«SHalǵai auyl shyraǵy» aidary boiynsha osyǵan deiin tirshiligi júdegen, kezindegi damu betalysynan ajyrap qalǵan birqatar auyldar jaily jazdyq. Tolyp jatqan máseleler men jetispei jatqan tústaryn kórsettik. Qausaǵan qabyrǵalary qalǵan qara shańyraqtardy kórsettik. Olardyń múń-múqtajyn kóterip, keleńsizdikterdi sheshudiń jolyn basylym arqyly oqyrmandarǵa jetkizdik. Qúzyrly organdarǵa súrau salyp, birqatar máseleniń basyn ashtyq. Alaida, shyraǵyn sóndirmei úrlep, jalyndatyp jatqan shalǵaidaǵy auyldar da bar. Osy rette Panfilov audanynyń SHolaqai auyly turaly jazudy qúp kórip, jolǵa shyqtyq.
Ortalyq memlekettik arhivtegi qújattardan SHolaqai eldi mekeniniń bir top túrǵynynyń Jetisu oblystyq áskeri gubernatoryna jazǵan hatyn taptyq. Onda: «1881 jyly, Sizdiń mártebeli myrza, Kúljadan qonys audaru kezinde jáne SHolaqai auylyn qúrǵanymyzda, Siz bizge Dubin ótkeliniń paromshylary retinde qonystanuǵa rúqsat berip, SHolaqaida úi saluǵa, jońyshqa eguge, eginshilik jerlerin jáne mal jaiylymyn bólip berdińiz. Búl jerlerdi bizden tartyp almau jáne basqaǵa bermeu turaly búiyrǵan edińiz. Sonyń nátijesinde biz búl jerlerdi eginge jyrtyp, jońyshqa túqymdaryn ektik…» delingen jáne SHolaqai qonysynyń taranshylary atynan 7 túrǵyn arab árpimen qol qoiǵan.
Demek, SHolaqai atauy 1880 jyldary bolǵan degen sóz. Degenmen óńirde saqtalǵan tarihi eskertkishter san ǵasyrlar boiy saqtar men ǵúndar, úisinderdiń úrpaqtary jortyp júrip jol tapqan, Jibek jolynyń jibi úzilmegen keruen jolynyń bir silemi bolǵanyn dáleldeidi. Jalpy Jarkent óńiri sońǵy bir ǵasyrda talai tarihi oqiǵalar men ózgeristerdiń kuási boldy. SHolaqai auyly da sol aumaly-tókpeli jyldardyń ótinde atauyn da, eldi mekenniń aumaǵyn da ózgertpei búginge jetti. 1930-1985 jylǵa deiingi aumaly-tókpeli zamanda atauyn da, jer aumaǵyn da tolyqtai saqtap otyrǵanynyń sebebi, birinshiden – auyl sharuashylyǵyn órkendetuge qolaily bolǵandyǵy, ekinshiden – qonystanǵan halyqtyń bereke-birligi men tatu-tátti tirshilik dástúriniń tamyrlastyǵy, úshinshiden, túrǵyndardyń auyzbirshiligi men aqsaqaldarynyń kóregendiginen dep paiymdauǵa bolady.
Búl oiymyzdy SHolaqai auylynyń aqsaqaldary da qúptady.
