SHamai SHynasylúly – Jetisu jerinde mektepter ashyp, halyqtty sauattylyqqa bastaǵan. Bilim aluǵa múmkindikter jasaǵan. Gubkom qyzmetkeri bolǵan. Almaty oblystyq bilim basqarmasynda is-qaǵazdaryn basqarushy qyzmetin atqarǵan. Zamanynda Bilál Súleiúly, Iliyas Jansúgirúly, Oraz Jandos (Jandosov), Júmahan Kúderindermen tize qosyp qyzmet istegen. Áriptes bolǵan.
Ol 1897 jyly qazirgi Almaty oblysy Aqsu audany Oitoǵan auylynda dúniege kelgen. Aǵartushy, qoǵam qairatkeri retinde óz zamanynda eleuli qyzmetter atqarǵan. Keńes ókimeti ornasa da qazaq eli úshin orasan zor paidaly ister istegen. Tek ádildik pen shyndyq jaǵynda ǵana bolǵan. Jazyqsyz japa kórgenderden kómegin ayamaǵan. Sol uaqyttar da el ishinde «SHyndyq izdeseń SHynasyldyń SHamaiyna bar» degen sóz taralǵan. Búl sóz tekten-tekke aitylmaǵany aqiqat. Bir sózben aitar bolsaq, SHamai árqashan tuǵan halqyna bilimimen pana, qorǵan bola bilgen túlǵa.
«Matai-Sadyr» qoǵamdyq qory
Bireu bilse, bireu bilmes Jetisu jerinde HH ǵasyrdyń basynda «Matai-Sadyr» qoǵamdyq qory qúrylǵan. Ol qordy qúrushylar Aqsudyń alǵy shepte júretin azamattary, jetisulyq «úsh arys»: Iliyas Jansúgirúly, Bilál Súleiúly, SHamai SHynasylúly. Qor qazirgi Aqsu audanyndaǵy Qyzylaǵash eldi-mekeninde qúrylǵan. Basty maqsaty – eldi qorǵau, materialdyq kómek beru.
Qazaq halqyn qan qaqsatqan Annenkov 1918-1920 jyly Jetisu jerine oiran salady. Sol uaqytta Medelhan Abylaihanovtyń kómegimen Aqsu óńirin de basyp alady. Osy kezde eldi Annenkovtyń oiranynan aman alyp qalu úshin, Iliyas, Bilál, SHamailar bas kóteredi. «Matai-Sadyr» qoǵamdyq qoryn qúryp, jergilikti úsh Matai men Sadyr elin tónip túrǵan qater men ashtyqtan aman alyp qalu úshin Bóriliniń qúmdaryna astyrtyn qashyrtyp, jasyryp qalady. Úsh arystyń elge tigizgen áreketteri oń nátije kórsetedi. Annenkov Qytaiǵa bas sauǵalap qashyp ketken soń, halyqty óz jerlerine qaita qonystandyrady. Bórili qúmdarynda da, óz eldi-mekenderine qonystandyrǵanda da jetisulyq «úsh arys» eldi azyq-túlikpen qamtamasyz etip otyrady. Osylaisha bir qauym eldi jazyqsyzdan-jazyqsyz qyryludan, qoldan jasalatyn ashtyqtan aman saqtap qalady. Alaida 1937 jylǵy jappai quǵyn-súrgin úsh arysty da «halyq jauy» etip shyǵarady.
SHamaidyń qyzmeti
SHamai SHynasylúly halyq aǵartu salasynda tabandy eńbek etip, baspasózdiń damuyna úles qosqan. Sonymen qatar, Taldyqorǵan ueziniń tóraǵasy qyzmetin atqarady. «Qosshy» odaǵynyń júmysyna da aralasady.
SHamai qyzmet salasyna 1921 jyldan bastap arasalady. Sodan 1937 jylǵa deiingi 16 jyl ishinde irgeli isterdi atqarady. Almaty oblysy men Aqsu audanyna qarasty barlyq eldi-mekenderde el sauatyn ashu úshin qazaq úi oshaqtarynda bastapqy mektepterdiń júmys isteuin úiymdastyrady. Elu jasqa deiingi adamdardyń barlyǵy tizimge alynyp, sauattayn ashu úshin sabaqtar ótkiziledi. Halyq aǵartu salasy tikelei SHamaidyń tabandy eńbeginiń arqasynda alǵa qarai qaryshtap damyp, el sauaty ashylady.
