Jońǵar Alatauy – tabiǵi landshaftary aluan túrli, ósimdikter men januarlar dúniesine bai, tarihi-mádeni múralar toǵysqan biregei óńir. Osyndai asa qúndy tabiǵi aumaqty qorǵau tek baqylau men kúzet júmystarymen shektelmeidi. Tabiǵatta bolyp jatqan ózgeristerdi ǵylymi túrǵydan zertteu, ekojúielerdiń jaǵdaiyn túraqty baqylau jáne olardy saqtaudyń tiimdi joldaryn belgileu qajet.
Búl mindetterdi «Jońǵar-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki» respublikalyq memlekettik mekemesiniń Ǵylym bólimi júzege asyrady. Ǵylym bólimi – últtyq parktiń tabiǵi bailyǵyn zerttep, onyń bolashaqtaǵy saqtalu baǵytyn aiqyndaityn negizgi ǵylymi qúrylymdyq bólimshe.
Tabiǵatty tanudyń negizi – túraqty zertteu
Ǵylym bóliminiń negizgi mindeti – tabiǵi qoryq qorynyń obъektileri men tabiǵi keshenderdi júieli túrde zertteu. Bólim mamandary park aumaǵyndaǵy tabiǵi úderisterdi baqylap, ósimdikter men januarlar dúniesiniń qazirgi jaǵdaiyn baǵalaidy.
Ǵylymi júmystardyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – tabiǵi keshenderge túraqty monitoring júrgizu. Múndai baqylaular tabiǵatta oryn alǵan ózgeristerdi der kezinde anyqtauǵa, olardyń sebepterin zerdeleuge jáne yqtimal ekologiyalyq qauipterdiń aldyn aluǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar bólim bioaluantúrlilikti saqtau, búzylǵan ekologiyalyq júielerdi qalpyna keltiru jáne memlekettik tabiǵi qoryq qorynyń obъektilerin qorǵaudyń ǵylymi negizderi men ádisterin ázirleidi. Árbir zertteu nátijesi tabiǵatty qorǵau salasynda naqty ári ǵylymi negizdelgen sheshim qabyldauǵa baǵyttalady.
«Tabiǵat jylnamasy» – últtyq parktiń ǵylymi shejiresi
Últtyq parkte júrgiziletin ǵylymi júmystardyń ózekti baǵytynyń biri – «Tabiǵat jylnamasy».
«Tabiǵat jylnamasy» – park aumaǵyndaǵy tabiǵi qúbylystar, klimattyq jaǵdailar, ósimdikterdiń ósui men taraluy, januarlardyń tirshilik áreketi jáne ekologiyalyq ózgerister turaly úzaqmerzimdi málimetter jinaqtalatyn ǵylymi qújat.
Jyl saiyn júrgiziletin baqylaular arqyly tabiǵi keshenderdiń damu zańdylyqtary aiqyndalady. Birneshe jyl boiy jinalǵan derekter tabiǵi ortanyń ózgeru qarqynyn salystyruǵa, sirek kezdesetin túrlerdiń jaǵdaiyn baǵalauǵa jáne bolashaqtaǵy ekologiyalyq úderisterdi boljauǵa múmkindik beredi.
Osy túrǵydan alǵanda, «Tabiǵat jylnamasy» – Jońǵar Alatauy tabiǵatynyń ǵylymi shejiresi.
2026–2030 jyldarǵa arnalǵan ǵylymi baǵyttar
Qazaqstan Respublikasy Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligi Ǵylym komitetimen kelisilgen jáne Qazaqstan Respublikasy Ekologiya jáne tabiǵi resurstar ministrligi Orman sharuashylyǵy jáne januarlar dúniesi komitetiniń búiryǵymen bekitilgen josparǵa sáikes, últtyq parkte 2026–2030 jyldary toǵyz baǵyt boiynsha ǵylymi-zertteu júmystary júrgiziledi.
