Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Arnaıy jobalar Konferensııa

Alyp Sivers almasy

ejelgı kielı landşafttardan ūlttyq igılık märtebesıne deiın

admin
2026/09/23
Konferensııa, Qajet aqparat
0
Алып Сиверс алмасы

Annotatsiya: Sivers almasy (Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.) — relikti túr, mádeni alma sorttarynyń kópshiliginiń negizgi arǵy tegi ári «Jońǵar Alatauy» memlekettik últtyq tabiǵi parkiniń biregei tabiǵi nysany. Maqalada onyń Jetisu óńiriniń tarihi-mádeni jáne tabiǵi birliginiń tiri nyshany retindegi róli qarastyrylady. Qola dáuirine jatatyn Tasbas qonysy men ortaǵasyrlyq Tashbúlaq qalashyǵynan alynǵan arheobotanikalyq derekter, molekulalyq-genetikalyq zertteuler jáne klon-sorttardyń biohimiyalyq taldauy negizinde búl túrdiń jabaiy populyatsiyalary mádeni alma túrleriniń qalyptasuynda sheshushi ról atqarǵany jáne joǵary genetikalyq ári sharuashylyq qúndylyǵyn saqtap otyrǵany kórsetilgen.

Maqalada alyp aǵash pen tabiǵi jaǵdaida saqtalǵan (in situ) baiyrǵy populyatsiyalarǵa, sondai-aq Sivers almasynyń 170 formasy tabiǵi ortadan tys (ex situ) saqtalatyn Botanika jáne fitointroduktsiya institutynyń kollektsiyalyq qoryna «Ǵylymi tabiǵi obъekt – últtyq igilik» mártebesin beru qajettiligi negizdeledi. Búl mártebe genetikalyq qordy keshendi qorǵauǵa, ǵylymi zertteuler men ekoturizmdi damytuǵa jáne akademik A.D. Jańǵalievtiń ǵylymi múrasyn jalǵastyruǵa múmkindik beredi.

Túiin sózder: Malus sieversii, Jetisu, Jońǵar Alatauy, arheobotanika, Jibek joly, genetikalyq ártúrlilik, últtyq igilik, kollektsiyalyq qor.

Sivers almasy (Malus sieversii) — qazirgi mádeni alma sorttarynyń kópshiliginiń negizgi arǵy tegi dep tanylǵan relikti túr. Onyń Jońǵar Alatauy últtyq parkinde ósetin alyp aǵashy da biregei tabiǵi nysan sanalady. Búl jai ǵana biologiyalyq nysan emes, Jetisu óńiriniń ejelgi eginshilik pen mal sharuashylyǵy dástúrleriniń, sauda joldary men kieli landshafttarynyń tiri kuási. Sivers almasy raushangúldiler túqymdasyna jatatyn iri jemisti ósimdikterdiń tabiǵi evolyutsiyasyn Ortalyq Aziyanyń tauly aimaqtaryn sharuashylyq túrǵydan igerudiń myńdaǵan jyldyq tarihymen bailanystyrady [1, 2, 3].

Mádeni-tarihi mánmátin: Jetisudyń kieli landshafttaryndaǵy alma

Alma adamzattyń mifologiyalyq jáne mádeni dástúrlerine tereń engen: Kieli kitaptaǵy Edem baǵynan bastap grek mifologiyasyndaǵy Eridanyń altyn almasyna deiin kezdesedi. Ol bilimniń, azǵyrudyń jáne jańalyq ashudyń nyshany retinde beinelenedi.

Qazaq tilindegi «alma» sózi eki maǵyna beredi: jemis atauy jáne «alma» degen tyiym mánindegi etistik. Al «Almaty» atauy osy óńirdegi baiyrǵy alma ormandaryn eske salady. «Adam», «Edem» jáne «ádemi» sózderiniń arasyndaǵy tildik úqsastyqtar jemis aǵashtaryna qatysty mádeni túsiniktermen bailanystyrylady. Qazaq tilindegi «alma bet qyz» teńeui men aǵylshyn tilindegi «Kúnine bir alma jeseń, dárigerge barmaisyń» degen maqal da almanyń adam ómirindegi keń ornyn kórsetedi.

