Aitpaqshy, «Báige!», «Kókpar!» – demekshi, Tortaidyń shekaranyń arǵy betinde qalǵan Qúla aty esine tústi. Pah, shirkin jelden de júirik edi-au, januar. Átteń!… Júrek túsy shym ete qaldy. Du ete qalǵan Qúla atqa degen saǵynyshy lezde ón boiyn ot bolyp sharpyp ótti. Saǵym arasynan qos qúlaǵyn qaishylap, auyzdyǵyn qars-qars shainap osqyrynǵan at dybysy estilgendei boldy. Oi, toba bala kúninen qúlaǵyna sińip qalǵan jaǵymdy dybys janyn jadyratyp, júregin eljiretti. Eh, shirkin qaida eken sol janynyń bir bólshegi bolǵan tekti januar! Qaiyn atasy er-túrmany men júgenin ásemdep minip alyp sylańdaǵan jorǵasymen el aralap júr – au. Kórgen júrt tańdanyp, tamsanyp, qyzyǵa da qyzǵana qarap júrgen shyǵar.
Odan árige basyn qaita-qaita shúlǵyp, alystan dúbir kútkendei eleńdep túrǵan júirik Qúlanyń búldyraǵan beinesi kóz aldyna elestedi de óne boiyn shymyrlatyp kózine jas úiirgendei boldy… Óz demine ózi túnshyqqandai qystyǵyp qaldy. Aua jetpegen keń kudesin kere demalyp,
– «Uh!..» dep tereńnen auyr kúrsindi.
Júirik Qúlaǵa degen ishki ózekte jinalyp qalǵan saǵynyshtyń auyr lebi keudeesin jaryp jibererdei bolyp tynystaǵan auamen birge syrtqa qarai lyqsydy. Ishki dúniesin sharpyǵan ystyq jalyn kók–iregin ashytyp, keude túsyn órtegendei kúige túsirdi. Sol bir qyryna búrylǵan qalpy júzi solǵyn tartyp Qúlanyń elesimen astasqan qalyń oidyń shyrmauynda qaldy. Erkinen tys ózine baurap alǵan beimálim oi túńǵiyǵy bir sátke bolsa da myna jaryq dúnieni úmyttyryp, ońailyqpen jibermestei etip myqtap qarmap alǵan syńaily.
– Iá, alǵash qalai bolyp edi – ózine-ózi súraq qoiudan bastady.
… Alańsyz ǵana aulada sheshesine qolǵabys jasap júrgen Tortai alǵash Qúla jabaǵyny ákesi Ramazan jetekke alyp qaqpadan ishke kirgende túkke túsinbei ańyryp túryp qalǵany esine tústi. Sonau jyldyń erte kóktemi kezinde ákesi Dombal sibeden eki júz bau jońyshqa men bir qap astyqqa aiyrbastap osynau kóterem Qúla jabaǵyny alyp kelgendi. Qos qoldap sál qattyraq iterseń boldy tyrań asyp qúlap qalatyndai. Móp-móldir jáudiregen beikúná ádemi kózderi ǵana júrektegi meirimińdi eriksiz oyatyp, kóńilińe jylu syilaityn siyaqty.
Ilmigen túri men áltek-táltek júrisi, ózi aryq, súiekteri yrsiǵan júdeu jabaǵyny kórip qatty ayasa da bir jaǵynan balalyq pák kóńilimen máz bolyp quanǵandy. Rasynda Qúla jabaǵy túńǵysh kórgende jylqy balasynyń ishindegi tym súrqysyzy jáne eń álsizi bolyp kóringen edi januar.
Osynau beishara haldegi jabaǵyny kóruge kelgen jaqyndary men kórshilerinen bir auyz jyly sóz esti almaǵan otaǵasy da kópke deiin únsiz qaldy. Ishki jandúniesin qúiyn soǵyp ótkendei beimazalyq halge túsirgen jaǵymsyz kóńil-kúii janyn jep, qatty qobaljytty. Balam bir quansynshy dep búl jylqy balasyn satyp aluyn alsa da mynadai jaǵdaidan keiin ákesiniń de kóńili túsip, saly suǵa ketti. Eki oily bolyp dúdámál halge tústi.
Ishtei:
– «Qalai ǵana kelise qoidym…», «Qaitsem eken, beker alǵanym-ai?..» dep ózin-ózi jazǵyrǵan ókinishtiń de úshqyny sanada sáule shashyp jalt etkendei boldy. Sol sáule kúnnen-kúnge sanaǵa salmaq salyp qana qoimai, ókinishtiń otyn mazdatyp janǵa maza bermeuge kóshti.
Kórshi-qolam men jaqyndarynyń:
– «Kóterem jabaǵyǵa sonsha shyǵyndanyp, bala boldyń ba, Reke..?»,
– Búl kóterem kókbaqa erteń-aq ólip qalady ǵoi… – degender aldynda jauap qaitara almai kádimgidei kúmiljip qalyp júrdi. Rasynda bergen jem-shóbim zaya ketip ońshala almai «Aram ólip qalsa qaitem-au…» degen jaman oi da kókeiine kóleńkelep úyalap alǵandai.
– Joq! – deiin dese jabaǵynyń túri anau ilmiip áreń túrǵan.
Sóitip kún artynan kúnder de toqtausyz synaptai syrǵyp ótip jatty. Endi birde ishtegi ókinishi janyna maza bermei jegidei jep júrgende tańerteń jabaǵyǵa jem salyp jatyp esine birdeńe túskende ózimen-ózi máz bolyp quandy. Qúlanyń yrsiǵan qabyrǵalaryn sanap kórip edi eki jaǵy teńdei eken jáne de qabyrǵa men jotasynyń arasy kádimgidei alshaq.
