Ańdatpa: Maqalada XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basyndaǵy Qyrǵyzstandaǵy bau-baqsha, júzim jáne omarta sharuashylyǵynyń negizgi damu baǵyttary qarastyrylady. Jemis daqyldaryn taratuda, kóshetjailar ashuda jáne halyqty otyrǵyzu materialdarymen qamtamasyz etude Pishpek jáne Prjevalьsk qalalyq baqtarynyń atqarǵan róli taldanady. Jergilikti halyqtyń, sonyń ishinde qyrǵyzdardyń bau-baqsha jáne omarta sharuashylyǵyn damytu isine tartylu úderisine erekshe nazar audarylady. Jergilikti túrǵyndardyń jemis baqtaryn qúruǵa baǵyttalǵan jeke bastamalary, sondai-aq qyrǵyz aqsúiekteri ókilderiniń omarta sharuashylyǵyn damytuǵa qatysuy qarastyrylady. Statistikalyq derekter men tarihi derekkózder negizinde óńirdiń tabiǵi-klimattyq jaǵdailarynyń jańa sharuashylyq baǵyttardyń qalyptasuyndaǵy mańyzy kórsetiledi.
Kilt sózder: Qyrǵyzstan, Jetisu, bau-baqsha sharuashylyǵy, júzim sharuashylyǵy, omarta sharuashylyǵy, Pishpek uezi, Prjevalьsk uezi, auyl sharuashylyǵy, kóshetjailar.

Kirispe
XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basynda Qyrǵyzstannyń sharuashylyq ómirinde auyl sharuashylyǵynyń jańa salalarynyń damuymen bailanysty eleuli ózgerister oryn aldy. Óńirdiń qolaily tabiǵi-klimattyq jaǵdailary bau-baqsha sharuashylyǵynyń, júzim sharuashylyǵynyń jáne omarta sharuashylyǵynyń keń taraluyna múmkindik berdi. Búl salalar birtindep qonys audarushylardyń da, jergilikti halyqtyń da sharuashylyq qyzmetiniń mańyzdy qúramdas bóligine ainaldy.
XIX ǵasyrdyń 80-jyldarynan bastap Qyrǵyzstanda bau-baqsha sharuashylyǵy, júzim sharuashylyǵy jáne omarta sharuashylyǵy belsendi dami bastady. Soltústik Qyrǵyzstanda bau-baqsha sharuashylyǵynyń qalyptasuyna 1878 jyly negizi qalanǵan kóshettikteri bar Pishpek qalalyq baǵy erekshe yqpal etti. Belgili ǵalym-baǵban A. M. Fetisovtyń qyzmetiniń arqasynda búl baq kóp úzamai keńinen tanylyp, Jetisuda jemis daqyldaryn taratatyn jetekshi ortalyqtardyń birine ainaldy.
1881 jyly A. M. Fetisov Pishpek qalasynyń shetinde qaraǵash toǵaiyn otyrǵyzdy, sondai-aq qalany abattandyru jáne kógaldandyru baǵytynda eleuli júmystar júrgizdi. Onyń basshylyǵymen jasyl jelek aumaǵyn keńeitu sharalary júzege asyrylyp, búl qalalyq keńistiktiń jaqsaruyna jáne baq-sayabaq sharuashylyǵynyń damuyna yqpal etti.
A. M. Fetisov sonymen qatar Pishpek baǵbandyq mektebin basqardy. Búl oqu orny Jetisudaǵy osy tektes mekemelerdiń ishinde eń jaqsy úiymdastyrylǵandarynyń biri sanaldy. Onyń basshylyǵymen oqushylar, sonyń ishinde qyrǵyz jastary aǵashtardy kútip-baptau, jemis daqyldaryn ósiru jáne ósimdikterdiń ártúrli túrlerin ósiru boiynsha praktikalyq bilim men daǵdylar aldy. Osylaisha, mektep tek bilim beru mindetin ǵana emes, praktikalyq qyzmetti de atqaryp, jergilikti halyq arasynda baǵbandyq bilimniń taraluyna yqpal etti [1].
1883 jyly Pishpekte bulьvar alleyasyn, qazirgi Dzerjinskii bulьvaryn salu kezinde aryq qazu jáne aǵash otyrǵyzuǵa arnalǵan shúńqyrlardy daiyndau júmystaryna Múratbekovtiń basshylyǵymen Alamedin bolysynyń qyrǵyzdary belsendi qatysty. Búl derek jergilikti halyqtyń qalany abattandyru jáne jasyl jelekterdi damytu úderisine tartylǵanyn kórsetedi.
1883 jyldyń ózinde Pishpek baǵynyń kóshettikterinde jemis, sándik jáne orman aǵashtarynyń 100 myńnan astam kósheti bolǵan, olardyń shamamen 10 myńy telingen kóshetter edi. 1890 jylǵa qarai baqtyń aumaǵy 20 desyatinaǵa jetti. Kóshetterdiń tez taraluyna olardyń qoljetimdi baǵamen satyluy, al keibir jaǵdailarda halyqqa tegin taratyluy yqpal etti. Máselen, 1883 jyly Pishpek ueziniń túrǵyndaryna, orystarǵa, dúngenderge jáne ózge de etnostyq toptardyń ókilderine shamamen 2600 jemis aǵashy men búta kósheti satylyp jáne tegin berildi, sondai-aq úi irgesindegi jer telimderine otyrǵyzu úshin 7000 túp búldirgen taratyldy. Búdan bólek, dúngen eldi mekenderine 97 myńnan astam qaraǵash pen terek kósheti, al árbir qyrǵyz auylyna 800 kóshetten berildi. Sonyń nátijesinde Toqmaqtan Jel-Aryq stantsiyasyna deiingi aumaqta auqymdy aǵash otyrǵyzu júmystary júrgizildi. 1885 jyly Pishpek qalalyq baǵy taǵy da 3650 kóshetti satyp jáne tegin taratty, onyń ishinde 2950 jemis aǵashy men búta kósheti boldy.
Kógaldandyru júmystarynyń auqymdylyǵyn statistikalyq málimetter de rastaidy.
Pishpek uezinde otyryqshy jáne kóshpeli halyq 1886 jyly 200 myńnan astam aǵash pen búta otyrǵyzsa, 1887 jyly tek kóshpeli halyqtyń ózi shamamen 65 myń aǵash pen búta ekken. Pishpek baǵynyń qyzmeti uezd aumaǵymen ǵana shektelgen joq. Onyń kóshettikteri jaqyn mańdaǵy eldi mekenderdi ǵana emes, shalǵai audandardy da otyrǵyzu materialdarymen qamtamasyz etti. Máselen, 1884 jyly kóshetter Naryn bekinisine jiberildi. Jyl saiyn baq kóshettikterinen myńdaǵan jemis aǵashtary Jetisu jáne Syrdariya oblystarynyń qalalary men jańadan qúrylǵan orys eldi mekenderine jóneltilip otyrdy [1].
Baǵbandyqtyń taraluynda qala starostasy doktor Barsov negizin qalaǵan Prjevalьsk qalalyq baǵy da mańyzdy ról atqardy. Pishpekten kóp mólsherde otyrǵyzu materialdaryn alǵan búl baq Ystyqkól óńirinde jemis daqyldaryn odan ári taratatyn ortalyqtardyń birine ainaldy. Onyń kóshettikterinen jas aǵashtar jaqyn mańdaǵy eldi mekenderge otyrǵyzu úshin berilip, qyrǵyz halqy kóshettermen tegin qamtamasyz etildi. Osylaisha, Pishpek jáne Prjevalьsk qalalyq baqtarynyń qyzmeti Soltústik Qyrǵyzstannyń ártúrli halyq toptary arasynda baǵbandyqtyń keń taraluyna, jemis daqyldarynyń engiziluine jáne jańa sharuashylyq dástúrleriniń qalyptasuyna yqpal etti.
Búl núsqa tarihi monografiya stiline sáikes keledi: mátin qúrylymdalǵan, «baq», «kóshet» sózderiniń qaitalanuy azaitylǵan, sebep-saldarlyq bailanystar kúsheitilip, baǵbandyq taqyrybynyń keiingi bayandaluyna birqalypty auysu jasalǵan.
Basqa málimetterge qaraǵanda, XIX ǵasyrdyń 80-jyldarynda Prjevalьsk qalasynda áuesqoi baǵban Dolmatov ta jemis kóshettigin úiymdastyrǵan. Ony qúruǵa Vernyi qalasyndaǵy jemis kóshettiginiń iesi Moiseev eleuli kómek kórsetken. Sonyń arqasynda Prjevalьsk uezinde baǵbandyqty odan ári damytuǵa negiz qalandy.
1889 jyly Toqmaqta orman kóshettikteri qúryldy. Búl óńirdegi orman jáne bau-baqsha sharuashylyǵyn damytudaǵy mańyzdy qadam boldy. Pishpek uezinde baǵbandyqtyń edáuir keń taralǵanyn 1898 jylǵy málimetter de kórsetedi. Sol derekter boiynsha is júzinde árbir túrǵyn úidiń mańynda jemis aǵashtary ósirilgen. Derekkózde «uezd eldi mekenderinen janynda keminde on shaqty jemis aǵashy otyrǵyzylmaǵan birde-bir úi tabylmaidy» dep kórsetilgen. Onyń ústine qyrǵyzdyń kóshpeli halqy da birtindep baǵbandyqpen ainalysa bastaǵan: «tipti kóshpeli qyrǵyzdar da birtindep qystaularynyń mańyna jemis aǵashtaryn otyrǵyza bastady» [4].
Soltústik Qyrǵyzstandaǵy baǵbandyq memlekettik kóshettikterdiń qyzmeti arqyly ǵana emes, jergilikti túrǵyndardyń bastamasymen de damydy. Máselen, Pishpek uezindegi Lebedinovka auyldyq qoǵamy qúrylǵanǵa deiin-aq belgili baǵbandyq áuesqoiy Sálim Rahimbaev Pishpek mańynda úlken jemis baǵyn otyrǵyzǵan. Búl jalǵyz mysal emes edi.
Ystyqkóldiń soltústik jaǵalauynda jergilikti túrǵyn Uimanov Prjevalьsk uezindegi Uitalь auyldyq qoǵamy qúrylǵan kezeńde baǵbandyqpen ainalysa bastady. Uaqyt óte kele onyń baǵy edáuir keńeiip, keńinen tanymal boldy jáne kórshileriniń qyzǵanyshyn tudyrdy. Osy sebepti auyldyq jiyn tipti baqty qauymnyń ortaq paidalanuyna beru máselesin qarastyrǵan.
Taǵy bir nazar audararlyq mysal – qyrǵyz Boksary Kurumshuevtiń qyzmeti. Ol 1904–1905 jyldary Prjevalьsk ueziniń CHon-Sary-Oi jerinde dualmen qorshalǵan úlken jemis baǵyn saldy. Alma men basqa da jemisterden alynǵan mol ónim kórshi qyrǵyzdardyń úlken qyzyǵushylyǵy men qyzǵanyshyn tudyrdy. Búl jergilikti halyq arasynda baǵbandyqtyń birtindep taralyp, onyń sharuashylyq mańyzynyń artyp kele jatqanyn kórsetedi [1].
Jergilikti halyq arasynda baǵbandyqtyń taraluyn basqa mysaldar da rastaidy. Máselen, Prjevalьsk qalasyna jaqyn CHelpek jerinde qalmaq Toigombai Elahunov shamamen 8 desyatina jerdi alyp jatqan jemis baǵynyń arqasynda óziniń materialdyq jaǵdaiyn edáuir jaqsarta aldy. Múndai mysaldar az bolǵan joq jáne olar baǵbandyqtyń ekonomikalyq mańyzynyń arta túskenin kórsetti.
Qyrǵyz halqy arasynda baǵbandyqtyń joǵary deńgeide damuy resmi túrǵydan da moiyndaldy. Máselen, 1902 jyly Vernyi qalasynda ótken Birinshi oblystyq auyl sharuashylyǵy jáne ónerkásip kórmesinde marapattalǵandardyń qatarynda Pishpek uezi SHamshy bolysynyń qyrǵyzy Qúrmanaly Qoshoev boldy. Qystauynda jemis baǵyn úiymdastyrǵany jáne kórmege joǵary sapaly alma úsynǵany úshin ol Eginshilik jáne memlekettik múlik ministrliginiń diplomymen marapattaldy [3]. Tómende mátinniń akademiyalyq stilьde redaktsiyalanǵan jáne stilistikalyq túrǵydan jetildirilgen núsqasy berilgen.
Baǵbandyqpen qatar Qyrǵyzstanda júzim sharuashylyǵy da birtindep dami bastady. Onyń negizgi taralǵan audandary eldiń ońtústiginde ornalassa, soltústikte, negizinen Pishpek uezinde júzim ósirumen kóbine ózbekter, dúngender, ukraindar jáne orys qonys audarushylary ainalysty. Jetisu oblysynyń 1898 jylǵy sholuynda Pishpek uezinde júzim sharuashylyǵynyń óndiristik sipatqa ie bolǵany atap kórsetilgen. Osylaisha, XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basyna qarai Qyrǵyzstanda bau-baqsha jáne júzim sharuashylyǵyn damytuda eleuli jetistikter baiqaldy.
Qolaily tabiǵi-klimattyq jaǵdailar men baldy ósimdikterge bai flora auyl sharuashylyǵynyń taǵy bir mańyzdy salasy – omarta sharuashylyǵynyń qarqyndy damuyna múmkindik berdi. Ol ásirese Prjevalьsk uezinde jáne Ystyqkól jaǵalauynda tabysty damydy. Kóptegen qonys audarushylar óńirdiń tabiǵi artyqshylyqtaryn der kezinde baǵalap, omarta sharuashylyǵymen ainalysu arqyly materialdyq jaǵdailaryn edáuir jaqsarta aldy.
Salanyń damu auqymyn statistikalyq derekter aiǵaqtaidy. 1892 jyly Prjevalьsk uezinde 3888 pút bal jinalyp, onyń 2900 púty naryqta satyldy. Bes jyldan keiin, 1897 jyly ónim kólemi 13 200 pútqa jetip, satylǵan bal mólsheri shamamen 10 myń pútty qúrady. Omarta sharuashylyǵynyń joǵary tabystylyǵy tek qonys audarushylardyń ǵana emes, qyrǵyz halqynyń da nazaryn audardy. Jetisu oblysynyń 1902 jylǵy esebinde «sharuashylyqtyń búl salasynyń árdaiym derlik túraqty tabys ákelui kóshpelilerdiń de nazaryn audaryp, olar taudaǵy qystaularynyń mańynan omarta ústai bastady» dep atap kórsetilgen [2].
Jetisudaǵy baǵbandyqtyń jetistikteri resmi deńgeide de moiyndaldy. Máselen, Pishpek qalalyq baǵy orman, sándik jáne jemis aǵashtarynyń dúrys ósirilgen kóshetteriniń bai kollektsiyasy úshin, sondai-aq halyqty qoljetimdi baǵamen sapaly kóshettermen qamtamasyz etken jemis kóshettigin úiymdastyrǵany úshin Kishi kúmis medalьmen, yaǵni Baǵbandyq qoǵamynyń diplomymen marapattaldy. Pishpek auyl sharuashylyǵy mektebi de joǵary baǵalanyp, úsynylǵan jemis aǵashtarynyń kóshetteri jáne mektep sharuashylyǵynda joǵary sapaly jemister men kókónisterdi termiyalyq ádispen keptirudi engizgeni úshin Resei jemis sharuashylyǵy qoǵamynyń diplomymen marapattaldy [3].
Qyrǵyz halqy arasynda omarta sharuashylyǵynyń damuy 1902 jyly Vernyida ótken Birinshi oblystyq auyl sharuashylyǵy jáne ónerkásip kórmesinde de atap ótildi. Marapattalǵandardyń qatarynda belgili manaptardyń úldary – Pishpek uezinen Kameletdin SHabdanov jáne Prjevalьsk uezinen Barahan CHynybaev boldy.
Kameletdin SHabdanov qyrǵyzdar arasynda omarta sharuashylyǵyn taratuǵa yqpal etkeni jáne qyrǵyz sheberleri jasaǵan Djerzon men Gravengorst júiesindegi omartalardy kórmege úsynǵany úshin Kishi kúmis medalьmen, yaǵni Resei omarta sharuashylyǵy qoǵamynyń diplomymen marapattaldy.
Barahan CHynybaev joǵary sapaly tsentrifugalyq aq bal úsynǵany jáne jergilikti halyqqa úlgi bolǵan omarta sharuashylyǵyn kóp jyldar boiy damytqany úshin Resei omarta sharuashylyǵy qoǵamynyń Maqtau qaǵazyn aldy [3].
Sonymen birge manaptardyń úldary omarta sharuashylyǵymen tikelei ózderi ainalyspaǵan boluy yqtimal ekenin de eskeru qajet. Olardyń sharuashylyqtarynyń jetistikteri ózderine tiesili omartalardy kútip-baptaǵan jaldamaly júmysshylardyń eńbegi arqyly qamtamasyz etilse, qoǵamdyq moiyndau men resmi marapattar sharuashylyq ielerine berilgen.
Búl núsqada qaitalaular joiylyp, bayandau logikalyq túrǵydan júielengen jáne keltirilgen barlyq tarihi faktiler men baǵalaular saqtala otyryp, ǵylymi monografiya nemese dissertatsiya stiline sáikestendirilgen.
Qorytyndy
XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basynda Qyrǵyzstanda bau-baqsha sharuashylyǵynyń, júzim sharuashylyǵynyń jáne omarta sharuashylyǵynyń damuy óńirdiń sharuashylyq túrǵydan jańǵyruynyń mańyzdy baǵyttarynyń birine ainaldy. Kóshettikterdiń qúryluy, jemis daqyldarynyń taraluy jáne omarta sharuashylyǵynyń damuy halyqtyń bir bóliginiń sharuashylyq júrgizudiń jańa túrlerine birtindep kóshuine yqpal etti. Búl úderiste qalalyq baqtar, auyl sharuashylyǵy mekemeleri jáne jergilikti halyqtyń jekelegen ókilderiniń bastamalary erekshe ról atqardy.
Paidalanylǵan ádebietter tizimi:
- Aitmambetov D. Kulьtura kirgizskogo naroda vo vtoroi polovine XIX i nachale HH veka, 67, 75
- Obzor Semirechenskoi oblasti za 1898 god. – Vernyi, 1899.
- Semirechenskie oblastnye vedomosti. 1902. № 84, 86.
- Istoriya Kirgizskoi SSR. — Frunze: Ilim, 1984, 11.
Abdalieva G.K.
I. Arabaev atyndaǵy Qyrǵyz memlekettik universiteti,
Bishkek q., Qyrǵyz Respublikasy.