Arheologiyalyq derekter óńirdiń almamen úzaq uaqyt boiy bailanysty bolǵanyn kórsetedi. Medeu shatqalynan shamamen 3500 jyl búrynǵy jádigerler, sondai-aq 1271 jylǵa jatqyzylatyn «Bolat Almatu» teńgeleri jáne basqa da zattar tabylǵan [4, 5]. Olar ortaǵasyrlyq sharuashylyq qyzmettiń aiǵaǵy retinde qarastyrylady (1-suret). Jabaiy alma ormandary Jetisudyń kieli landshafttarymen tabiǵi túrde astasady: olar jartas suretteri, qorǵandar jáne qasietti oryndarmen qatar ornalasyp, birtútas tabiǵi-mádeni keshen qúraidy.

1-suret. Arheolog K.M. Baipaqov Medeu jáne Almarasan shatqaldarynan tapqan, 1271 jylǵa jatqyzylatyn jádigerler. A — «Almatu» jazuy bar teńgeler; B — áielderdiń áshekeileri; V — qysh ydystar.

Tereń tamyr: qola dáuirindegi Jetisu jáne Sivers almasy

Qazirgi arheobotanikalyq zertteuler Jetisu men oǵan irgeles tau dálizderi qola dáuiriniń ózinde mádeni jáne sharuashylyq almasu júretin aimaq bolǵanyn kórsetedi. Jońǵar taularyndaǵy teńiz deńgeiinen shamamen 1500 metr biiktikte ornalasqan Tasbas qonysynda keiingi qola dáuirine (b.z.d. 1490–1260 jyldar) tán eginshilik pen mal sharuashylyǵy qatar júrgizilgeniniń izderi anyqtalǵan. Múnda qabyqsyz arpa, qysqa masaqty bidai, búrshaq jáne tary ósirilgen. Dán óńdeu qaldyqtary men shiki kirpishtegi ósimdik izderi jergilikti eginshiliktiń bolǵanyn kórsetedi.

Búl derekter kóshpeliler tek mal sharuashylyǵymen ainalysqan degen birjaqty túsinikti qaita qarauǵa negiz bolady. Jetisudyń tauly ekologiyalyq aimaqtarynda birneshe myń jyl búryn-aq kúrdeli sharuashylyq júieler qalyptasqan. Múndai jaǵdaida jabaiy jemis ormandary, sonyń ishinde Sivers almasynyń populyatsiyalary, túrǵyndardyń qoreginde mańyzdy oryn aluy múmkin. Malus sieversii túriniń iri jemisteri miotsen dáuirinde iri januarlar, sonyń ishinde ejelgi primattar arqyly taraluǵa beiimdelu nátijesinde qalyptasqan; keiin olar adam úshin de tartymdy jemiske ainaldy. Osylaisha, qola dáuiriniń derekteri jabaiy almanyń óńirdiń keiingi sharuashylyq jáne sauda júielerine enuin túsinuge negiz qalaidy [1, 6, 7, 8].

Tasbastaǵy qúrylys materialynan tabylǵan dándi daqyl sabandarynyń izderi eginshilikti ǵana emes, ósimdik resurstarynyń kúndelikti túrmysta keń qoldanylǵanyn da kórsetedi. Búl jabaiy jemisterdi paidalanuǵa da jaǵdai jasaǵan. Demek, Jetisudyń tau ekojúielerinde qola dáuiriniń ózinde mal sharuashylyǵy, eginshilik jáne jabaiy ósimdikterdi jinau qatar júrgen.

Sivers almasynyń shyǵu tegi men mádeni túrge ainaluyna qatysty molekulalyq-genetikalyq zertteuler

Sońǵy jyldardaǵy genomdyq zertteuler mádeni almanyń shyǵu tegi turaly túsinikti naqtylap, Qazaqstandaǵy Sivers almasy populyatsiyalarynyń negizgi rólin rastady. Malus tuysynyń 24 túrin qamtityn 117 úlginiń tolyq genomyn sekvenirleu barysynda jeti millionnan astam birnukleotidti polimorfizm anyqtalyp, genetikalyq ózgergishtiktiń egjei-tegjeili kartasy jasaldy. Úlgiler qatarynda mádeni alma sorttary, Qazaqstan men SHyńjańdaǵy Malus sieversii, sondai-aq europalyq Malus sylvestris boldy. Taldau qazirgi mádeni alma sorttarynyń qazaqstandyq Malus sieversii túrimen tyǵyz bailanysty genetikalyq top qúraitynyn, sonymen birge olardyń qalyptasuyna europalyq Malus sylvestris túri de eleuli genetikalyq úles qosqanyn kórsetti [9].