1921 jylǵy qazaq jerindegi ekinshi asharshylyqtan keiin Almaty oblysyndaǵy SHelek pen Aqsu audandarynda panasyz balalarǵa arnalǵan mektep ashyla bastaidy. 1927 jyly Qaraaǵash jerindegi búryńǵy «Mamaniya» mektebinde Almaty oblysy boiynsha 200 orynǵa laiyqtalǵan «Balalar kommunasy» ashylady. Sol «Balalar kommunasynyń» alǵashqy direktory bolyp SHamai SHynasylúly taǵaiyndalady. SHamaidyń «Balalar kommunasy» úshin, sondaǵy balalardyń jaǵdaiyn jaqsartu úshin etken eńbegi men tókken teri turaly ózi de jetis ósken ári keiin kele úlaǵatty ústaz bolǵan Bayandy Qúsmoldin bylai dep aitady: «SHamaidyń iskerligimen panasyz balalar kommunasy qúrylyp, olar ash-jalańash júruden qútylyp, júmysqa qamtylyp, eldi tonap, qanaudy doǵardy. Egindik, bau-baqsha salyp, mal asyrap, azyq-túlik, jem-shóp daiyndap, óz kúnderin kóruge shamalaryn jetkizdi». Sonymen qatar, taǵy bir úlaǵatty ústaz Túrysbek Álseiitov: «Almaty oblysynda balalar kommunasyn alǵash shoǵyrlap, bir jerge ornyqtyru máselesimen ainalysqan SHamai SHynasylov edi. Qaraaǵashtaǵy Almaty oblystyq «Balalar kommuna» mektebiniń túńǵysh direktory SHamai SHynasylov boldy» degen derekti aitady. SHamaidyń halyq aǵartu salasyna sińirgen eńbegi turaly «Mamaniya» mektebiniń túlegi Júmabai SHyǵanbaev óz qoljazba dápterinde bylai dep jazady: «SHamai SHynasylov Aqsu audanynyń halqyn jappai bilim sauatyn ashuǵa tartyp, mektepter ashyluyna úlken úles qosqan janashyr, jańalyqshyl, izdenimpaz, óte isker, aldyna jan salmaityn pysyq boldy». Joǵaryda aitylǵandar SHamai SHynasylovtyń halyq aǵartu salasyna qosqan úlesin aiqyndaidy. Búl salaǵa SHamaidyń qosqan úlesi áli de zertteudi qajet etedi.
Taǵy bir aita ketetin jaǵdai, SHamai tek halyq aǵartu salasyn damytumen ǵana shektelip qalǵan joq. Ol 1921 jyly 20 nauryzda eń alǵashqy jaryq kórgen Almaty oblystyq «Kedei erki» gazetiniń shyǵuyna tikelei basshylyq jasap, halyq arasyna keńinen taratyluyna zor úles qosady. Gazet júmysyna óz bilgirlimen kómegin tigizip otyrady. Oǵan SHamaidyń «Kedei erki» gazetiniń birqatar basylymdaryna jauapty saraptamashy retinde óz qoltańbasyn qoiyp otyrǵany dálel bola alady. «Kedei erki» Almaty oblysy boiynsha taza qazaq tilinde shyqqan túńǵysh gazetterdiń biri bolyp sanalady. Gazet aptasyna eki ret shyǵyp otyrǵan. Taralymy 1600 dana dep jazylǵan. «Kedei erki» Almaty oblystyq «Jetisu» gazetiniń bastamasy bolǵan. SHamaidyń «Kedei erki» gazetine qatysy baryn dáleldeitin taǵy bir derekti «Jetisu jylnamasy» kitabynda Jaqypjan Núrǵojaev keltiredi: «Kedei erki» gazetiniń alǵashqy sanyn shyǵaruǵa jauapty SHamai SHynasylov degen azamat bolǵan. Ol ózi qol qoiǵan. Is júzinde basylymnyń redaktory Q. Abdullin edi». Mine, osy derekterdiń ózinen-aq biz SHamai SHynasylúlynyń bilimdi, eńbekqor, talapty, ónegeli, kópke jol silteitin azamat bolǵanyn ańǵaramyz.