Alǵashqy baǵyt – park aumaǵyndaǵy tabiǵi úderisterdi júieli túrde tirkeitin «Tabiǵat jylnamasyn» júrgizu.
Ekinshi zertteu taqyryby Jońǵar Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parkinde ósetin dárilik ósimdikterge arnalǵan. Ǵalymdar olardyń bioaluantúrliligin, ekologiyalyq erekshelikterin jáne paidalanu múmkindikterin zertteidi. Búl júmystar dárilik ósimdikter qoryn saqtap, olardy tabiǵatqa ziyan keltirmei tiimdi paidalanudyń ǵylymi joldaryn belgileuge múmkindik beredi.
Úshinshi baǵyt últtyq park aumaǵyndaǵy arheologiyalyq, tarihi jáne kieli nysandardy keshendi zertteudi qamtidy. Petroglifter, kóne qorǵandar men qasietti oryndar Jońǵar Alatauynyń tabiǵi bailyǵymen qatar, onyń tarihi jadyn da tanytady. Sondyqtan búl nysandardy zertteu men saqtau tabiǵatty qorǵau júiesiniń mańyzdy bóligi sanalady.
Tórtinshi ǵylymi júmys park jaiylymdarynyń qazirgi jaǵdaiyn anyqtap, olarǵa ekologiyalyq baǵa beruge baǵyttalǵan. Jaiylymdyq jerlerdiń jaǵdaiyn zertteu tabiǵi ósimdik jamylǵysyn saqtau, jerdiń tozuyna jol bermeu jáne resurstardy útymdy paidalanu úshin qajet.
Ósimdikter dúniesin saqtau – bolashaqqa salynǵan negiz
Ǵylym bóliminiń zertteulerinde ósimdikter álemine erekshe nazar audarylady. Sonyń biri – túqymbaq jaǵdaiynda aǵashtar men bútalardyń joǵary sapaly otyrǵyzu materialdaryn alu úshin jasyl qalemsheleu tehnologiyasyn ázirleu.
Búl tehnologiya tabiǵi aumaqtardy qalpyna keltiru, sirek kezdesetin ósimdik túrlerin kóbeitu jáne orman qoryn tolyqtyru isinde mańyzdy ról atqarady.
Jeke ǵylymi baǵyt Jońǵar Alatauynyń endemik ósimdikterine arnalǵan. Endemikter – belgili bir aumaqta ǵana ósetin, tabiǵatta sirek kezdesetin erekshe ósimdik túrleri. Mamandar olardyń qazirgi jaǵdaiyn zerttep, taralu aumaǵyn anyqtaidy jáne saqtau baǵdarlamasyn ázirleidi.
Múndai zertteuler Jońǵar Alatauynyń qaitalanbas ósimdik dúniesin joǵaltpai, tabiǵi qalpynda keler úrpaqqa jetkizu úshin asa qajet.
Sivers almasy – álemdik mańyzy bar tabiǵi qúndylyq
Últtyq park aumaǵyndaǵy asa baǵaly ósimdikterdiń biri – Sivers almasy. Ol mádeni alma túrleriniń arǵy tekteriniń biri retinde ǵylymi túrǵydan úlken mańyzǵa ie.
2026–2030 jyldarǵa arnalǵan ǵylymi jospar ayasynda Sivers almasynyń genetikalyq rezervattaryna qauip tóndiretin faktorlar zertteledi. Ǵalymdar tabiǵi alma ormandarynyń jaǵdaiyna áser etetin sebepterdi anyqtap, olardy joyu nemese azaitu joldaryn úsynady.
Sivers almasyn qorǵau – belgili bir ósimdik túrin ǵana saqtau emes. Búl – tabiǵi genetikalyq qordy, álemdik mańyzy bar biologiyalyq múrany qorǵau.