Malus domestica túriniń genetikalyq ártúrliligi Qazaqstandaǵy Sivers almasy populyatsiyalarynyń ártúrliligine jaqyn bolyp shyqty. Búl mádeni túrge ainalu kezinde genetikalyq ártúrliliktiń kúrt azaimaǵanyn kórsetedi. Qazaqstan men SHyńjańdaǵy Malus sieversii populyatsiyalary bólek genetikalyq toptar qúraidy. SHyńjańdaǵy toptyń genetikalyq birkelkiligi joǵary ári oqshaulanuy kúshtirek, sondyqtan ol selektsiya úshin qúndy resurs sanalady. Búl nátijeler Jibek joly boiymen alma jemisteriniń tasymaldanǵanyn kórsetetin arheobotanikalyq derektermen, atap aitqanda ortaǵasyrlyq Tashbúlaqtan tabylǵan Malus/Pyrus túqymdarymen úilesedi. Olar Ortalyq Aziyanyń budandasu men taraludaǵy mańyzdy dáliz bolǵanyn kórsetedi [2, 9].

Mádeni jáne jabaiy almanyń myńnan astam úlgisin fenotiptik salystyru da ózgerister auqymyn kórsetedi: mádeni sorttardyń jemisteri orta eseppen 3,6 ese auyr, qyshqyldyǵy 43%-ǵa tómen jáne fenoldy qosylystary 68%-ǵa az. Mádeni túrlerge úzaǵyraq jas kezeńi men jemisiniń keshirek pisui de tán. Jońǵar Alatauyndaǵy Malus sieversii tabiǵi populyatsiyalarynda saqtalǵan fenoldy qosylystardyń joǵary mólsheri jáne ózge beiimdelu belgileri taǵamdyq qúndylyǵy men tózimdiligi joǵary jańa sorttar shyǵaruǵa qyzyǵushylyq tudyrady [10].

Molekulalyq-genetikalyq zertteuler Qazaqstandaǵy populyatsiyalardyń mádeni almanyń negizgi genetikalyq kózi ekenin rastap qana qoimai, olardyń tolyq genetikalyq ártúrliligin saqtaudyń qajettigin de kórsetedi. Jetisu men irgeles aumaqtardaǵy oqshau, genetikalyq ereksheligi bar populyatsiyalar úzaq selektsiya barysynda joǵalǵan nemese qatty ózgergen allelьderdiń orny tolmas qory bolyp tabylady.

Biologiyalyq qúndylyǵy jáne A.D. Jańǵalievtiń ǵylymi múrasy

Sivers almasy teńiz deńgeiinen 800–2000 metr biiktiktegi ormandardyń qalyptasuyna yqpal etetin negizgi túrlerdiń biri. Onyń basty alqaptary Ile Alatauy men Jońǵar Alatauynda shoǵyrlanǵan. N.I. Vavilov 1929 jyly-aq búl óńirdi mádeni almanyń shyǵu tegi ortalyqtarynyń biri retinde atap ótken [11]. Qazaqstan Últtyq ǵylym akademiyasynyń akademigi A.D. Jańǵaliev zertteulerdi jalǵastyryp, alma formalarynyń auqymdy kollektsiyasyn jasady. Ol ayazǵa jáne aurularǵa tózimdiligimen, ónimdiligimen ári sándik qasietterimen erekshelenetin 27 sort-klonǵa patent aldy. Olardyń qatarynda Asya, Jońǵar, Jońǵardyń kúlgin almasy jáne Kishkentai Ásem bar [12, 13].

1989–2006 jyldardaǵy halyqaralyq ekspeditsiyalar men keiingi molekulalyq-genetikalyq taldaular M. sieversii qazirgi alma sorttarynyń negizgi arǵy tegi ekenin rastady. Klimat ózgerisi jaǵdaiynda mádeni sorttardyń tózimdiligin arttyru úshin búl túrdiń genetikalyq qory álemdik selektsiyada keńinen paidalanylady [14, 15].

Últtyq igilik mártebesin berudiń ǵylymi negizderi

Alyp aǵash pen Malus sieversii túriniń baiyrǵy populyatsiyalary birneshe mańyzdy ólshemge sai keledi. Olardyń biologiyalyq biregeiligi jekelegen aǵashtardyń jasymen jáne populyatsiyalardyń joǵary genetikalyq ártúrliligimen aiqyndalady (2-suret). Tarihi-mádeni qúndylyǵy qola dáuirimen, ortaǵasyrlyq sauda joldarymen jáne kieli landshafttarmen bailanysynan kórinedi.

