Жоңғар-Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркінде жүргізілген зерттеулер сирек кездесетін қызылтіл зиягүлінің таралу орындарын нақтылады. Кейбір учаскелерде өсімдіктің небәрі 2–5 дарасы ғана анықталған. Бұл биік тауда өсетін ерекше түрді қорғаудың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.
Жетісу Алатауы – өсімдіктер дүниесіне бай өңір. Мұндағы тау бөктеріндегі далалар, шалғындар мен биік таулы белдеулер көптеген сирек өсімдікке мекен болған. Жер бедерінің, климат пен топырақ жағдайларының әртүрлілігі басқа жерлерде кездесе бермейтін түрлердің сақталуына мүмкіндік береді.
Солардың бірі – қызылтіл зиягүл (Tephroseris pyroglossa (Kar. & Kir.) Holub). Күрделігүлділер тұқымдасына жататын бұл өсімдік Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Ол – таралу аймағы шектеулі, аса сирек кездесетін эндемик түр.
Қызылтіл зиягүлі Жетісу Алатауының субальпі және альпі белдеулерінде өседі. Оның табиғи популяциялары шағын әрі бір-бірінен оқшау орналасқан. Сондықтан әрбір таралу орнын анықтау түрдің қазіргі жағдайын бағалау және оны қорғау үшін маңызды.
Ұлттық парк аумағында 2016–2025 жылдары жүргізілген далалық зерттеулер қызылтіл зиягүлінің қазіргі таралу орындарын нақтылауға мүмкіндік берді. Зерттеушілер Жетісу Алатауының солтүстік беткейіндегі орта және биік таулы учаскелерді қамтыды.
Зерттеу барысында өсімдік теңіз деңгейінен 2662–3330 метр биіктікте тіркелді. Ол көбіне тасты және қиыршықтасты беткейлерде, биік таулы шалғындарда, өсімдік жамылғысы сирек жерлерде кездеседі. Жеке дара немесе шағын топ болып өседі.
Анықталған таралу орындарының басым бөлігі ұлттық парктің Сарқан филиалындағы Аманбөктер және Басқан орманшылықтарына тиесілі.
Аманбөктер орманшылығында қызылтіл зиягүлі Сарқан өзенінің жоғарғы ағысындағы Ақкөл шатқалынан табылды. Мұнда 2717–3330 метр биіктікте бірнеше жергілікті популяция анықталған. Өсімдіктер негізінен оңтүстік және батыс беткейлердің тасты, қиыршықтасты учаскелерінде өседі.
Осы орманшылықтағы Қарасырық шатқалында да түрдің таралу орындары тіркелді. Бұл жерде өсімдік 2777–2842 метр биіктіктегі тау аңғарларының шығыс және батыс беткейлерінде кездеседі.
Басқан орманшылығында, Үлкен Басқан өзенінің жоғарғы ағысындағы Безымянный асуының шығыс беткейінен қызылтіл зиягүлінің жекелеген даралары анықталды. Олар 2725 метр биіктікте, сирек шөптесін өсімдіктер арасында өседі.
Түр ұлттық парктің өзге филиалдарынан да табылған. Лепсі филиалының Жалаңаш орманшылығындағы Жоғарғы Жасылкөл шатқалында ол 2662 метр биіктіктегі шығыс беткейде тіркелді.
Ал Алакөл филиалының Көкжар орманшылығында, Үлкен Жылысай шатқалындағы Ашықкезең асуы маңында тағы бір популяция анықталды. Ол 3040 метр биіктіктегі оңтүстік беткейде орналасқан.
Осы деректер қызылтіл зиягүлінің негізгі таралу орындары Сарқан филиалында шоғырланғанын көрсетеді. Лепсі және Алакөл филиалдарында өсімдік сирек кездеседі.
Зерттелген учаскелердің барлығында қызылтіл зиягүлі бір-бірінен оқшау жерлерде өсетіні анықталған. Кейбір учаскелердегі популяция саны небәрі 2–5 дараны құрайды.
Мұндай шағын популяцияларға табиғи жағдайлардың өзгеруімен қатар адам әрекеті де әсер етуі мүмкін. Сондықтан өсімдіктің таралу орындарын тұрақты бақылау, санын есепке алу және табиғи мекенін сақтау қажет.
Жоңғар-Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркінде жүргізіліп жатқан ғылыми зерттеулер осы міндеттерді шешуге бағытталған. Сирек өсімдіктердің қайда өсетінін және олардың қазіргі жағдайын білу табиғатты қорғау шараларын негіздеуге мүмкіндік береді.
Қызылтіл зиягүлін сақтау – Жетісу Алатауының бірегей өсімдіктер дүниесін келер ұрпаққа жеткізудің бір бөлігі.

Суреттерде: Жетісу Алатауының биік таулы белдеуіндегі қызылтіл зиягүлінің таралу орындары және өсімдіктің жалпы көрінісі. Фото авторы – Ж. Нұрғожанова.
Венера Сагындыкова,
Жоңғар-Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің ғылым бөлімінің биологы.












[…] Қызылтіл зиягүл – Жетісу Алатауының сирек гүлі […]