SHamai Keńes ókimeti ornai bastaǵan tústa Taldyqorǵan ueziniń tóraǵalyǵyna sailanady. Búl derekti Bilál Súleiúlynyń «Tilshi» gazetinde jariyalanǵan «Oyazdarǵa sailaushy qúramalar» degen habarlamasyndaǵy «Taldyqorǵan uezi tóraǵalyǵyna SHamai SHynasylov sailandy» dep jazǵany dáleldeidi. Biz osy derekti negizgi alyp, Taldyqorǵannyń alǵashqy basshysy SHamai SHynasylúly bolǵanyn alǵa tartamyz. SHamaidyń osy tústa qoyan-qoltyq aralasqan adamdary Iliyas Jansúgirúly, Bilál Súleiúly, Oraz Jandos, Túrar Rysqúl, Júmahan Kúderin.
Tarihtan belgili 1920 jyldyń nauryz aiynda RKP(b)-nyń H sъezinde bet búrysqa negizdelgen jańa ekonomikalyq sayasat reformasy qabyldanady. Barlyǵyna túsinikti túrde qysqartyp aitatyn bolsaq JES. JES-qa bailanysty halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etu úshin SHamai SHynasylúly «Jer júziniń eńbekkerleri, birigińder!» degen shaqyrtudy qoldap, «Qosshy» odaǵynyń júmysyna belsendi túrde kirisip ketedi. Ol Aqsu audanyndaǵy ár auylda «Qosshy» odaǵynyń yacheikalaryn qúru júmystarymen ainalysady. Odaqtyń barlyq júmysynyń dúrys júzege asuyna at salysady. Osy tústa «Qosshynyń» oblystyq basshysy Oraz Jandos (ov), audandyq basshysy Bilál Súleiúlymen birlese otyryp qyruar júmystar atqarady. Iliyas Jansúgirúly da SHamai, Bilál, Orazdarmen birlese qyzmet isteidi. SHamai sol uaqyttaǵy «Kedei erki» gazetine JES-tiń júzege asuy jáne eldiń azyq-túlikpen qamtyluy turaly jii-jii maqala jariyalatyp otyrady.
SHamaiǵa jabylǵan jala
Joǵaryda SHamaidyń da 1937 jyly NKVD jendetteriniń tyrnaǵyna ilingenin aityp ótken bolatynbyz. Eline sheksiz qyzmet etken «Jetisu azamaty» bir sátte «halyq jauy» bolyp shyǵa keldi. 1937 jyly 12 shilde kúni UNKVD qaulysymen ústalyp, 28 qyrkúiek kúni súraqqa alynady da, 15 qarasha kúni atu jazasyna kesiledi.
SHamaidyń ne úshin jauapqa tartylyp, atu jazasyna kesilgeni turaly Jemisbek Tolymbek tereń zertteu júmystaryn júrgizgen. Ár jabylǵan jalanyń negizsiz ekenin dáleldeitin tújyrymdar jasaǵan. Oǵan taǵylǵan aiypta: «Keńes úkimetine qarsy qazaqtardan qúrylǵan últtyq úiymnyń jetekshileriniń biri bolyp, Almaty oblysynyń atqaru komitetiniń tóraǵasy Oraz Jandosovtyń basshylyq tapsyrmasymen Aqsu audanynda Keńes úkimetine qarsy kontrrevolyutsiyalyq top qúryp, ony basqarady» dep jazylǵan. Al, NKVD úshtiginiń shyǵarǵan qaulysynda: «SH. SHynasylov Almaty oblystyq bilim basqarmasynyń is-qaǵazdaryn basqarǵan. Partiyadan bosatyldy. Ózi búrynǵy bai. Orta feodaldyń balasy. Annenkovtyń volostnoi upraviteli. Búryn sottalmaǵan» delinedi. Osy dálelderdiń negizsiz ekendigin Jemisbek Tolymbek bylai dep dáleldep beredi: «Ózi bai bolǵan, ákesi orta feodal delinui Keńes úkimetiniń sol kezeńdegi jazalauǵa ońai zań ólshemine jatqyza saluǵa keletin tásili ekendigi baiqalady. Sebebi, 1926 jyly KazTSik-tiń «Bai qúlaqtar men balalary keńes júmysynan alastatylsyn» degen qaulysyna SH. SHynasylov jatqyzylyp, júmystan