Jabaiy jemis ormandary jáne qústardyń azyqtyq qory
Últtyq park aumaǵyndaǵy jabaiy jemis aǵashtary kóptegen qús túrleriniń tirshiligimen tyǵyz bailanysty. Olardyń jemisteri qústar úshin tabiǵi azyq kózi sanalady.
Osyǵan bailanysty Ǵylym bólimi jabaiy jemis aǵashtarynyń qústardyń azyqtyq qoryn qalyptastyrudaǵy mańyzyn zertteidi. Zertteu barysynda ósimdikter men qústar arasyndaǵy ekologiyalyq bailanys, jemis aǵashtarynyń qústardyń taraluy men tirshiligine áseri qarastyrylady.
Tabiǵattaǵy árbir ósimdik pen januar bir-birimen ózara bailanysta ómir súredi. Bir túrdiń azayuy tútas ekojúieniń túraqtylyǵyna áser etui múmkin. Sondyqtan múndai zertteuler tabiǵi tepe-teńdikti saqtaudyń ǵylymi negizin qalyptastyrady.
Adam men iri jyrtqyshtar arasyndaǵy qaqtyǵysty azaitu
Últtyq park aumaǵynda júrgiziletin taǵy bir mańyzdy zertteu orman paidalanushylar men iri jyrtqyshtar arasyndaǵy qaqtyǵystarǵa arnalǵan.
Tabiǵi aumaqtaǵy sharuashylyq qyzmet pen jabaiy januarlardyń meken etu ortasy kei jaǵdailarda ózara túiisedi. Sonyń saldarynan adamdar men jyrtqysh ańdar arasynda túrli qaishylyqtar tuyndauy múmkin.
Ǵylym bólimi múndai jaǵdailardyń sebepterin zerttep, qaqtyǵystardy azaitudyń tiimdi tásilderin ázirleidi. Búl baǵyttaǵy júmystar bir jaǵynan túrǵyndar men orman paidalanushylardyń qauipsizdigin qamtamasyz etuge, ekinshi jaǵynan tabiǵi ortadaǵy iri jyrtqyshtardy saqtauǵa baǵyttalǵan.
Ǵylymi zertteu – tabiǵatty qorǵaudyń senimdi tetigi
Ǵylym bóliminiń qyzmeti tabiǵimdi ti qúbylystardy baqylaumen nemese ǵylymi derekter jinaumen ǵana shektelmeidi. Zertteu nátijeleri últtyq park aumaǵyn qorǵau, tabiǵi resurstardy útymdy paidalanu jáne ekojúielerdi qalpyna keltiru jónindegi naqty sharalardy ázirleuge negiz bolady.
Park aumaǵyndaǵy árbir ósimdik, januar, orman alqaby, jaiylym, tarihi eskertkish pen kieli oryn – birtútas tabiǵi-mádeni keńistiktiń ajyramas bóligi. Olardy saqtau úshin tabiǵi úderisterdiń zańdylyqtaryn tereń túsinip, qabyldanatyn árbir sheshimdi ǵylymi derektermen negizdeu qajet.
«Jońǵar-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki» Ǵylym bólimi osy jauapty mindetti atqaryp keledi. Bólimniń júieli zertteuleri bioaluantúrlilikti qorǵauǵa, sirek jáne joiylyp bara keledi. Bólimniń jatqan túrlerdi saqtauǵa, tabiǵi keshenderdiń túraqtylyǵyn qamtamasyz etuge jáne tarihi-mádeni múralardy ǵylymi túrǵydan zerdeleuge múmkindik beredi.
Jońǵar Alatauynyń tabiǵi bailyǵy – búgingi úrpaqqa berilgen amanat. Al ony zertteu, qorǵau jáne keleshekke jetkizu – ǵylym men tabiǵatty qorǵau salasy mamandarynyń ortaq jauapkershiligi.
J. Nurgojanova,
«Jońǵar–Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki»
Ǵylym bóliminiń basshysy.