– Atam Itaqún SHolaqaida tuǵan eken. Keiingi aumaly-tókpeli jyldary arǵy betke ótip, 1960 jyldary Qazaqstanǵa qaita oralyp, Jetisudyń biraz jerin aralap júrip, aqyry SHolaqaiǵa kelip birjolata qonystanady. Ony atam: «SHolaqaidyń dámi tartyp túrdy» dep túsindiretin. 1962 jyly SHolaqaidaǵy orta mekteptiń birinshi synybyna bardym. Ol kezde mekteptegi sabaq qazaqsha, úiǵyrsha beriletin. Orta mektepti bitirgen soń, áskeri boryshymdy ótep qaitqan soń Taldyqorǵandaǵy mehanizatorlar daiyndaityn tehnikumdy bitirip, auylǵa oralyp, óndiristiń san salasynda júmys istedim. Osy auylda úilenip, shańyraq kóterdim. Zaiybym auyldyq mektepte aǵylshyn tili pániniń múǵalimi bolǵandyqtan balalarym shesheleriniń tárbiesinde bilimdi bolyp erjetti. Búginde ózderi tańdaǵan mamandyqtary boiynsha joǵary oqu oryndaryn bitirip, elimizdiń ár jerinde elge qyzmet etip júr. Qysqasy, bir áulettiń tórt buyny osy auylǵa kindigimizben bailanǵanbyz. Oǵan ósken jerimizdiń berekesi men auyldastarymyzdyń auyzbirshiligi sep boldy der edim, – deidi SHolaqai auylynyń aqsaqaly Ádil Nizamdúnúly.
Búginde SHolaqai auylynda 5 myńnan astam adam túrady. Olar SHolaqai, Dihanqairat, Jideli eldi mekenderine ornalasqan. Basym bóligi úiǵyr. Olar qazaq, orys, taǵy da basqa últ ókilderimen berekesi bekem, yntymaǵy myǵym. Árine, el ishi bolǵan soń aǵaiyn arasyndaǵy túsinbeushiliktiń bolyp jatatyny anyq. Biraq ondai jaǵdaida jastardy jónge salyp, tártipke túsirip otyratyn auyl aqsaqaldary bar. Bir aita keterligi, shaǵyn ǵana SHolaqaida 141 «Altyn alqa», 76 «Kúmis alqa» iegeri atanǵan analarymyz túrady. 500-ge juyq zeinetkerdiń aqyl-parasatyn biriktirip otyrǵan auyldyq aqsaqaldar keńesi jaqsy júmys isteidi. Sondai qadirmendi aqsaqaldyń biri, búginde 80-nen asqan Berdiqoja Janamanov úrpaq sabaqtastyǵy men auyldastardyń berekesi jaily bylai bayandady.
– Bala kúnimde auylda 100 shaqty úi túratyn. Auylymyz aralas, qoiymyz qoralas bolǵasyn ba, bir-birimizdi jaqsy tanitynbyz. Men es bilgende Dihanqairat, Kuibyshev óz aldyna bólek újymshar bolatyn. Keiin Dihanqairat pen SHolaqai birigip, bir újymsharǵa tolyqtyryldy. Bizdiń kezimizde jastar arasynda kelispeushilik bolyp túratyn. Biraq qazaq, úiǵyr, dúńgen, tatardyń aqsaqaldary onyń bárin rettep otyratyn. Sol úrdis búginde saqtalǵan. Ásirese, auyldastar ortasynda bir jaqsy dúnie bolsa birine biri úiretsem, bildirsem degen taza niet basym. SHaruasy shatqayaqtap túrǵandardy belsendi, isker azamattar demep, jebep otyrady. Sen ana últsyń, men myna últpyn deitin bólinushilik joq. «bárimiz sholaqailyqtarmyz» degen ortaq niet basym, – deidi Berdiqoja aqsaqal.
Osyndai júrek jylytar áńgimelerdi birtalai ata-apalarymyzdyń auzynan estip, kóńildenip qaldyq. Sol berekeni bekem ústaǵan jastar da kóp eken. Auylyna sport jáne óner keshenin salyp, auyl jastaryn salamatty ómir saltyna beiimdep júrgen Rashid Nadyrov atty kásipker azamatpen kezdeskende osyndai oiǵa keldik.