quylmaǵan. SHamaidyń atategi Qainar eli ishindegi barshyl adamdar bolǵandyǵy jáne joq pen kemshinge súieu bolyp, qaiyrym jasap, kópke tanylǵandyqtary sol aimaqtaǵy júrtqa belgili. Mal men múlik dúnielerimen qymtyrylǵan qytyrma bai sanalmaǵan. Jalshylar ústap maldaryn baqtyrmaǵan. Baryn úqsatyp, bazarly bolǵandary el ishinde aitylatyn shyndyq. SH. SHynasylovqa taǵylǵan aiypta: «Annenkovtyń volostnoi upraviteli» delinui ony Keńes úkimetiniń jauy qylu úshin, tipten ótirik jabylǵan jala. Óitkeni, el ishinde jáne eshbir qújatta Annenkov SH. SHynasylovty volostnoi upravitelь qyzmetine qoiǵany turaly derek pen dáiek keltirilmeidi. SH. SHynasylov Annenkovqa eshqashan qyzmet atqarǵan emes. Keńes úkimeti ornar aldynda kókiregi oyau, ózi zere, jas SHamaidy Qainar eli bolystyqqa sailamaq bolǵandary turaly auyzsha derektemeler aitylady. Búl shamasy 1914-1915 jyldary boluy tiis. Óitkeni, el ishinde «SHamai 18 jasynda bolystyqqa sailanbaq» degen sóz saqtalyp qalǵan. SHamai SHynasylovqa taǵylǵan aiyptyń bir jol jazuynda «Oraz Jandosovpen ymyralasyp, sonyń yqpalymen kontrrevolyutsiyalyq top qúrdy» delinedi. Búl Oraz Jandosov ústalǵan soń, ony qaralau úshin jasalǵan túzaq, jalǵan jala bolyp tabylady. SHamai SHynasylovtyń Oraz Jandosovpen ymyralastyqta bolyp, kontrrevolyutsiyalyq top qúrmaǵandyǵy SHamaimen qatar ústalǵandar Súleimenov Haki, Kúderin Júmahan, Malaev Samettiń súraqtama jauaptarynyń hattamalarynan ańǵarylady. Ol hattamalarda úsheui de SHamai SHynasylovtyń kontrrevolyutsiyalyq top qúrmaǵandyǵyn, Oraz Jandosovtyń yqpalynda bolmaǵanyn tergeushilerden yqpai aitqandary jazylǵan. SHamai SHynasylovtyń aqtyǵyn, óz isine adaldyǵyn osydan-aq úǵuǵa bolady». (Qarańyz: Qainar Qyzyriliyas. J. Tolymbekov. Izdenis. Tarih. SHejire. Maqalalar. Almaty, 2019 j. – 192 b.)
Qorytyndy
SHamaidyń úrpaqtary da kóp qysym kóredi. Keibir derek kózderinde balasy Ózbekti 1980 jyly NKVD qyzmetshileri Almatynyń sayabaǵynda atyp óltirip ketkeni turaly jazylady. Bar kinási ákesiniń ne úshin jazalanyp, óltirilgenin bilmekshi bolǵandyǵy.
Jalpy SHamai turaly sóz endi ǵana aitylyp, jazylyp kele jatyr. Biz SHamaidy endi tek nasihattauymyz kerek. Sebebi, SHamaidai túlǵa qazaq eli úshin, óskeleń úrpaq úshin naǵyz úlgi tútatyn túlǵa. Mektepter ashty, halyq aǵartu salasyn damytty. Baspasózdiń damuyna ólsheusiz úles qosty. SHamai SHynasylúlynyń atyna Aqsu audanynan bir mektep bersek te artyq bolmaidy. Úrpaq jadynda máńgilik qaldyru úshin túlǵa atynda túrli jarystar, konferentsiyalar ótkizuimiz kerek. Aqyn Iliyas Jansúgirúly «Óz eli óz erlerin eskermese, El tegi qaidan alsyn kemeńgerdi» demei me?! Osy sózdi negizge alyp túlǵany tanytu úshin bar kúsh-jigerimizdi júmsauymyz kerek. Túlǵalarymyzdy túǵyrǵa shyǵaratyn bolsaq, sonda ǵana túǵyry biik túǵyrly hám ǵúmyrly el bolamyz!
Erden NÚRAHMET
Jariyalandy. – Jansúgirov kenti: «Aqsu óńiri» gazeti. №30-31.2020. -5 b.











