Qadirli ústaz, ayauly ana Qalamqas Maimaqovanyń esimi Kenen auylynyń túrǵyndary úshin qashanda qúrmetpen atalady. Ol úzaq jyldar boiy auyl mektebinde matematika páninen sabaq berip, sanaly ǵúmyryn bala tárbiesi men bilim beru isine arnaǵan jan. Qalamqas apai shákirtterine tek esep shyǵarudy ǵana úiretken joq, adaldyqty, úqyptylyqty, jauapkershilikti, eńbekti qadirleudi de boilaryna sińire bildi.
Ústazdyq joldy ómirlik múrat etken ardaqty ústazdyń ár sabaǵy tártip pen talapqa, adamgershilik pen tazalyqqa negizdelgen edi. Onyń boiyndaǵy qarapaiymdylyq, eńbekqorlyq, kisilik kelbet talai úrpaqtyń jadynda saqtalyp qaldy. Osyndai ónegeli jannyń óz qolymen jazyp qaldyrǵan estelik hatyn oqi otyryp, onyń ómir joly bir adamnyń taǵdyry ǵana emes, tútas bir dáuirdiń, auyl ómiriniń, ústazdyq pen analyq meiirimniń ainasy ekenin ańǵarasyń.
Keiipkerimiz óz hatynda aldymen ata-anasy turaly tebirene jazady. «Ákem Tileuberdiev Maimaq, jeshem Áshtai Jambyl oblysy, Krasnogor audany Iirsu auylynda túrdy. Ata-analarym mal sharuashylyǵyn damytuǵa airyqsha úlesin qosty. Eńbegi úshin ákem «Eńbek qyzyl Tu» ordenimen nagradtaldy. Kolhoz basqarmasynyń orynbasary qyzmetine kóterildi, birneshe medalьdarǵa ie boldy», dep eske alady.
Búl joldardan qarapaiym eńbek adamynyń el aldyndaǵy abyroiy, soǵystan keiingi auyr kezeńdegi auyl tirshiligi, ata-ananyń bala boiyna sińirgen ónegesi aiqyn seziledi. Eldiń soǵys zardabynan qinalyp túrǵan shaǵynda da eńbekke adaldyq, elge qyzmet etu, otbasy men júrt aldyndaǵy jauapkershilik basty qúndylyq boldy. Ústaz ananyń keiingi ómir jolyndaǵy tabandylyq pen eńbekqorlyqtyń bastauy da osy otbasylyq tárbiede jatqandai.
Ol 1944 jyly mektep tabaldyryǵyn attap, 1950 jyldyń jeltoqsanyna deiin bilim alady. Keiin áke-sheshesi el-júrtymen birge boludy qalap, Soǵandyǵa kóshedi. 1951 jyly 7 synypty Soǵandydan bitirgen estelik iesi Almatydaǵy Mánshúk Mámetova atyndaǵy pedagogikalyq uchilishege túsip, ony úzdik diplommen ayaqtaidy. Sodan keiin Qordai audanynyń Blogoveshenko, Soǵandy auylynda múǵalim bolyp eńbek etedi.
Ústazdyq jolyn tańdaǵan jas maman bilimin ári qarai jalǵastyryp, 1968 jyly Almatydaǵy Abai atyndaǵy pedinstitutty bitiredi. Sol jyldan bastap Kenen auylyndaǵy mektepte matematika pániniń múǵalimi bolyp júmys atqarady. Óz isine adal, shákirt tárbiesine jauapkershilikpen qaraǵan ústazdyń eńbegi eskerusiz qalǵan joq. Ol «Kóp jylǵy adal eńbegi úshin KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezidiumynyń atynan Jambyl oblystyq atqaru komitetiniń sheshimimen jáne taǵy basqa medalьdarmen marapattaldym», dep jazady.
Qalamqas apaidyń ómirindegi taǵy bir mańyzdy kezeń – Kenen auylyna kelin bolyp túsui. 1968 jyly osy auyl mektebinde matematika páninen sabaq berip júrgen kezinde Sanaq esimdi azamatpen shańyraq kóterip, Botabek áuletiniń kelini atanady. Búl áulet auyl ishinde syily eńbegimen tanylǵan, elge qadirli otbasy bolǵan. Keiipkerimiz óz hatynda qaiyn atasy turaly da erekshe qúrmetpen jazady. Qaiyn atasy Úly Otan soǵysynan «Qyzyl júldyz» ordenimen, erligi úshin medalьdarmen, al beibit dáuirde eńbegi úshin Lenin ordenimen marapattalǵan jan edi.
«Osyndai ónegeli otbasyna kelin bolyp túsu men úshin úlken jauapkershilik boldy», deidi ústaz ana. Rasynda, kelin bolyp túsken shańyraqtyń salty men syilastyǵyn saqtau, úlkenge qúrmet, kishige izet kórsetu, otbasynyń berekesin keltiru – qazaq áieli úshin qashanda úlken syn. Qaiyn atasy men enesiniń tárbiesi, olardyń ómirge degen kózqarasy jas kelinge kóp nárse úiretedi. Sol shańyraqta ol syilastyq pen eńbektiń qadirin tereń túsinedi. Búginde sol bir kezeńderdi eske alǵanda, onyń júregine jylylyq úyalaityny da sondyqtan.
Estelik iesiniń jazbasyndaǵy eń áserli tústardyń biri – qazaqtyń ataqty aqyny, darhan dalany asqaq ánimen terbetken, kóńildi kúige bólegen, halqymyzdyń talantty, aituly ánshisi, kórnekti kompozitorlar dástúrin ilgeri damytqan ónerpaz, sal-seriniń sońǵysy Kenen Ázirbaev turaly aitqan syrlary.
Qalamqas apaidyń jazuynsha, olardyń kórshisi Kenen Ázirbaev atamyz bolǵan. Joqshylyq pen kedeishiliktiń tauqymetin kóp tartqan Kenen ata ózi súrgen ortanyń ozyq dástúrinde tárbielenip, SHóje men Jambyl, Sarbas pen Noǵaibai siyaqty ónerpaz jaqsylardan ónege alǵan. Búl jaiynda apaiymyz atanyń aitqan áńgimeleri men estelikterinen kóp baiqaǵanyn jazady.
Taǵdyrdyń bir qyzyǵy, ústaz ana Kenen ata túrǵan Iirsu auylynda ómirge kelgen. Kenen atanyń qyzy Tórtkenmen birge júrip, balalyq shaǵyn ótkizgen. «Atamyzdyń úii men bizdiń úidiń arasynda úi joq, irgeles edi», degen joldar balalyq kúnderdiń jyly kórinisin kóz aldymyzǵa ákeledi. Keiin ózi Kenen auylyna kelin bolyp túskende, Kenen atanyń úige arnaiy kelip, «ornyń qútty bolsyn, sen kelin emessiń, qyzymsyń» dep mańdaiynan súigeni Qalamqas apaidyń esinde ómir boiy saqtalyp qalǵan.
Búl bir ǵana jyly sóz emes, úlken júrekti adamnyń batasy, aq tileui, jas kelinge kórsetken ákelik meiirimi edi. Estelik iesi Kenen atanyń qolynda kishkentai dombyrasy bar, ayańdap basyp kelip, «qaimaq qatqan, qyzyl kúreń shai ishuge keldim» deitinin erekshe saǵynyshpen eske alady. Ol kezde úi ieleri atany qúshaq jaya qarsy alyp, bar jaqsysyn aldyna jaiyp, ótken-ketken áńgimesin tyńdap, shai qúiyp beretin.
Kenen ata jas kelinge otbasynyń úitqysy bola biludi, kesh jatyp, erte túrudy, peiili keń, dastarhany mol boludy, adaldyqty, jaqsy kelinderge tán úlgi men ónegeni únemi aityp otyrǵan. Búl ósietterdiń bári ardaqty ústazdyń ómirlik ústanymyna ainaldy. Qazaqy tárbieniń tereń máni de osynda. Bir auyz aqyl, bir sáttik áńgime, úlkenniń batasy adam ómirine baǵyt berip, bolashaǵyna iz qaldyrady.
Apaiymyzdyń esteliginde Kenen atanyń eńbekqor beinesi de erekshe suretteledi. Atanyń qasqa atyna minip shyqqan kezdegi otyrysy, qamshysyn sermeui ózgeshe kórinis bolǵan. Aulasynda jońyshqa ósirip, shalǵyny qúlashtai sermep shóp shapqanyn ol qyzyǵa qarap túratyn. Bir kúni tamaq daiyn bolǵan kezde: «Ata, úiden túski as ishińiz, sharshadyńyz ǵoi», deidi. Sonda Kenen ata: «Onyń ras, bir qatar ǵana shabatyn jer qaldy, biraq sharshap ta qalyppyn», dep jauap beredi. Qalamqas apai atany juynuǵa jiberip, sol qatardy ózi shauyp bitiredi. Osylaisha atanyń alǵysy men batasyn kóbirek alady.
Búl shaǵyn ǵana oqiǵada úlken taǵylym bar. Onda kelinniń eńbekke beiimdiligi, úlkenge degen qúrmeti, úi ishiniń berekesin oilaǵan aq peiili kórinedi. Al Kenen atanyń rizalyǵy men batasy – jas kelinniń ómir jolyndaǵy eń qymbat ruhani syidyń biri.
Ústaz ana Kenen Ázirbaevtyń shańyraǵyna Qazaqstannan ǵana emes, tuysqan respublikalardan da kóp qonaqtar keletinin jazady. Sol qonaqtardy Dina kelinimen birge talai júgirip kútisken. Búl da auyl ómiriniń, óner adamynyń ainalasyndaǵy eldik syilastyqtyń, qazaqy qonaqjailyqtyń bir kórinisi. Kenen atanyń salǵan ásem ánderi, qońyr úni Qalamqas apaidyń qúlaǵynan áli kúnge deiin ketpegendei áser qaldyrǵan.
Ústaz ananyń haty – ótken ómirdiń jai ǵana bayany emes. Búl hatta eńbek adamynyń taǵdyry, soǵystan keiingi auyldyń tirshiligi, ústazdyq joldyń jauapkershiligi, kelindik tárbieniń salmaǵy, Kenen Ázirbaevtai alyp túlǵanyń adamdyq bolmysy qatar órilgen. Ardaqty ústazdyń esteligi arqyly biz bir dáuirdiń tynysyn, bir auyldyń ruhani álemin, bir áulettiń ónegesin tanimyz.
Qalamqas Maimaqovanyń esimi Kenen auylynyń tarihynda qadirli ústaz, ayauly ana, ónegeli kelin, eńbekqor jan retinde saqtalady. Al onyń óz qolymen jazyp ketken estelik haty keiingi úrpaqqa ótkendi qúrmetteudi, úlkenderdiń ómir jolynan úlgi aludy, adal eńbek pen adamdyq qasietti joǵary qoyudy úiretedi.
Múrat Kenenov,
K. Ázirbaev ádebi-memorialdyq muzeiiniń ádiskeri