– Osy auylda tuyp-óstik, bilim aldyq, alǵashqy eńbek jolymyzdy bastadyq. «Keden isi» mamandyǵy boiynsha bilim alsam da baqytymdy kásipkerlikten taptym. Basynda auylda toihana salyp, kásiptiń kózin bastadyq. Biraq, júmysymyz júrip, qarjymyz kóbeigenmen kóńilimizde bir bostyq túrǵandai boldy. Óitkeni, auyl jastarynyń qatary kóbeigen saiyn olardy sport pen ónerge jeteleitin ortalyq bolmady. Talai daryndy jastarymyz bolǵanmen óz múmkindigin kórsete almai jatty. Sony kórip, toihanany qaita ózgertip, sport pen ónerge baulityn ortalyqqa ainaldyrdyq. Mine, biyl 3 jyl boldy, 300-ge juyq auyl jastary ortalyqta sport pen ónerdiń san túrine jattyǵady. Auyl arasy shalǵai bolǵandyqtan balalardy arnaiy avtobuspen ortalyqqa ákelip, qaitadan úilerine deiin jetkizip salamyz. Qazir múnda 15 adam túraqty júmyspen qamtylǵan. Jetistigimiz de mol. Biraz jastarymyz sport sheberligine kandidat bolsa, bishi, kúishi, ánshilerimiz respublikalyq, halyqaralyq baiqaularda top jaryp júr. Eń bastysy – sport pen óner últqa, dinge bólinbeitin dúnie. Qaita túri, tili basqa balalardy bir tártipke, úiymshyldyqqa, berekege, yntymaqqa shaqyryp, ortaq maqsat jolynda júmyldyruǵa bolatynyn sezindik. Sebebi, ekonomikalyq jaǵdaiy ár túrli, otbasylyq tárbiesi bólek, maqsaty san aluan balalar ortalyqqa kelgende bir tártipke baǵyna- dy, – deidi Rashid Nadyrov.
Ortalyqty aralap, sportpen ainalysyp jatqan, ónerin órletip jatqan balalardyń úmtylysyna, birligine tánti boldyq. Ásirese, dombyradan kúi tókken úiǵyr qyzdy, dutardy tamasha shertken qazaq balany, gitaranyń qúlaǵynda oinaǵan qarakóz úl-qyzdardy kórgende kóńilimiz kóterilip qaldy. Aita keterligi búl auyl merekelik sharalarda audan, oblys ortalyǵynan, alys qalalardan ártis izdep áure bolmaidy. Barlyq is-sharany osy ortalyqtaǵy ónerpazdar atqarady.
Halqymyzda: «Adam adamnan úlgi, aǵash aǵashtan máue alady» degen naqyl sóz bar. SHolaqailyqtardyń kózge kórine bermeitin taǵy bir jaqsy qasieti – birine-biri qarap boi túzeitindigi, adal kásippen básekelesip, nápaqa tabuǵa úmtylatyndyǵy. Búl jaqsy qasiet olardyń boiyndaǵy eńbeksúigishtik pen tabandylyqty oyatqan. Qysqasy, auylda sendelip júrgen adam joq. Báriniń de júmystan qoly bosamaidy. Tipti kórshi auyldyń azamattary da nápaqasyn sholaqailyq kásipkerlerden tauyp júrgen jáii bar.
