Táube, táuelsizdik aldyq. Jalqaulyqtan qútylyp, jaily tirlik keshetin orai keldi. Osy rette, memleket qúrushysy qazaq últynyń ókilderi darynymen, iskerlik-ikemdiligimen tanyluy kerek edi. Jaǵdai basqasha bolyp túr. Qala men dalada júmyssyz qazaq jeterlik. Árine, bailyqqa belshesinen batyp júrgender joq dei almaimyz. Aqparat kózderine súiensek, álemdegi bailardyń qataryn tolyqtyrǵan qazaqstandyqtardyń sany da jyl ótken saiyn kóbeiip kele jatqany shyndyq. Al, qazaq nege júmyssyz? Osy saual tóńireginde talai bilikti jandarmen pikir bólistim. Olardyń aitqan uájderin tizip berudiń qajeti joq shyǵar, bári «qazaq jalqau, sondyqtan júmyssyz» degennen aryǵa barmaidy.
Qazaq jalqau ma? Men búl pikirge kelispeimin. Basqasyn aitpaǵannyń ózinde qazaqtyń qolynan is kelmeitin bolsa, Rimdi jaulap, keshegi Tájmahaldy, búgingi Astanany salmas edi. «Alma pis, auzyma tús» dep otyra beretin berekesiz bolsa, osynshama úlan-ǵaiyr ólkege ielik ete almas edi. Basqalardyń aidauyna kónip, baryna qanaǵat etetin beiǵam bolsa, qytaiǵa qorǵan soqtyryp, irgesi sógilmeitindei bolǵan imperiyany tas-talqan etip (16-jeltoqsandy aitam), táuelsizdik ala almas edi. Teksiz bolsa Tóle, Qazybek, Áitekeni tudyrmas edi. Kórkemdikke qúshtar bolmasa, ájeler Qyzjibek pen Tólegenniń jyryn nemeresine jattatpas edi… Qysqasy, búdan shyǵatyn qorytyndy – qazaq eshqashan jalqau bolmaǵan. Ony qor qylǵan – beibitshilik súigish beiqam elge jasalǵan bailyqqa qúnyqqan bezbúirektiktiń barymtasy men saiqal sayasattyń kesiri. Júregin alyp, júlynyna deiin jetken qorqynyshtyń kesapaty. Búl áli de jalǵasyp keledi.
Oiymyzdy órbitpes búryn aldymen jalqaulyqtyń qazaq dalasyna qalai engendigin zerdelep alaiyq. Jalqaulyq qazaqqa jońǵardy joyumen birge qona bastady. Jońǵar 1630 – 1760 jyldary aralyǵynda ómir súrgen mońǵol aqsúiekteriniń shyǵys Túrkistanda qúrǵan feodaldyq memleketi. Ony memleket retinde qarastyrǵannan góri qytai men orystyń orta Aziyany jaulau maqsatynda kóterip shyqqan qolshoqparlary degen oryndy. Mine, osy jońǵar basqynshylary 1640 jyldary qazaq dalasyna basyp kirdi. Osydan bastap 100 jylǵa sozylǵan qazaq-jońǵar qaqtyǵysy bastaldy. Ataqonysy ózine búiyrmaǵan qazaq úlandary Qarataudy panalap jan saqtasa da, ainalyp kelip orystyń otqaruymen qarulanyp, qytaidyń azyq-túligimen qamtamasyz etilgen jońǵardy jermen jeksen etti. Búl qazaq dalasyna silekeii shúbyryp otyrǵandardyń tóbesine jai túsirdi. Kerisinshe, qanshama qarashańyraqtyń oty óshse de, qazaq úlandary bilekke kelse, myńdy jyǵatynyn dáleldedi. Biraq osydan keiin soǵystan qaljyraǵan halyqty zymiyan sayasatymen aldai bastady. Múmkin bolsa, jigerin janshudy qarastyrdy. Búl turaly jasalǵan talai jobalardy kózimizben kórmesek te, sol elderdiń shań basqan arhivterinde jatqany anyq. Saudager etip, jansyzdaryn jiberdi. Alys-jaqyn shet elderge qazaq balasyn attap bastyrmady. Kelisilip istelgen diplomatiyalyq qatynastar tek qana sayasat júzinde oryndalyp jatty da, sharuashylyq