyń da bitelip qalǵan arnalary arshylyp, túleri sózsiz. «Qyran qyrandy qiyadan kóredi» demekshi, Qazaqstan Keńestik qúrylystyń úiindisinen pyr etip kóterilip edi, AQSH, Germaniya , Angliya, Indoneziya, Singapur, Malaiziya, Japoniya, Qytai tárizdi damyǵan elder qoltyǵynan súiep, shylbyrynan tartyp, investitsiya qúya bastady.
Qazir elimiz Samúryqqa, Orta Aziyanyń barysyna ainalyp, tórtkúl dúniege ishki bailyǵy, ruhani qúndylyqtary, sayasat sahnasyndaǵy orny, diplomatiyalyq alǵyrlyǵymen tanylyp úlgerdi. Kemeńger Elbasymyz ata-babamyzdan múra bolyp qalǵan asty-ústi kenge, yrysqa kenen jerimiz ǵana emes, keshegi otarlyq júie eseńgiretip tastaǵan, jartylai máńgúrtke ainaldyryp, lailana bastaǵan asyl qanymyzdy tazartty. Jauynger, batyr, ór, tákáppar ruhymyzdy tiriltip, zamana kóshiniń aldyna shyǵaru úshin «Mádeni múra» baǵdarlamasyn úsyndy. Sonyń nátijesinde 100 tomdyq «Babalar sózi» jaryqqa shyǵyp, ólgenimiz tirilip, óshkenimiz janyp jatyr. «Júldyzdar otbasy» jurnalynyń betin ashyp qalsańyz, qaptap júrgen jańa júldyzdy toptardyń esebinen jańylasyń. Qúrylyp jatqan orkestrler, ashylyp jatqan teatr, qysqasy, kózi ashylǵan búlaqtar qanshama. Qazaq óneriniń kúnderi Germaniya, Frantsiya, AQSH, Qytai t.b. alpauyt elderde ótip, olardyń tákáppar sahnasynda saharanyń saumal samalyn estirgende zal qoparyla kóterilip, qol soqqany – oiy da, jany da, nieti, piǵyly, óneri de jomart halqymyzdyń qúdiretti ekenin moiyndaǵany emes pe?.. Demek, memleket kemeldenuiniń basty belgisi – demokratiyanyń berik ornyǵuy sanalsa, «Últtyq ruhsyz demokratiya degenimiz – últtyń baryp túrǵan qas jauy» (T. Medetbekov). Ruhsyz memleket – túǵyry álsiz ǵimarat tárizdi, sál silkiniske shydamai, úiindige ainalady.
Halyq óte talǵampaz. Olar zaman talabyna sai quatty da shuaqty kórermeni men tyńdarmany, oqyrmanynyń kirpiyaz talǵamynan shyqpasa kózge qamshy tigendei syrt ainalyp, bezip ketui, basqanyń otyna jylynuy ǵajap emes. Uaqyt talabyna jauap beru úshin ádebiet, sózóneri, suret, óleń, kino, muzyka, teatr óz qazanynda ǵana qainap qoimai, birin biri jebep, baiytyp, ortaq arnamen shirene, tolqi aǵatyndai kúidi bastan keshse ǵana qoldan jasalǵan bóget joiylyp, samǵau bastalady.
Jetisu júrty – Hantáńiri, Alatauǵa arqa tiregen tauminezdi halyq. Onyń qai ónerinen de sol qasiet aiqyn sezilip túrady. Tek tabiǵattyń jasandylyqqa, jartyjandy-jartykesh, bolbyr, shalajansar óner tuyndysyna qataldyǵynan sabaq alyp, irilikke, tektilikke, mártikke qúshtar úlylyǵynan tanbaiyq. Úlylyq degen – ózińmen óziń kúresu, ózińmen-óziń kúresu-adamdyq, adamgershilik, ádilettilik, izgilik, darynǵa jomarttyq, úlylyq úshin kúres. Ol bizdiń arǵy tamyrymyzdan daryǵan qasiet: «Kók túrkilerdi sózine berik, eń aqyldy, jańalyq ataulyny jasaushy, tártipsizdi túzeitin últ retinde jaratqan» (Mahmút Qashqari). Genetika ǵylymy zańyna júginsek, sol qasietter Jetisulyqtardyń boiynda bar, másele – sony óner tilimen iesine jetkize almai jatuymyzda. El tútqasy ziyaly qauym osy jaǵyn qabyrǵasymen keńeskeni abzal.