– Ár kásiptiń óz bastauy, órkendeu kezeńi bolady. Basynda qiyn bolǵanmen kásibiń retke túsip, óz jolymen júre bastaǵanda basqalarǵa kómegiń tie bastaidy. Ózim aspazdyq ónimdermen 1990 jyldary ainalysa bastadym. Basynda mektepterdiń shaǵyn tamaqtanu oryndaryn jalǵa alyp, tań atqannan kesh batqansha tynymsyz eńbektendim. Júre kele tájiribe jinap, tabysym eselene tústi. 2002 jyldan bastap ǵimarattardy jalǵa alyp, qosymsha júmysshylar jaldap, konditerlik ónimder shyǵara bastadym. 2010 jyly SHolaqai auylynan «SANAM» konditerlik tsehyn salyp, júmysymyz auqymdandy. Qazir eki auysymda 25 adam túraqty júmyspen qamtylǵan. Onyń kóbi kórshi auyldan kelip júmys isteidi. Zeinetaqy jáne meditsinalyq tólemderi ai saiyn audarylady. Naqty júmys istegen 22 jyldan beri birge júmys istegen 4 sheberimiz osy orynnan zeinetke shyqty. Qazir innovatsiyalyq tehnologiyalarmen júmys isteuge kóship jatyrmyz. Meniń jetistigimdi kórip, osy saladan kásip ashyp jatqan auyldastarym da kóbeiip keledi. Osyndai básekelestiktiń bolǵany dúrys. Óitkeni, básekelestik bolǵan jerde órkendeu de, damu da bolady, – deidi «SANAM» konditerlik tsehynyń direktory Sanam Túrsynqyzy.
Abai atamyzdyń: «Eńbek etseń erinbei, toyady qarnyń tilenbei» degen naqylyna sai kásipten násip tauyp otyrǵan Sanam hanym siyaqty auyl túrǵyndarynyń tirshiligin sezindik. Árine, óz tapqany ózine jetip jatqan adamnyń úkimetke alaqan jaiyp, bolmasa basqaǵa telmirip otyrmaityny belgili.
– SHolaqai auylynda búrynnan qalyptasqan ómir súru tásili bar. Ol – bala at jalyn tartyp mingennen bastap eńbekpen tapqan nannyń tátti bolatynyn úiretetin úrpaq sabaqtastyǵy. Auyl egin jáne mal sharuashylyǵymen ainalysuǵa qolaily jerge ornalasqan. Suy jetkilikti, mal jaiylymy mol, tórt joldyń torabynda jatyr. Irgesinde shegara bazary bar. Auylda orta mektep, balabaqsha, ambulatoriya, meditsinalyq punkt, poshta, mádeniet úii, kitaphana, sport jáne óner mektebi júmys isteidi. Ár otbasynyń ainalysatyn qosymsha kásibi bar. 2021 jyly osy auylǵa sailau arqyly ákim bolyp keldim. Sodan bergi 3 jylda úiim joq, kúiim kelispei júr dep birde-bir adam alaqan jaiyp kelgen joq. Qaita anadai kásip ashsam, mynadai biznes bastasam, halyqqa qyzmet etetin nysandar salsam degen josparyn aityp, zańdyq nemese qúqyqtyq túrǵydan kómek súrap keletinder kóp, – deidi SHolaqai auylynyń ákimi Aidos Arsalamov.
Auyl túrǵyndarynyń tynysty tirshiligin kórgennen keiin auyl ákiminen kóp nárseni súrastyrudy qúp kórmedik. Óitkeni, biz izdegen súraqtyń jauabyn SHolaqai auylynyń zamanaui kelbeti, árbir úidiń qaqpasynan aulasyna deiingi jaily tirshiligi, jaiqalyp ósken egini, órisi toly maly, bir úidiń balasyndai syilastyǵy, birin-biri qoldap, demep jatqan tatulyǵy ózi aityp túrdy. Jasyl jelekke tolǵan túzu-túzu kóshelerdiń eki jaǵyna ornalasqan sáuletine sáni sai salynǵan túrǵyn úiler kóz quantty. Biraq auyldyń osynau berekesine úiytqy bolyp otyrǵan auyl ákimdigi ornalasqan ǵimarattyń júpyny kórinisi, tozyńqy túri kózimizge ottai basyldy. «SHirkin-ai, osy ǵimaratqa tym bolmaǵanda aǵymdaǵy jóndeu júmysy júrgizilse núr ústine núr bolar edi» dep oiladyq. Búl súraqty auyl ákimine qoiǵymyz kelmedi, ony audan tizginin ústaǵandardan súraǵandy jón kórdik.
Qajet ANDAS