pen tehnika jaǵyna qatań tyiym salyndy. Múnyń ózi otarshyl elderdiń úzaqty kózdegen sayasaty ekenine búgin kóz jetkizip otyrmyz. Sózimiz dáleldi boluy úshin bir ǵana mysal aita keteiik, qytailyqtarmen sauda jasasqan Qabanbai batyrdyń adamdary tek qana jylqy ótkizip, jibek, shái ónimderin satyp alumen shektelgen. Ony óndirudiń tehnikasyn úirenuge jol qoiylmaǵan. Orystar da osy tásildi qoldanǵany anyq. Jońǵarǵa qaru bergen orys pen jyl saiyn óndiris tehnikasyn meńgergen mamandaryn jońǵar jerine jiberip otyrǵan qytaidyń qazaqtarǵa kelgende taryla qaluy qazaq balasyn ǵylymnan júrdai etip, jalqaulyqqa baulu emei ne? Ol tústa eki imperiyanyń qyspaǵynda qalǵan babalarymyzdyń basqa jol tabuy da múmkin emes edi. Búl qazaqtyń kinási emes, opasyz imperiyalyq júieniń qylmysy. Sondai-aq, tarihi derek kózderine súiensek, Kenesary kóterilisinen Amangeldi kóterilisine deiin 3 myńǵa juyq Últ azattyq kúresi bolǵan eken. Búl qazaqtyń tentektigin bildirmeidi, qaita, el men jer úshin qaljyrap júrgen babalardyń óner men ǵylymǵa mán beretin uaqyty bolmaǵanyn ańǵartady. Sonyń saldary halqymyzdy «Barǵa qanaǵat, joqqa salauat etetin» boikúiezdikke tiredi. Búl – birinshi sebep.
Biraq qazaq bárinen aiyrylsa da, aqyl-parasatynan, úlaǵatty úlandarynan ajyrap qalǵan joq. Sonyń nátijesinde, Ybyrai, Abai bastaǵan alǵabasar perzentteri men Alash ziyalylaryn tudyrdy. Kezinde hakim Abai halqyn mádenietke shaqyryp, oryssha úirenip kókiregin oyatsa dep armandady. Onysy orysty úlaǵatty degendik emes, «Udy umen qaitaru» qaǵidasyna sayady. Tipti, «Esektiń artyn jusań da mal tap» dep tym bolmasa, qaltasyn qalyńdatsa, jan-jaǵyna barlap qarap, baǵasyn asyrar dep úmittendi. Árine, ol tústa últty úiytatyn ideologiya bolmaǵandyqtan, Abai aqyliyasyn aǵaiynnyń tereń túsine almaǵany anyq edi. Al, osy Abai ruhani arqau etken Alash ordanyń aqyrǵy taǵdyryn qazirgi úrpaq anyq biledi. Olar bolymysty naqtylap, ne isteu kerektigin júrtqa túsindire alǵanymen taǵy da saiqal sayasattyń qúrbany bolyp kete berdi. Derek kózderine súiensek, patsha úkimetiniń 1989 jylǵy sanaǵynda qazaqtyń sany 4 million 300 myń adam dep kórsetilse, 1916 jyly Ahmet Baitúrsynov bastaǵan Alash ordashylar qazaqtyń sanyn 6 millionǵa túraqtastyrǵan(kópte boluy múmkin). Búl álemdik arenada táuelsiz el boluǵa, tym bolmaǵanda avtonomiya qúruǵa negiz bolady degen sóz. Álihan Bókeihanovtyń kún kósemmen(Lenin) jolyǵyp, avtonomiya qúrudy talap etuine osy san sebep bolǵany anyq. Óitkeni, sol tústa sany men salmaqty ideologiyasy jaǵynan da qazaq táuelsiz eldiń tizginin ústai alatyn edi. Taǵy bir jaǵynan, búl san Mústafa SHoqaidyń Túrkistan qyrǵyzdarynyń avtonomiyasyn qúruyna negiz qalady. Aǵaiyndy qyrǵyz ben óz aǵamyz, alashapandy ózbekti biriktirse, Ortalyq Aziyada taǵy bir islamdyq memlekettiń irgesin qalauǵa múmkindik bar bolatyn. Biraq, búl strategiya qazaqty joyudyń taktikasyn kún tártibine shyǵardy. Múny qazir Goloshekinniń «Asha túyaq qalmasyn, asyra silteu bolmasyn» degen kerbaqpa bailamyna telip júrmiz. Anyqtap qaraityn bolsaq, búl qanisher Goloshekinniń emes, Kremlьdiń sayasaty eken-au! Sol sayasattyń saldarynan aqsúńke bolǵan qazaq auyldaryn sanap bere almasaq ta, 1939 jylǵa kelgende qazaqtyń sany 2 million 800 myń adam bolyp jazylǵanyn anyq bilemiz. Al, dúniejúzilik ekinshi soǵystan keiin bir jarym million bolyp qalyppyz. Darvin: «Tirshilik bir kletkalydan, kóp kletkalyǵa qarai damidy», – dese, Marks: «San úzdiksiz óse túsedi de, sapa ózgerisine ákeledi», – dep dáleldeidi, matematika, fizika, himiya, biologiya, ekonomika, qaisybir ǵylymdy aitsańyz da, bári úzdiksiz artu men kóbeyudiń ústinde qúrylady. Al, qazaq balasy osy zańdylyqtardyń birine de baǵynbaityn syńaily. Bas-ayaǵy 40 jylda adam sany ósudiń ústine tórt esege kemigen. Dese de, Hrushev pen Brejnevtiń dáuirinde qazaqtyń kózi biraz bolsa da ashyldy. Múny Keńes sayasatynyń jylymyǵynan deuge bolmaidy. Qazaqtyń baǵyna Dinmúhammed Qonaevtyń bilikke kelgendiginen. Basqasyn aitpaǵannyń ózinde, qoidyń basyn 50 millionǵa jetkizem degen Qonaevtyń bastamasy qazaq balasyn tehnikanyń basyna aparuǵa jol ashty. Bylaisha aitqanda Qonaev múny qazaqty qoishy jasaiyn dep nemese qoidyń sanyn molaityp, Máskeudegilerge qúiryq maiyn sorǵyzaiyn dep jasaǵan joq. Birinshiden, bólshektenip ketkeli túrǵan qazaq jeriniń birligin saqtap qaldy. Árine, qoidyń basy 50 million bolu úshin ony baǵatyn jer boluy kerek qoi. Ońtústik ózbekke, soltústik úlken kórshige ketse, qazaq maldy qaida jayady. Máskeudi osylai ilandyrǵan úly túlǵa jerimizdiń bútindigin bekemdese, endi bir jaǵynan, qazaqtyń áleumettik jaǵdaiyn jaqsartyp aldy. Malshy auylǵa jol bardy, mektep salyndy, Mádeniet úileri boi kóterdi, infraqúrylym jańardy. Qaladaǵy ómirdi, dalaǵa ornatuǵa túra keldi. Sanymyz da kádimgidei ósip qaldy. Dalanyń qazaǵy tehnikanyń tilin meńgere bastady. Ǵylym men bilim salasynda qansha daryn ósip shyqty. Qonaev mine, osylai otyz jylda qazaqtyń úsh ǵasyr boiy jibergen esesin túgendegenimen, búl búlqynys qazaqty jalqau dep qaraityn ideyany ózgertip kete almady. Taǵy da sol kóztúrtki men kemsitudiń salqynyn sezip, ishtei tynyp júre berdik. Árine, osydan jiyrma jyldyń aldynda «Biz qaladan keldik», – dep maqtanatyn qazaqtyń sany sanauly ǵana bolatyn. Qyzyǵyna qarańyz, osydan jeti-segiz jyldyń aldynda Almatyǵa qonaqqa barǵan bir ájemiz: «Men, Almaty tolǵan orys pa desem, qazaqtar eken ǵoi», – dep tań-tamasha bolypty. Árine, tańdanatyn jóni bar. Qazaqty jalqau jasaǵan ekinshi sebep mine, osy. Bylaisha aitqanda, óz basynyń amandyǵyna ózi ielik ete almaǵandyǵy.
Joǵaryda qazaqty jalqaulyqqa baulyǵan tarihi sebep-saldarǵa hal-qadirimshe toqtalyp óttim. Jaraidy ol tarihtyń enshisinde qaldy delik. Dese de, tarihtyń qaitalanatynyn eskersek, biz ózimizdi ógeisitken zorlyqty emes, kerdalanyń tósinde dúbirletip júrgen kúnderimizdi qaita oraltu úshin oilanatyn kez jetti. Ótken ata-babalarymyzdyń erligine maqtanuǵa tiispiz.