Teńiz deńgeiinen shamamen 2200 metr biiktikte ornalasqan ortaǵasyrlyq Tashbúlaq qalashyǵynan (b.z. 800–1100 jyldary) alynǵan arheobotanikalyq derekter alma jáne basqa aǵash daqyldarynyń jemisteri Jibek joly boiymen tasymaldanǵanyn kórsetedi. Kesh kóktemgi úsikter saldarynan jemis aǵashtary jaqsy ónim bere almaityn biik tauly jerde Malus/Pyrus túqymdarynyń tabyluy jemisterdiń tómenirek aimaqtardan jetkizilgenine meńzeidi. Búl Ortalyq Aziyanyń almanyń budandasuy men odan ári taraluynda dáliz qyzmetin atqarǵanyn kórsetedi.

Últtyq igilik mártebesin beru qorǵaudy kúsheituge, úzaq merzimdi monitoring úiymdastyruǵa, ekoturizmdi damytuǵa jáne akademiktiń isin jalǵastyruǵa múmkindik beredi.

Túrdiń ǵylymi mańyzy A.D. Jańǵalievtiń eńbekterimen jáne agrobioártúrlilikke qatysty qazirgi zertteulermen aiqyndalady. Tabiǵi populyatsiyalar men alyp aǵashpen qatar, Botanika jáne fitointroduktsiya institutynda saqtalǵan Qazaqstannyń jabaiy jemis ósimdikteriniń kollektsiyalyq qoryna da últtyq igilik mártebesin beru oryndy.

Qazir búl qorda respublikanyń ártúrli tau júielerinen — Ile Alatauy, Jońǵar Alatauy, Qaratau, Tarbaǵatai jáne Ketpen taularynan — iriktelgen Sivers almasynyń 170 formasy saqtalady. Kópjyldyq eńbektiń nátijesinde akademik A.D. Jańǵaliev qalyptastyrǵan jáne onyń shákirtteri jalǵastyryp kele jatqan búl kollektsiya Malus sieversii genetikalyq ártúrliligin tabiǵi ortasynan tys (ex situ) saqtaityn biregei qor bolyp tabylady. Ol ayazǵa jáne aurularǵa tózimdilik, biologiyalyq belsendi zattardyń joǵary mólsheri siyaqty qúndy beiimdelu belgilerin saqtauǵa kómektesedi. Búl belgilerdiń bir bóligi mádeni baqtarda joǵalǵan nemese aitarlyqtai ózgergen.

Resmi qorǵau mártebesi bolmasa, qor úiymdastyrushylyq jáne qarjylyq táuekelderge osal bolyp qala beredi. Últtyq igilik mártebesi ony túraqty saqtau men paidalanudyń qúqyqtyq jáne institutsionaldyq negizin qalyptastyrady. Sondai-aq qordy úzaq merzimge saqtauǵa kepildik berip, ǵylymi zertteu men selektsiyalyq qoldanu múmkindigin keńeitedi ári Sivers almasynyń genetikalyq qoryn tabiǵi populyatsiyalardan bastap ósiriletin formalaryna deiin qamtityn birtútas qorǵau júiesin qúruǵa jol ashady.

Zerthananyń qazirgi zertteuleri: Jońǵar Alatauynan alynǵan Sivers almasy sort-klondarynyń biohimiyalyq jáne tehnologiyalyq qúndylyǵy

Akademik A.D. Jańǵaliev qalyptastyrǵan Botanika jáne fitointroduktsiya institutynyń kollektsiyalyq qory áli de belsendi zerttelip keledi. Sivers almasynyń genetikalyq qoryn tabiǵi ortasynan tys saqtaityn asa mańyzdy bólik retinde ol da últtyq igilik mártebesine múqtaj.

Zerthana qyzmetkerleri ótken ǵasyrdyń 1990-jyldarynda Jońǵar Alatauynyń tabiǵi populyatsiyalarynan iriktelgen Sivers almasynyń 15 sort-klonyna keshendi taldau júrgizdi: TP19, TP21, TP22, TP23, TP24, TP25, L11, L12, L13, TM1, TM2, TM5, TA28, TO12, TS17.