«Júirik bolar jylqynyń eki jaq qabyrǵalary teń, jotasy qabyrǵasynan alys bolady» degen búrynǵylardan qalǵan naqyl sózdiń esine túsui janyna sál de bolsa jylylyq úyalatty. Ishi jylyp jaqsylyqtyń nyshany ispetti bolǵan bir úmittiń úshqyny sanasynda jarq etkendei boldy. Kóńili kádimgidei kóterilip qaldy. Bolashaqtaǵy Qúlanyń júirik at bolatynyna degen senimi kún ótken saiyn kúsheiip ishki túisikke ál-quat berdi. Kóshken júrttai bolyp qúlazyp júrgen kóńilge kádimgidei medeu bolyp, bar jandúniesin jaǵymdy áserge bóledi.
Endigi kezekte Rekeń Qúla jabaǵy turasyndaǵy sózderge jauap qatarda bir jaǵy qaljyńǵa súiese, ekinshiden uaqyt óte kele ishtegi belgisiz túisiktiń maqtanyshy buyrqanyp eriksiz syrtqa teuip nyq senimmen:
– «Ái, senderdi ma! Áli kóresińder, búl degen has júiriktiń ózi bolady..?!» degende dauysy ashyq jarqyn shyǵyp maqtanyshpen tamsana aitatyndy shyǵardy. Syrt kózge des bermei dauystap aituyn aitsa da, ishtei estiler-estilmes sybyrmen bilgen dúǵasyn qaiyryp qúdaidan «Qúlanyń amandyǵyn tilep» minájat etip qoyady.
Ákesiniń álgi kelemejdegenderge alǵashqydai emes masattana aitqan qarsy jauabyn alǵash estigende «Rasynda Qúla jabaǵy turaly aityp jatyr ma?…» dep Qúla men ákesine kezek qarap tań qalǵany bar. Keiinderi ákeniń aibar sózi búǵan da áser etip Qúlaǵa degen erekshe bir yqlasyn oyatty. Áueli qiyaly úshqyr bala kóńiline túrtki bolyp armanyna qanat bitirgenin qaitersiń. Úshqyr qiyalynyń qiyandaǵy kóz jetpes zeńgir kóginde Qúla jabaǵysy altynnan júgen taqqan, kúmisten qanaty bar, auzymen qús tisteitin álemde teńesi joq has túlpar bolyp elesteitin.
Sóitip, sol kúnnen bastap jetekke alǵan Qúlasyn Tortai qasynan eki eli tastaǵan emes. Qolynyń sheberligi bar ákesi ileui qanǵan qyzyl qaiystyń ár jerine kúmisten órnek salǵan ádemi júgen de jasap berdi. Jaiy jaqsy bolyp, baby kelisse jylqy túligi tez ósetin januar emes pe?!… Jem-shóbi de uaqtyly bappen berilip, kútimi jaqsarǵan Qúla kúnnen-kúnge, aidan-aiǵa tolysyp, júni tyqyrlana jyltyrap kádimgidei et ala bastady.
Qamys qúlaǵyn qaishylap, jylan basy doǵadai iilgen moinyna jarasyp, aldyńǵy tip-tik eki ayaǵy, maimaqtau artqy ayaqtarymen, júmyrlana bitken túyaǵy úilesip symbyldai bolyp túrǵan erekshe túrysynyń ózi kórgen jannyń nazaryn birden eriksiz ózine audartatyndy.
Alǵash kórgen kezde jaqtyrmai, jabaǵyny mazaqqa ainaldyrǵan jaqyn-júraǵattar endi uaqyt ótken saiyn erekshelenip kele jatqan syrtqy túrqymen, sylań qaqqan jorǵa júrisimen búkil eldi ózine elite bastaǵan Qúla qúnanǵa qyzyǵa da, qyzǵana qaraityndy shyǵardy.
Kúndegi kúibeń tirliktiń ayasyndaǵy uaqyt shirkin zymyrap ótip jatty. «SHyn júirik bap tilemes…» degendei qúnanǵa tolǵan shaǵynda qúry bosqa maqtaǵansha bir baiqap kóreiinshi degen oi keldi qojaiynǵa. Sonymen ne kerek jeńil-jelpi jaratyp, onsha-múnsha ashy terin alǵan Rekeń eshkimge qúlaqqaǵys qylmai-aq Qúlany «Qúnan báigege» qosyp kep jiberdi. Jaman emes, otyz shaqty qúnandardyń ishinde astyńǵy erni salbyrap, eki tanauy ysqyryp on bes shaqyrymdyq báigede ekinshi bolyp keldi. Búl tosyn jańalyq kóptiń kókeiine oi salyp birazyn oilandyryp ta qoidy. Jylqy balasyn bir kórgennen tanityn aituly atbegiler «Baǵasyna qaramaimyz qansha dese de satyp alsaq!» dep sóz salǵandary da boldy. Olarǵa Rekeń:
– Tortaiyma arnaiy satyp ápergenmin. Eshkimge de satpaimyn!-dep kesip aitty. Sodan búl áńgime biraz uaqyt duyldap baryp támám boldy.
Áke men balanyń taudai talaby men úkilegen úmitin aldamaǵan Qúla qúnan eldiń auzyna ilikti. SHabys kezindegi ayaq alysy, qabyrǵadan alys túratyn shyntaǵy men salpyq erni, daliǵan qos tanauy, oinaqshyǵan otty kózderi bári-bári birshama uaqytqa deiin aimaqtaǵy úlken-kishiniń áńgimesiniń negizgi arqauy boldy. Uaqyt zymyrap qylyshyn súirep qys ta kelip jetti. Ádettegidei qaitalanǵan qarabaiyr kúibeń tirlik ayasyndaǵy kúnder de bir-birin qualaǵan asau tolqyndardai birtindep ótip jatty.