Biraq keiingi kezderi óner adamdary arasynda iyu-qyu talas-tartys pen biri-biriniń eteginen tartyp, jaǵasyna jarmasqan, «Meniki-seniki» degen bezbúirek daular qaptap ketti. Babalarymyz: «Óser eldiń balasy birin-biri batyr deidi» deushi edi. Bizdiń eldiń jigitteri birin-biri jarǵa iteruge ábden mashyqtanyp barady. Aldymen qalyń oqyrman eki Múhtardyń talas-tartysyna kuá boldy. «Bas synsa bórik ishinde, qol synsa jeń ishinde», «Aldyńa kelse atańnyń qúnyn kesh» deitin qaǵidany ústaityn qazaqqa ne jetti dep jaǵasyn ústaǵandar kóp boldy. Ara aǵaiyndyq tanytyp, daudy úshyqtyrmaidy degender jerden altyn tapqandai jelpildetip jibergenin de bilip júrmiz. Biri, birin útar. Biraq, qazaqy qasiet útylady ǵoi. «Men jeńdim», – dep áldekimder jeńisin toilar qazaqtyń úyaty jerge kirmei me sonda. «Qytaidyń oiynshyqtary balalardyń densaulyǵyna ziyan», – dep kez kelgen baspasóz, telearna júrtty dauryqtyryp júr. Al qazaqsha oiynshyqtar jasap, kádimgidei bedel jinaǵan ánshi, prodyuser Qydyráli Bolmandy qisynyn tauyp, qiyalai shappadyq pa? «Jol quǵan qazynaǵa jolyǵar, dau quǵan pálege úrynar» degen osy shyǵar. Eger búgingi teatr, kino, suret, saz álemi turaly terip jazsaq, talai dáleldi tauyp shyǵuǵa bolar edi. Biraq, bizdiń aitpaǵymyz búl emes. Osy dau-damaidyń dabyraiyp ketuiniń sebebi men saldary.
Qysqasy, múnyń bári óner salasyndaǵy birtútas ortanyń bolmaǵandyǵyn ańǵartady. Qazaqtyń ótken tarihynda da taǵdyrymyz talai ret dodaǵa túskeni anyq. Dese de, biz biletin keshegi Túnykok, bertingi Tóle, Qazybek, Áiteke biler, keshegi Múhtar Áuezov pen Ahmet Júbanovtai danyshpandar selge aqqaly túrǵan qanshama jádigerdi janymen, arymen qorǵap qaldy. Al bilmeitinimiz búdan kóp. Fizikalyq zańdylyq boiynsha biz olardan parasatty, aqyldy, alǵabasar boluǵa tiis edik. Ókinishke orai, bola almai-aq kelemiz. Nege?
Álbette, búgingi jaǵdai ótkenmen salystyruǵa kelmeidi. Ekonomikalyq jaǵdaiymyz, áleumettiń áleueti, ómirge kózqaras álemdik deńgeige kóterildi. Tórt qúbylamyz teń deuge ábden bolady. Biraq, bir nárse jetpei túrǵany anyq. Árbir basty: «Nege, biz úsaqtalyp bara jatyrmyz?», – degen súraq jii mazalaidy. Onyń jauabyn da bilemiz. Biraq, bile túra bilmestikke salynamyz.
Qazir jahandanu protsesin bastan keshudemiz. Ruhy, óneri, ekonomikalyq quaty álsiz shabaqtar shortandardyń kómeiine jútylyp, ózin – ózi qúrdymǵa batyrady. Sondyqtan, ruhani bailyq túǵyrymyzdy qalaushylar óz taǵdyryn últ, memleket taǵdyrynan bólek qaramai, «Qazaq qazaq isine qazaq bop kiriskende ǵana isi ońǵa basady. SHortan túrmaq, kit te óńeshine syidyra almaidy. Eń bastysy, sózóneri, teatr, kino, suret ónerine tamyzyq, nár, mazmún, serpindi qanat bitiretin ádebiet jer bauyrlap, jorǵalap qalmai, parlap úshatyn kúnin joǵaltyp almauyn tileiik.