Táuelsizdiktiń alǵashqy jyldary azyn-aulaq tiyn-tebenimen jalǵyz sómkesin arqalap Almatyǵa kelgen qazaqtyń jigiti búgin bankir bolyp jaily oryndyqta otyr. Han saraiyndai úi túrǵyzyp, alys-jaqyn shet elderde úlken sharua tyndyryp júrgen qarakóz qandasymyz qanshama! Olar bireudi barymtalaǵan joq, bank tonaǵan joq. Óz eńbegimen jol tapqan jandar. Qysqasy, qazaq jalqau emes. Álemdegi eń tózimdi ári jaǵdaiǵa beiimdelgish alǵyr halyq. Árine bir kezde: «Saudanyń yǵyn evrei men ózbek biledi», «Kókónisti káristen artyq eshkim óndire almaidy», –dep imandai senip kelgenbiz. Qazirshe, Qytaidyń bir gazetinde: «Qazaqtyń saudager azamattary ekonomikanyń qyry men syryn meńgerip aldy. Endi biraz jylda, bylaisha aitqanda, 2030-jyly olar ayaq kiimin altynnan kietin bolady», – dep jazǵanyndai, bizneste álemdi tańǵaldyrǵanymyz anyq. Kókónistiń túr-túrin qazaq ta ósire alatynyn sórelerden-aq kóre alasyń. Dese de, búgingi qazaq qoǵamyndaǵy júmyssyzdyq máselesine kóz júma qaraudan aulaqpyz. Oǵan qazaqtyń jalqaulyǵy sebep bolyp túrǵan joq. Qazaqstan uran men múnaiǵa bai el bola túra sonyń tizginin shet eldikter ústap otyr. «Jat jarylqamaidy», – dep tegin aitylmaǵan. Olar qazaqty jarylqaiyn dep otyrǵan joq. Múmkindiginshe qarakózderimizdi júmystan shettetip, óz maqsatyn oryndauǵa tyrysuda. Onyń syrtynda, qazaqty orysqa ońtaily, qytaiǵa júmsaq, Europaǵa qolaily jasaǵysy keletin sayasatkerler biliktiń de, kásipkerlerdiń arasynan da tabylady. Olar óz sayasatyn «Qazaq jalqau» degen jeleumen júrgizip keledi. Eger sauda zańdylyǵyna súiensek, «Júz adamnyń ony alarman, toqsany satushy». Amerikada da, Afrika elinde de, tipti, ońtústik úiektede solai. Sonda biz toqsan adamdy napaqasynan aiyryp, on adamnyń múddesin qorǵap otyrmyz degen sóz. Álemdik sauda úiymyna kiruge daiyn emespiz dep dauryǵyp júrgender, kedendik odaqtyń paidasy men ziyanyn endi sezingen syńaily. Múnan shyǵatyn qorytyndy, Qazaqstan halqynyn 67 paiyzyn qazaq qúraitynyn eskersek, kimniń múddesine balta shauyp otyrǵanymyz aitpasa da túsinikti. Búl qazaqty taǵy da «jalqau» jasaudyń HHI ǵasyrdaǵy tapqyrlyǵy ma dep oilanyp qalasyń.
Árine, qoǵam bolǵan soń, túrli keleńsizdiktiń etek alary anyq. Amerikada da júmyssyzdar órip júr. Alaida, olardy amerikalyqtar «jalqau» dep jar salmaimyz. Qytailardyń 80 paiyzy kedeishilikte ómir súredi, sóitse de «qytai kedei» degendi jeleu etpeidi. Bizde sayasi ústanymdardy esepke almaǵanda, bir adamdy júmysqa aluǵa tura kelse «jalqau emes pe eken» degen kúdikten aryla almaimyz. Qazaq baiysa – «Jep qoidy ma eken» dep kúmándanamyz. Investitsiya tartu, tender ótkizu, júmys kúshimen qamtamasyz etuge de mine, osy kedergi bolyp túr. Sondyqtan biz «Qazaq jalqau emes, onyń qolynan bári keledi», – degen ústanymǵa kelmei, júmyssyzdyq máselesin de sheshe almaimyz. Ol úshin batyl qadam, baiypty ideologiya kerek. Ony árbir qazaqtyń balasy óz isine degen qajyrlyqpen ǵana ornata alady.
Qajet Andas
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.