Ashy til men súq kózden saqtanǵan ákesi Qúlany dónennen asyp bestige ayaq basqanǵa deiin barynsha kórer kózge eleusiz etip kóp maldyń biri qatarynda ústady. Izdep kelip súrau salǵandarǵa:
– Ái, qaidam… Júr ǵoi mal ishinde – dep ádeii samarqau ǵana jauap qatady da áńgime auanyn dereu basqa jaqqa búrmalai jóneledi. Onysy súmbildei bolyp oinaqshyp túrǵan Qúlaǵa kóz nemese til timesin –degen oimen súq kóz ben ashy tilden saqtanǵan túri.
Mine, nege deseńiz onyń da ózindik sebebi bar ǵoi. Solai. Kelisti bolyp tolysyp qalǵan oraq mańdaily Qúlanyń dene túrqy úzaryp, qúlan jony kújireiip, ayaqtaryn silki tastap erkin júretin kelisti júrisi men keń keudesi kóz tartarlyq bolyp túratyndy. Jalpy zer salyp qaraǵan mal tanityn zerek janǵa túp tegi jelmen jarysqan neken sayaq kezdesetin arǵymaq attyń túqymy ekendigin top jylqynyń ishinde anadaidan-aq menmúndalap baiqatyp túratyn jaǵdaiǵa jetti.
Sóitip, osynau uaqyt ishinde qazaqta baiyrǵydan kele jatqan áli kúnge deiingi qoldanystaǵy yrym-tyiymdarynyń bárin jasap-aq baqty. Sol úshin de «Tek júrseń – toq júresiń!» degen qaǵidany ústanyp biraz uaqyt úmyttyryp baryp, bestige tolǵan shaǵynda Rekeń shyndap kiristi.
Jabuyn jauyp, el kózinen tasa aimaqta tań bozynan nemese keshki eleń-alańda júgirtip ashy terin aldy. Jabyq qorada ústap, kúnine bir uaqyt búlaqtyń taza suymen suaryp, taza súlymen jaratty. Aradaǵy merzimdi uaqyt ótkende súliktei bolyp jaraǵan Qúla, bir qyrym artyq eti joq, juan tizesi men bota tirsegi bir-birine úilesip, túgi jyltyraǵan súlu músin denesi kóz suyrardai ásem bolyp shyǵa keldi.
Saryla kútken sátte jetti. Baryn kiip tobylǵy qamshysyn sipai qamshylaǵan Tortai sársenbiniń sátinde ákesiniń sońynan ergen boida ekeulep toi bolatyn jaq tústikke aparatyn eski súrleu jolǵa tústi. Keide jele jortyp endi birde maida jorǵamen taipalaǵan Qúlanyń júrisine jany súisinip, ainalaǵa shekeden qarap «Meni kórdińder ma?..» degen syńaida quanyshtyń buyna júregi jarylardai bolyp masattanyp keledi.
Ákeli-balaly ekeuiniń bara jatqan toiy Naiman Matailary arasynda otyrǵan Suannyń úrpaǵy Túrdaqynnyń úly men qyzyn úi-jáiimen ózderi otyrǵan Qaratastynyń irgesindegi «Toqtarbai málige» kóshirip ákelgenine orai aǵaiyndy Núrbek pen Núrahmettiń búkil aimaqty shaqyryp jasap jatqan toiy edi. Sebebi, Túkeń kózi tirisinde eki balasyn osy aǵaiyndaryna amanattap ketken bolatyn. «Amanatqa – qiyanat» bolmaityndyǵy ár qazaqqa beseneden belgili jaiyt.
Iá, toi qonaqtary arasynda osy óńirge esimderi belgili – Útybala bai, Tashyn kadr (elder Qazaqbai atap ketken ákim) sibeler, jalpy sibeler kóp túratyn auyl «Jańa SHári» atalady. Odan árige tórt-bes shaqyrymda Matailardyń auyly. Pulemeshkin, Sashka degen orystar, Albannyń jaqsylary, Qyzaidyń, Naiman Mataidyń myqtylary men bailary bári-bári bar. Mine, osylardyń bári osynau jaqsylyqtyń qúrmetti qonaqtary boluda.
Saudager, bir jaǵy myrza Suan Aqsha Tanabaidyń Núraqyny, Qoshqar Bútarbai aqalaqshy, Alban Otarbai, ataqty kókparshy Molaq Áshim taǵy basqa da men-men degen el jaqsylarynyń bári-bári osy quanyshty jaqsylyqta bas qosty. Atalǵan jaqsylyqqa niettes bolyp kelgen barsha jannyń júzderi jadyrańqy, kózderinen bir-birine degen jylylyq pen meiirimniń, bauyrmaldyqtyń shapaǵaty tolassyz shashyrap túrǵandai…
Kúzgi egin-tegin jiylyp, aua raiynyń da ystyǵy qaityp, suyq túse qoimaǵan sarabdal der shaǵy. Elge de, malǵa da jáili aua raiynyń tamyljyp pisip ábden tolysqan uaqyty.
Sondai-aq, symbyldai bolyp ósken jigitter men qyz-kelinshekterdiń qyzyldy-jasyldy kiinip bir-birine qiyastai qarap, syqylyqtai kúlgenderi qandai jarasymdy. Jastar altybaqan tebisip, qyz ben jigit aitysyp degendei duyldasuy ózi bir tóbe. SHyn ǵashyqtar ońashada tabysyp, syńaryn izdegen jastardyń biri ekinshisine synai qyryndaǵan dumandy shaqtardyń da naq qyzyqty kezi. Bozbala men boijetkender arasynda habarshy bolyp júrgen jeńgetailar da alǵan syi-siyapattaryna máz – meiram boluda.
Búl toidan basqa da – bireuler kelin túsirip, endi bireuleri qyz úzatyp degendei toi-tomalaqtyń kóbeiip, aǵaiyn-tuys, qúda-jegjattardyń bir-birimen qaitqan qústai qauqyldasyp qúshaq jaiyp, ańqyldaǵan aq kóńilderimen quana qauyshqan shaǵy. Bireudiń jasaǵan jaqsylyqtary kelesi bir quanyshqa úlasyp jatqan el ishindegi irili-úsaqty yrdu-dyrdu tamashanyń naǵyz qyzǵan dumandy kezeńi bolatyn.
Sol úshin de jolǵa shyqqan ákeli-balaly ekeui el kózinen tasalau kóne súrleulermen júrip otyryp besin uaqytynda dittegen jerlerine de kelip jetti. Jabudan shoqtai janǵan kózi ǵana kórinetin, oinaqshyǵan Qúla attyń ústinde eki taqymyn qysa ústap, qazyqtai qazdiyp nyq otyrǵan úlyn kórgen áke de quanyshtan tóbesi kókke bir eli jetpei túr-au. Jol boiy ishtei «Tifái!», «Tifái!», «Tifái!» dep úsh túkirip, ata-babasynyń áruaǵyna qaita-qaita minájat etip, Jaratqannan barynsha medet tilep, biletin dúǵasyn neshe qaitara qaitalaumen keledi.
Qúshaq jaiyp qarsy alǵan naǵashylary jarqyldap qúraq úshyp kútip aldy. Tortaidyń naǵashy júrty da ońai jandar emes. Sol Suandaǵy atalas Qúdaiberdi ruynyń Tásibeginen taraityn ataqty Báiterekten – Áldibai, Mánibai, Kúreń, Dopshyn degen myqtylar. Áldibaidan – Bázil bi, Túrap, Jaqyp tuǵan. Bázil biden – Orman, SHaltabai, Tezekbai, Núrsálim (Keńes úkimeti kezinde «bandy» atanǵan), Kúnbolat degen azulylardyń úrpaqtary. Búndaǵy aitpaǵymyz Tortaidyń sheshesi Kúlshaiza SHaltabaidyń qyzy.
Mal soiylǵan, asta-tók dastarhan jaiylyp aldyn ala alystan kelgen qúda-jekjat pen qonaq bitkenniń bári de qoshemet pen qúrmetke bólenude. Sonymen tań atyp, toidyń da abyr-sabyr tirshiligi jalǵasyn tauyp jatty. Birin-biri tirshilik aǵysymen júrip kórispei ketken tamyr-tanystardyń qúshaqtary aiqasyp, jairańdasa amandasyp máre-sáre bolyp jatyr. Ásirese, kesheli beri barsha júrt asyǵa, keibiri taǵatsyzdanyp saryla kútken toi qyzyǵy da bastaldy.
Odan árige kúres bitip, kókpar tipti qyzyqty, tartysty ótti. Qalyń júrt neshege bólinip ózderiniń kókparshylary serkeni alsa boldy bilekterin sybana bar dauystarymen sheke tamyrlary adyraiyp, qyzyna aiqailap dem berip jatty. Ásirese taqymy myqty kókparshylar – Molaq Áshim, Alban Otarbai, Qúdaiberdi Jabyqbai, sibe Opyrbai, orys Vasьka eldiń aiǵai-shuly úrandatqan qoshemetine qaryq boldy.
Sondai-aq, symbyldai bolyp ósken jigitter men qyz-kelinshekterdiń qyzyldy-jasyldy kiinip bir-birine qiyastai qarap, syqylyqtai kúlgenderi qandai jarasymdy. Jastar altybaqan tebisip, qyz ben jigit aitysyp degendei duyldasuy ózi bir tóbe. SHyn ǵashyqtar ońashada tabysyp, syńaryn izdegen jastardyń biri ekinshisine synai qyryndaǵan dumandy shaqtardyń da naq qyzyqty kezi. Bozbala men boijetkender arasynda habarshy bolyp júrgen jeńgetailar da alǵan syi-siyapattaryna máz – meiram boluda.
Búl toidan basqa da toi-tomalaqtyń kóbeiip, aǵaiyn-tuys, qúda-jegjattardyń bir-birimen qaitqan qústai qauqyldasyp qúshaq jaiyp, quana qauyshqan shaǵy. Bireudiń jasaǵan jaqsylyqtary kelesi bir quanyshqa úlasyp jatqan el ishindegi irili-úsaqty yrdu-dyrdu tamashanyń naǵyz qyzǵan dumandy kezeńi bolatyn.
Túski úzilisten keiin ortaǵa shyqqan toi belsendisi Elshibek Núraqyn báigeniń bastalǵanyn elge jariya etti. Elu shaqty alaman báigeniń attary Jańa SHáriniń tómengi jaǵynan bastap Toqtarbai málisiniń batysyndaǵy «Báige alańǵa» deiin shabatyn bolyp kelisildi. Áshim óziniń dáu qara júirik atyn, Núrahmet óziniń shabdar jirenin, Tortaidyń Qúlasy, sibe Opyrbaidyń Qyzyl Qasqasy, jaqsy at kórse janyn salatyn Naiman Mataidyń Eseibeginiń Tobylǵy torysy taǵy osy aimaqqa áigili eń myqty, júirik degen attardyń bári búgin baq synaspaq. «Baq shaba ma, álde bap shaba ma?»-degen babalar támsilindegi ǵibratty sózde aitylǵandai el auzyndaǵy maqtauly sáigúlikterdiń synalar syn saǵaty jetkendei. Iá, mynau jinalǵan barsha júrtqa ony búgingi toidaǵy mine-mine bastalǵaly túrǵan alaman báige nátijesi kórsetpek.
Jarshy márege deiingi araqashyqtyqtyń úzaqtyǵy shamamen 25-30 shaqyrymdy qúraityndyǵyn da eskertip ótti. Bas báige-túie bastatqan bir toǵyz, birinshi orynǵa-besti at ertúrmanymen, ekinshi orynǵa – kilem jabylǵan qúnan, úshinshi orynǵa ógiz beriletin bolyp, júldeli oryndar da kópshilikke jariya etildi. Báigege tigilgen qomaqty júlde qoryna riza bolǵan kópshilik qiqulap, qol shapalaqtap rizashylyqtaryn bildirip jatty.
Al, báigege at qosqandardyń ábirjuleri tipti erekshe, uaiymnan qoldy-ayaqqa túrmai júr desek artyq aitqandyq emes-au. Al, Qúla júiriktiń tileuin tilegen Rekeń bastaǵan Qanǵoja áuleti men jaqyn-júraǵaty máre syzyǵy men halyq arasyn bólip túruǵa arnaiy tigilgen aq jalauǵa tayau qatarlasa toptalypty. Bári de bir qúdaiǵa minájat etip Qúla men Tortaidyń tileuin tilep niet etude. «A qúdai!.. Iá, Áruaq qolda!» dep Jaratqanǵa jan-tánimen úiyp, bar biletin dúǵalaryn qaitalap, syiynyp túr.
Búgingi báigeniń qyzyǵyn tamashalauǵa jinalǵan halyq ainala alaqandaǵydai kórinetin «Báige tóbeniń» basyna bir kisidei jiylǵan. Salt attylar men túie, ógiz arba mingen kempir-shal, bala-shaǵany qospaǵanda jayau-jalpylap toi tamashasyn kóruge kelgen júrttyń syrtqy kórinisi qúmyrsqanyń ileuine úqsaidy. Tipti qújynaǵan halyqta esep joq. Sonymen ne kerek kún besinge jetpei kóz úshynda búldyrap búrqyraǵan shań da kórindi. Taǵaty tausylǵan keibir kisiler bar dauysymen úranǵa shyqqan batyr atalarynyń esimin atap aiǵaiǵa basty.
«Báige alańdaǵy» barsha júrttyń kózi de, nazary da qyzuy qatty buyrqana saqyrlap jalyny temir balqytardai qainaǵan qara qazannyń buyndai qoyu qara shańdy búrqyrata sońdarynan shúbaltqan shabandozdarda. Demderin ishine tartyp aqqan júldyzdai zulap kele jatqan qara noqattardan kózderin alar emes. Endi bireuleri ishke tartqan demi men qadalǵan kózderine deiin, bári-bári qybyr etpei aldyǵa úmsynǵan keiipte qalshiyp qatyp qalypty. Syrt kózge beine bir qazdiǵan jansyz balbal tastardy elestetkendei… Birtindep jaqyndaǵan saiyn qara noqattar da zoraiyp adamnyń, attyń súlbalary aiqyndala bastady. El ishindegi búrynnan auyzekide aitylyp kele jatqan «Aluan-aluan júirik bar, áline qarai shabady» degen sóz naq osy mezet turaly aitylǵan bolsa kerek-ti. Jalaulaǵan jaldaryn jel taraǵan ár attyń shabysy da, ayaq alysy da san túrli. Alystaǵy búldyraǵan saǵymmen astasyp beine bir túyaqtary ot shashqan kentavrlar toby aspannan qúldilai kóship jerge túsip kele jatqandai eles beredi. Bir-birine eshbir úqsamaityn bauyryn kósile jazyp qaita jinaǵan júirikterdiń úshqyrlyǵyna kóz súisinedi. Túyaqtarynan ot shashyp jelmen jarysqan qaitalanbas keremet súlu ásem qozǵalystaǵy sáigúlikter beineleri ón boiyńdaǵy qanyńdy tulatyp, delebeńdi qozdyryp, janyńa tolaiym kúsh-quat bergendei seziledi.
– «Iá, áruaq qoldasyn!..», «Jaratqan iem jar bola gór!?…» degen dauystar da estile bastady.
Alamannyń dúbiri sát saiyn jaqyndap, taǵaty tausyluǵa shaq túrǵan nópir halyqtyń esin tipten aldy. Kimniń, kimge Jaratqannan medet tilep jatqanyn aiyryp bolmas alasapyran kúi bastaldy. Attar márege jaqyndaǵan saiyn aiǵai-shu kóbeiip báigege qúshtarlyǵy qozǵan qalyń halyq bir-birin tyńdaudan da qaldy. At súlbalary aiqyndalar jerge jetkende 7-8 júiriktiń ishinen eki at suyryla alǵa shyqty, Núrahmettiń SHabdary men Tortaidyń Qúlasy. SHabdar júirikti tanyǵan Qúdaiberdiler qúlaq túndyrar dauyspen:
– «SHap!», «SHap!, Bas qamshyny!…» degen aiǵaiǵa basty.