Bizdiń ósken ortamyz halyqy da kóp, bailyǵy da, úshan-teńiz, iske aspai jatqan rezervteri mol, jeri súluy, jer jannaty – Jetisu. Tarihy – tereń, halqy – márt, óner kenishi. Jerine eki Frantsiya syiyp ketetindigine tek mereiimiz ósui qajet. Sonda múnda eki Frantsiyanyń óneri gúldep, júparyn shashyp, jemisin úzdiretin múmkindigi asyp tógiledi. Biraq Jetisu ádebieti, saz óneri, teatr, kinosyn tabanynan tik túrǵyzyp, bir-birinen nár alǵyzyp, qoldatyp, qolamtany úrlep, órshigen órtke ainaldyrar úiytqy álsiz. Ortaq ógizden ońasha búzau artyqtyǵyn jaqsy kóretin, enjarlyq psihologiya ústemdik qúruda. Oblystyq bilim basqarmasy, tilderdi damytudyń oblystyq basqarmasy, oblystyq mádeniet basqarmasy, oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵy, Jetisu telearnasy, oblystyq gazetter «jeke knyazdikter qúryp», tar arnadan asa almai jatyr.
Al eń basty qasietti borysh – Jetisu ruhaniyatyn birlesip jasap, óńirdiń ataǵyn aspandatuǵa birlesken kúsh áli júmyla qoimai otyr. Kerek deseńiz, júzge tayau Qazaqstan Jazushylar odaǵynyń múshesi bar oblystyq bólimshe Almaty qalasynda ómir súrip jatyr, múnda onyń sharuasy da joq. Sanda bar, sanatta joq. Bizshe, bólimshe oblys ortalyǵyna kóship kelip, jazushy-aqyndardy oqyrmandarymen tabystyryp, olardy Jetisudyń tomyrylyp jatqan bai tarihyna boilatyp, búgingi Táuelsizdik tańy atqannan bergi jerlesterimizdiń árbir kúni tarih, túńǵiyq bolmysyna úńildirip, oblys aqyn-jazushylarynyń jańa shyǵarmasyn nasihattap, Jetisu ónerine jeti ózenindei búlqynta aǵuyna sharapaty tietin qoǵamdyq ádebi jurnal ashatyn kún bayaǵyda tuǵan. Al Qazaqstan Jazushylar, Suretshiler, Jurnalister, Teatr odaqtarynyń oblystyq bólimsheleriniń de tilge aluǵa tatyrlyq tiyanaqty isin kórip otyrǵan joqpyz.
Qysqasy, qazir ózimizdegi kemshilikti naryqtyq qatynastyń qaltarysynan izdeudi ádetke ainaldyrdyq. Álbette, bárine naryqtyq qatynas kináli emes. Osy tústa oiyma bir mysal oraldy.
Birde Seruantes basynda jyrtyq malaqaiy, olpy-solpy kiimmen kóshe boilap kele jatyp, qaltaly tanysyna jolyǵady.
Sonda tanysy:
– Seruantes myrza, basyńyzdaǵy nemene, bas kiim be?, – dep qaǵytady.
Seruantes bolsa:
– Apyr-au, sizdiń bas kiimińizdiń astyndaǵy bas pa? – dep jauap beripti.
Árine, óner adamdary ár nárseni bas kiimmen emes, baspen ólsheui kerek. Taǵy bir jaǵynan, «Tórteu túgel bolsa tóbedeginiń keletinin» esimizden shyǵarmaiyq. Sondyqtan barlyq óner salasy birin-biri qoldap, baǵasyn asyryp, kemshiligin jasyratyn jaǵdaiǵa jetpei, óner kóshi alǵa jyljymaidy. Aitys-tartysta bitpeidi. «Alla ne berse de nietke beredi» demekshi, nietimiz dúzik bolsyn, aǵaiyn.
Qajet Andas
«Q-andas» aqparattyq agenttigi