Jemisterdiń mólsheri aitarlyqtai ózgeredi: óte úsaq jemisterdiń salmaǵy 16–40 g (TP24, TM1 jáne basqalary), al ortasha jemisterdiki 111–150 g (L12, TP25). SHyryn shyǵymy 41–50%-dan 59–67%-ǵa deiin auytqidy. Qúrǵaq zattar mólsheri joǵary (16–23%) TM1, TA28, TP23, L11, TP21, L13, TS17, TP22, TP19, TP24 jáne TP25 sort-klondary erekshe qúndy. Qant mólsheri joǵary (11–17%) TP25, TP23, TP19, TP21, TA28 jáne L11 toby da anyqtaldy.

Fenoldy qosylystardyń joǵary mólsheri sharap ónimderin óndiru úshin mańyzdy. Zerttelgen Sivers almasy sort-klondarynda leikoantotsiandar mólsheri 47–651 mg/100 g aralyǵynda boldy. Leikoantotsiandar mólsheri joǵary sort-klondar retinde TP24, TP22, L12, TM1, TM5, TP23 jáne TM2 bólinip kórsetildi. Olardyń kórsetkishteri tiisinshe 651, 610, 280, 259, 237, 236 jáne 200 mg/100 g boldy [16].

Kollektsiyalyq qorda iriktelip, jersindiru synaǵynan ótip jatqan Sivers almasynyń sort-klondary selektsiya úshin de, tamaq ónerkásibi úshin de mańyzdy. Olar jańa sorttardyń tózimdiligi men sapasyn arttyruǵa, sondai-aq shyryn, marmelad, tsukat jáne basqa óńdelgen ónimder shyǵaruǵa paidalanyluy múmkin. Biologiyalyq belsendi zattarynyń joǵary mólsheri olardy mádeni sorttardy tolyqtyratyn qúndy tabiǵi shikizatqa ainaldyrady. Búl zertteuler A.D. Jańǵalievtiń isin tikelei jalǵastyryp, Jetisudaǵy Sivers almasynyń genetikalyq qoryn saqtaudyń tájiribelik mańyzyn kórsetedi.

2-suret. A — Jońǵar Alatauyndaǵy alyp Sivers almasy, 2015 jyl; B — Sivers almasynyń túrishilik aluan túrliligi.

Qorytyndy

Alyp Sivers almasy Jetisudyń myńjyldyq tarihyn — qola dáuirindegi eginshilik pen mal sharuashylyǵy qatar júrgen kezeńdi, orta ǵasyrlardaǵy Jibek joly boiyndaǵy almasudy jáne búgingi ǵylymi múrany — boiyna jinaqtaǵan. Alyp aǵashqa, baiyrǵy populyatsiyalarǵa jáne kollektsiyalyq qorǵa «Ǵylymi tabiǵi obъekt – últtyq igilik» mártebesin beru genetikalyq qordy tabiǵi jaǵdaida (in situ) jáne tabiǵi ortadan tys (ex situ) keshendi qorǵauǵa, sondai-aq Qazaqstan Últtyq ǵylym akademiyasynyń akademigi A.D. Jańǵalievtiń isin jalǵastyruǵa múmkindik beredi.