– Ekinshisi kim? Myna Qúla at kimdiki?..- degen dauystar kópshilik arasynan estilip jatty. Jan-jaǵynan súrasyp bireuleri bastaryn ońdy-soldy shaiqasa, endi biri maqúldap jatqan qalyń júrt…
Qúlany jyǵa tani almaǵan kópshilik bir sátke ańtarylyp tyna qaldy. Sóitkenshe bolmai etiginiń ókshesin bezei tebingen Tortai aq jeidesiniń jelpini suyldap alǵa oza bastady. Qarysqan qoldaryn jazyp tizginde jiberui sol-aq eken kómbege qarai atyryla úmtylǵan Qúla adyrnadan bosaǵan súr jebedei alǵa qarai atylyp shyǵyp júldyzdai aqty. Sińirli tik ayaqtary barynsha sozylǵanda bauyry túp-túzu taqtaidai bolyp jazyldy. Iesiniń emeurinin qimyl-qozǵalysynan jańylmai sezetin qylyshtai qylshyldaǵan Qúla sol aǵyzǵan qarqynmen SHabdardan ozǵan qalpy birinshi bolyp máre syzyǵyn kesti. Antalaǵan el-júrttyń úrandaǵan aiǵai-shuy qúlaqty túndyryp, ainalany jańǵyrtty.
– «Iá, áruaq! Aqsarbas!…» dep sol qaptaldan shauyp kelgen kishi ákesi Ábilda tizginge jarmasty. Eki ókpesi solqyldap, sauyrynan shúmektep aqqan terge shylanǵan Qúlany jetekke aldy. Oń jaqtan kelip janasqan Ábilǵazy ákesi qol-ayaǵy qarysardai bolyp qatqan Tortaidy eki qoltyǵynan qapsyra ústap aqyryn ǵana eppen kótergen qalypta lyp etkizip attan túsirip aldy.
Qaumalaǵan júrttan shoqyraqtata jeldirtip shetke qarai alyp shyqqan Ábekeń eki iininen demalyp túrǵan júirikti samaldatuǵa kiristi. Áudem jerge jetkesin qaita ainalyp bayaulata júrip jetegindegi Qúlany aqyryndap suyta bastady. Sóitkenshe bolmai aqqan teri qatyp qalmasyn dep qalbalaqtap qol-ayaǵy jerge timei quanyp júrgen Rekeń de jabuyn ákelip jauyp jatty.
Qúshaǵyn jaiyp alyp qarysqan qol-ayaqtaryn jazyp ainalyp júrgen Tortaidyń kózindegi ot shashqan shattyq pen myń qúbyla núrlanǵan júzindegi quanyshty jái sózben aityp jetkizu ái, múmkin emes-au, sirá?!….
Ákesi Ramazan da qos janardan aqqan quanyshytyń kóz jasyna qaramai emirene kelip balasyn qúshaǵyna aldy. Qaumalap, qolpashtaǵan aǵaiyn-tuystyń quanyshynda tipti shek joq. Qúla at pen Tortaiǵa degen shynaiy yqylas pen izgi nietterinen tuyndaǵan aqjarma tilekterin jaudyryp, batalaryn berip jatyr. Sol kúni-aq barsha júrtty tań-tamashaǵa qaldyrǵan Qúlanyń júiriktigi búkil aimaqqa máshhúr boldy. Jańa tanylǵan taǵy bir sáigúliktiń ataq dańqy sharyqtap búkil áulet aspandaǵan qúrmet pen quanyshty sátti basynan ótkerdi.
Bas báigeni ielengen Tortaidyń aidarynan jel esip, baqyttan basy ainaldy. Jabu japqan Qúlasyn jetekke alyp jorǵalatqan kúii, qalyń jaudy jalǵyz japyryp jusatqan has batyrdai bolyp zor da asqaq abroimen, úlken qoshemetpen aidarynan jel esip úiine qaitty.
Ertesi kúni sáske tústiń sátinde bir semiz jabaǵyny soiyp, asta-tók dastarhan jaiǵan Rekeń men Kúlshaiza alǵashqy báigeniń quanyshyn el-júrtymen bólisti. Jaqyn-juyq mańaidaǵy at ústinde júrgen, esim-soilaryn estigen júrt eleń ete qalatyn saiypqyran jigitter men el aǵalarynyń báriniń basyn qosyp shái berdi. Jiylǵan el-júrt dastarhandaǵy dámnen auyz tiip, aqjarma tilekterin aitty. Dastarhan basynda keshegi alaman báigede múqym júrttyń esin alyp tań-tamasha jasaǵan Qúlanyń jelden asqan júiriktigi men Tortaidyń atqa shapqandaǵy eptiligi men zerektigi de nazardan tys qalǵan joq. Osynau jaqsylyqta bas qosqan barsha aǵaiyn men el aǵalary emen-jarqyn ashylyp, áńgime-dúken qúryp arqa-jarqa bolysty. Keńinen bir kósilip áńgime men ázil-qaljyńnyń da túr-túri aityldy-au. Sóz sońy aqsaqaldardyń ystyq yqylasy bata beru rásimimen ayaqtalyp, barsha halaiyq zor rizashylyqpen tarqasty.
Odan keiin de talai toidyń báigesiniń aldyn bermei qanjyǵaǵa bailady. «Er qanaty – at!» degen el auzynda jii qaitalanatyn naqyl sózde aitylǵandai Qúla júirik búkil aimaqqa dańqy shyqqan tanymal jylqy bolyp áulettiń, aǵaiynnyń aibary men maqtanyshyna ainaldy. Júirik attyń arqasynda ásheiinde kóptiń bii sanalatyn Tortaidyń da esimi kópke tanylyp málim boldy.
Áueli ótken jyldardaǵy kezekti kúzgi saban toida osy júirik Qúlaǵa qatysty taǵy bir aimaqtaǵy eldi eleń etkizgen aituly qyzyq uaqiǵa bolǵan edi. Keiingi kezderge deiin úzaq uaqyt boiy el auzynan túspei birden-birge aitylyp júrdi. Búl endi Qúla júirik turaly aitylyp júrgen ańyzǵa bergisiz áńgimelerdiń bir parasy ǵana.
Onyń mánisi sol jylǵy saban toida bolǵan «Qyz quu» oiyny kezinde búl sáigúlikti kórshi auyldyń Aiymhan atty qyzy mindi emes pe?… Ol qyzdyń da zeregin kórmeisiń ba..?! Saǵaǵyna júdyryq siyatyndai keń, tar sauyry men keń myqyndy at tóresin jazbai tanyp birden esi ketken-au shamasy. Súmbidei súlu músindi, eki kózi shoqtai janǵan toi dúbirine elitip basyn silki shúlǵyp, oiqastap elirip túrǵan Qúlaǵa kózi túskeni sonshalyq:
– «Men tek myna Qúla atty minemin! Áitpese jarysqa shyqpaimyn!…» – dep birdemde qyrsyqannan álekti salady ǵoi. Qansha aitsa da kónbeidi. El aldyndaǵy toi shartyn búzu ábestik sanalǵandyqtan ainalasyndaǵy aǵaiynnyń amalsyz kónuine tura keledi. Demek, sóitip qyzdyń aitqany oryndaldy.
Jalpy Aiymhandy bári de syrttai tanityn. Kórshi auyldaǵy ózimizdiń Suan Qasen aǵanyń erkeletip ósirgen, ashyq jarqyn, aqkóńil, erminezdi qyzy-túǵyn. Óziniń bal-búl janǵan júzi de súikimdi, bet bitkenniń óńdisi bolatyn. Ol bolsa attyń «…ekpini de, basy da qatty»-dep eskertu aitqan úlkenderge auzyn búrtityp:
– Kishkene kúnimizden atqa minip ósip kelemiz ǵoi, sizder-aq qaidaǵyny aitady ekensizder! – dep eshbir sózdi qúlaqqa ilmedi.
Sodan aitqanynan qaitpai túryp alǵan qyzǵa:
– «…tizgindi bos jiberme» degendi qaita-qaita eskertip, amalsyz qyzdyń aitqany bolyp Qúlany mingizip ortaǵa jiberedi.
Ásheiinde kóptiń kóziniń qúrty bolyp júrgen súlu músindi januarǵa mingen qyzdyń súikimdi júzinde maqtanyshtyń sáulesi oinap tipti ekeui de bir-birine jarasyp tolǵan aidai tolysyp qúlpyrǵannan jainap ketti. Áp degennen-aq júirik attyń buyna elitti me, úlkenderdiń sózin erkelikke salyp eren sanamaǵan sholjań qyz tizgindi erkine jiberip guildei soqqan samal jelmenen jarysa oinap, qústai úshty. Áigili úshqyr Qúladaǵy Aiymhanǵa Qyzaidyń Sabaz esimdi men-men degen aituly jigiti astyndaǵy atyn qansha qamshylasa da jete almady. Qarymta shabysta baiǵús jigit Aiymhannyń qamshysynyń astynda qalyp ońbai tayaq jedi-au.
Kópshiliktiń aiǵai-shuy men ústindegi qamshysyn yshqyna siltegen qyzdyń ekpinine elirgen Qúla márege jetkende toqtaudyń ornyna bas bermegen kúii tamashalap otyrǵan júrtqa qarai tikesinen alyp qashty. Attyń asa qatty ekpininen seskengen júrt taptap ótip bazbireudi maiyp qylmasyn dep artqa shegingennen ekige qaq jaryldy. Toi qyzyǵyn tamashalauǵa jiylǵan qalyń nópirdiń ortasynan sytylyp shyqqan at tipti bauyry jazylyp tórt ayaǵyn barynsha sermegende shabysyna at túgili shań ilese almai qaldy.
– «Ústa!», «Toqtat!», «Tizgindi jiberme!..» dep jaqyndary bolsa kerek janúshyra aiqailaǵan 3- 4 jigit sońynan ilese quyp ketedi.
Auyzdyqty qars-qars shainap, eti qyzyp, kózi shoqtai janyp alǵan Qúla júirik sońynan shyqqan qiquǵa qúlaǵyn qadap alyp odan saiyn elire túsedi. Sol bas bermegen boida oinaqtap eńistegen jadaǵai saiǵa qarai qúiǵyta shabady. Odan ármen qarai kilt oń qaptalǵa búrylyp alady da auyl shetindegi astyq saqtauǵa qazylǵan úralar bar jerge tike tartady ǵoi. Quǵynshylarda jan qalmady bar dauystarymen:
– «Toqta!», «Basyn tart!..» dep qansha aiǵailasa da ábden esi shyǵyp, tizginmen alysamyn dep bilegi talǵan qyzdyń áreketinen esh qairan bolmady. Iyǵy talyp qolynan ál ketken qyz tek qos qoldap erdiń qasynan ústaudan basqaǵa shamasy da qalmady. Sońynan shyqqan aiǵai men qiquǵa ábden esi kete elirip, denesi qyzyp alǵan Qúla at bas bermedi. Záre-qúty qashyp túla boiyn úrei bilegen qyz bir uys bolyp búrisken qalpy at ústinde shyńǵyra «Apalap…» aiqailaǵan qalpy kete bardy.
Sońynan shyqqan jáne ústindegi qyzdyń aiqaiyna odan saiyn qútyryna shauyp zulaǵan Qúla at orqoyandai orǵyp sol aǵyzǵan qalpy esh kidirmesten aldynan kezikken úsh úradan da kezek-kezek qarǵyp ótedi. Ári ótip baryp kilt búrylǵanda baiqaldy, tizgini salaqtaǵan qalpy ústinde adamy joq oiqastap shetke qarai shyǵa bergen edi. Jaqyn juyqta eshkim joǵyn sezgen januar tipti erkinsip ainalasyna osqyryna qarady. Odan qúiryqty kókke shanshyp bir-eki tulap aldy da saiǵa qarai qúiyndatyp, sońynan búira shańdy búrqyratyp shapqan boiy alystai-alystai kózden ǵaiyp bolady. At jaiyna ketip, esin jiǵan qalyń júrttyń bir bóligi qyzǵa qarai júgirdi.
Keiin bildik úshinshi úradan sekirgende esi shyqqan Aiymhan shalqalaqtap baryp qaita túzelemin degenshe ózine-ózi ie bola almai qalyp, eki qoly aua qarmaǵan boida etpettegen qalpy úranyń ishine qúlapty. Onyń qúlaǵanyn baiqap qalǵan birshama el, shuyldap:
– «Óldi-au, óldi!!!..» dep qyz qúlaǵan jaqqa qarai túra júgiredi.
Jedeldetip jetken attysy bar, jayauy bar qaumalaǵan barsha júrt úra túbinde talyp jatqan Aiekeńdi ulap-shulap júrip syrtqa kóterip alyp shyǵarady. Qaita táleiine qarai astyq saqtaityn shúńqyrdyń túbine saban tóselgen eken.
Sodan sút pisirim uaqyttan keiin esin jiǵan qyz áke-sheshesimen, «Endi qaitemiz-ai?!…» -dep qorshap túrǵan kópshilikpen jylap kórisedi ǵoi. Al, Tortai bastaǵan 4-5 jigit aqkóbik bolǵan Qúla júirikti qualap sońynan ketti. Áiteuir ne kerek qaumalap júrip áreń ústaǵan Qúlany tún jarymda úige ákelgen edi. Qyzdyń aman-sau ekenin estigen soń kóńilderi jailanǵan olar da as-suyn iship tún aua demaluǵa yńǵailandy.
Sóitip, Aiym qyzdyń bir erkeliginiń arqasynda qalyń júrt máńgi este qalarlyqtai bolyp bir dúrligip baryp basyldy…
Keiinderi 1955-59 jyldarda Qytaida eli aumaǵynda da kommuna bastalady. Mine dál osy kezde jekeniń menshigindegi barsha mal men múlikti «ortaqqa» alypty. Amal joq ókimetke qarsy kele almaisyń 1958 jyly sol «ortaqqa» ilingen Qúla júirikti úkimet tárkilep alyp ketedi. Sodan «ortaqqa» tárkilengen qairan Qúla atty bes audannyń ústinen qaraityn sottyń bastyǵy bolǵan qazaq azamaty qyzmettik kólik retinde mingen eken.
Sóitip kúnderdiń kúninde túrmege túsken bir qazaq jańaǵy bastyqtyń aty bolǵan Qúla júirik pen basqa da jylqylardy suǵaryp, shóbin salyp kútip baptaushy bolyp júredi. Mal tanityn malsaq jan bolsa kerek, ańdyp júrip bir qapysyn tauyp basqa jylyqylarmen birge at suǵaruǵa aparǵan kúnniń bir sátinde áigili Qúla júirikke minedi de qashyp ketedi.
Sońynan quǵan quǵynshylar shańyna da ilese almai adasyp qalady. Sol ketkennen mol ketip, álgi adamdy da, júirik Qúlany da odan keiin eshkim qaityp kórmepti. Keiingi bizge jetken keibir auyzeki estelikterde sol minip qashqan adam toqtamaǵan kúide Qorǵasqa jetip, shekaradan beri sovetke ótip ketken eken – degen ańyzǵa bergisiz qyzyqty áńgime aitylady. Biraq, onyń qanshalyqty ras álde ótirik ekendigin de eshkim tap basyp aita alǵan emes!?…. Iá, solai ǵúmyrynyń sońy júmbaq jaǵdaiǵa úlasqan júirik Qúlanyń hikayasy sonymen ázirge támám boldy ardaqty aǵaiyn!?…
Sol bir baqyttan basy ainalǵan mynau jalǵannyń sol bir teńdessiz kúnderi men sátteri búginderi kóńil tórindegi bualdyr saǵymǵa ainaldy. SHirkin, solardyń bári de ózi eń bir bazarly, merekeli, dumandy uaqyttar eken ǵoi.
– Átteń-dedi ishtei kúrsingen Tortai.
– Sol bir baqytty kezeńder qas-qaǵym sátke bolsa da taǵy ainalyp kelse ǵoi, shirkin-ai..?! – degen armannyń áserli elesinen birazǵa deiin aryla almady.
Sóitkenshe bolmai:
– «Keldik! Osy jerden túsesizder!»-degen júrgizushiniń shańq etken ashy dauysy eńsesin basqa auyr oidan demde aryltty.
Ózine-ózi kelip jan-jaǵyna qaraǵan Tortai ákesiniń:
– «Jinalyńdar, Saryózek stansasy osy eken, endi kelesi poezǵa otyrymyz…» degen búiryǵymen kólikten lyp etip sekirip jerge tústi. Inisi Qojataidy ertip júkterdi túsiruge yńǵailandy.
Q. Ibraiymjanov,
Jarkent qalasy,
ólketanushy.