Paidalanylǵan ádebietter

  1. Spengler R.N. Origins of the Apple: The Role of Megafaunal Mutualism in the Domestication of Malus and Rosaceous Trees // Frontiers in Plant Science. 2019. Vol. 10. Art. 617. DOI: 10.3389/fpls.2019.00617.
  2. Spengler R.N., Maksudov F., Bullion E., Merkle A., Hermes T., Frachetti M. Arboreal crops on the medieval Silk Road: Archaeobotanical studies at Tashbulak // PLoS ONE. 2018. Vol. 13, No. 8. e0201409. DOI: 10.1371/journal.pone.0201409.
  3. Spengler R.N. Agriculture in the Central Asian Bronze Age // Journal of World Prehistory. 2015. Vol. 28. P. 215–253. DOI: 10.1007/s10963-015-9087-3.
  4. Baipakov K.M. Srednevekovye goroda Kazahstana na Velikom SHyolkovom puti. – Almaty: Ǵylym, 1998. – 216 s.
  5. Baipakov K.M., Nastich V.N. Klad serebryanyh veshei i monet XIII v. iz Otrara // Kazahstan v epohu feodalizma (Problemy etnopoliticheskoi istorii) / otv. red. A.H. Margulan. – Alma-Ata: Nauka KazSSR, 1981. – S. 20–60.
  6. Spengler R.N., Frachetti M.D., Doumani P.N. Late Bronze Age agriculture at Tasbas in the Dzhungar Mountains of eastern Kazakhstan // Quaternary International. 2014. DOI: 10.1016/j.quaint.2014.03.039.
  7. Doumani P.N., Frachetti M.D., Beardmore R., Schmaus T.M., Spengler R.N., Mar’yashev A.N. Burial ritual, agriculture, and craft production among Bronze Age pastoralists at Tasbas (Kazakhstan) // Archaeological Research in Asia. 2015. DOI: 10.1016/j.ara.2015.01.001.
  8. Spengler R.N., Kienast F., Roberts P., Boivin N., Begun D.R., Ashastina K., Petraglia M. Bearing Fruit: Miocene Apes and Rosaceous Fruit Evolution // Biological Theory. 2023. Vol. 18. P. 134–151. DOI: 10.1007/s13752-022-00413-1.
  9. Duan N., Bai Y., Sun H., Wang N., Ma Y., Li M. et al. Genome re-sequencing reveals the history of apple and supports a two-stage model for fruit enlargement // Nature Communications. 2017. Vol. 8. Art. 249. DOI: 10.1038/s41467-017-00367-0.
  10. Davies T., Watts S., McClure K.A., Migicovsky Z., Myles S. Phenotypic divergence between the cultivated apple (Malus domestica) and its primary wild progenitor (Malus sieversii) // PLoS ONE. 2022. Vol. 17, № 3. e0250751. DOI: 10.1371/journal.pone.0250751.
  11. Vavilov N.I. Rolь TSentralьnoi Azii v proishojdenii kulьturnyh rastenii: (predvaritelьnoe soobshenie o rezulьtatah ekspeditsii v TSentralьnuyu Aziyu v 1929 g.). – L.: In-t rastenievodstva, 1931. – 44 s.
  12. Djangaliev A.D. Unikalьnoe i globalьnoe znachenie genofonda yablonevyh lesov Kazahstana // Doklady Natsionalьnoi Akademii nauk Respubliki Kazahstan. – 2007. – № 5. – S. 41–47.
  13. Múqan G.S., Sitpaeva G.T. Genofond yabloni Siversa (Malus sieversii Ledeb. M. Roem.) Glavnogo botanicheskogo sada: sostoyanie i perspektivy razvitiya // Spiraeanthus. 2025. № 1. S. 19–25. DOI: 10.71130/3079-6245-2025-2-1-19-25.
  14. Forsline P.L., Aldwinckle H.S., Dickson E.E., Luby J.J., Hokanson S.C. Collection, maintenance, characterization and utilization of wild apples of Central Asia // Horticultural Reviews. 2003. Vol. 29. P. 1–61.
  15. Djangaliev A.D. Formovoi sostav populyatsii yablonnikov i ih selektsionno-geneticheskoe znachenie. – Alma-Ata, 1969. – 92 s.
  16. Mukanova G.S., Sankaibaeva A.G., SHadmanova L.SH., Kudjabergenova SH.N., Smailova M.K. Biohimicheskaya i tehnologicheskaya harakteristika novyh sortov-klonov yabloni Siversa iz Djungarskogo Alatau // Biologiya rastenii i sadovodstvo: teoriya, innovatsii. 2017. T. 144, ch. 1. S. 203–207.

Múqan G.S., Sankaibaeva A.G., Kidarbek T.

Qazaqstan Respublikasy Ekologiya jáne tabiǵi resurstar ministrligi Orman sharuashylyǵy jáne januarlar dúniesi komitetiniń «Botanika jáne fitointroduktsiya instituty» SHJQ RMK, Qazaqstan

appleforest_protection@yahoo.com

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 16
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
Qajet aqparat

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
Qajet aqparat

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
Qajet aqparat

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
Konferensııa

Qandas.kz saityndaǵy ölketanu maqalalaryn aǵylşyn tılıne audaru negızderı

October 8, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
Konferensııa

Jetisu men Ertis óńiriniń arheologiyalyq jáne sakraldy múrasy

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
Konferensııa

Últtyq park múrajaiy: tabiǵatqa tanymdyq sayahat

September 29, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz