Qazaq poeziyasynda taǵdyry men qazaqilyǵyn qatar arqalaǵan jyrlar sirek tuady. Jas aqyn Sanjar Súltanǵazynyń «Apa, sen bolmasań» atty jyr jinaǵy – sondai áredik dúnieniń biri. Búl kitapty paraqtaǵan sátten-aq oqyrman júrekke salmaq túsiretin múń men saǵynyshtyń, auyl men adam bolmysynyń, últtyń ishki jarasynyń álemine enedi.
Jinaqtaǵy óleńder búgingi uaqyttyń tuyndysy bolǵanymen, olardyń tynysynan ótken ǵasyrdaǵy qazaq poeziyasynyń asyl arnasyn ańǵaramyz. Keshegi Tólegen Aibergenovtiń aduyndy ruhy, Múqaǵali Maqataevtyń múńdy lirikasy, Túmanbai Moldaǵalievtiń názik iirimi, Jarasqan Ábdirashtyń oily órnegi, Keńshilik Myrzabektiń sherli úni men Esenǵali Raushanovtyń saf bolmysynyń úly kóshi jas aqynnyń jyrlarynan jańǵyryp túrǵandai áser qaldyrady.
Aqynnyń «Apa, sen bolmasań», «Aǵatai auyl jaqta ne jańalyq?!», «Kóke auylǵa qaitaiyq», «SHaldyń balasy» tárizdi óleńderi últtyq poeziyadaǵy qazaqy minezdi jańa qalyppen sóiletken tuyndylar sanatyna jatady. Auyl tirshiligi, aǵaiyn arasyndaǵy saǵynysh, qarapaiym adamnyń jan álemi pafossyz, tabiǵi boyaumen órilgen. Ásirese tuǵan topyraqqa degen ańsar men anaǵa degen saǵynysh ár shumaqtan ańǵarylady.
Qalamgerdiń lirikalyq toptamalardyń ishinde «Aqerke» jyrlary shoqtyǵy biik shyǵarma. Búl óleńderdegi sezim tazalyǵy men ishki dramatizm oqyrmanǵa Júmatai Jaqypbaevtyń «Láilasyn» eske túsiredi. Múnda mahabbat qúr sezim kúiinde qalmaidy, aqynnyń taǵdyrymen, jan kúizelisimen astasyp jatady.
Sanjar Súltanǵazy poeziyasynyń taǵy bir ereksheligi – til órnegindegi úilesim. Aqyn qarapaiym taqyryptyń ózin dybystyq úndestikpen, ishki yrǵaqpen qúbyltyp jetkizedi. Tipti «Nauryz» sekildi shaǵyn óleńderiniń ózinde ár sóz óz ornyn dál tauyp, úiqas tabiǵi qalypta óriledi. Búl – óleń tehnikasyn jetik meńgergeni bolar.
Nebári seksen betke juyq jinaqtyń salmaǵy áldeqaida auyr. Sebebi múnda bir adamnyń ǵana múńy joq. Búl – bútin bir buynnyń saǵynyshy, auyldan alystaǵan úrpaqtyń ókinishi, áke men anaǵa degen ińkárlik, uaqyt aldyndaǵy jalǵyzdyq. Kitapty oqyp shyqqanda jeke-jeke óleń emes, tútas bir poemany ótkendei kúi keshesiń.
Saitymyz jas aqynnyń aldaǵy alar asuy biik, qalamy qarymdy bolsyn degen izgi nietpen onyń bir top óleńin oqyrman nazaryna úsynudy jón kórdi.
AǴATAI, AUYL JAQTA NE JAŃALYQ?!
– Aǵatai, auyl jaqta ne jańalyq?
– Bári tozǵan, áli de tozary anyq.
Áli auyldy kóresiń, kórkeitedi
degen mendik kóńilde boz ala úmit.
Auylda qalǵan qaida,
Jeńgem de ózi qalany armandaidy, á?
Ájemmen sháidespegen ájeler men,
Atammen dámdes bolǵan shaldar qaida?
Qala múnaraly,
Kógindegi kók tuy – túman áni.
Kók tútinnen qashqanda, qońyr joldan,
Kók kúshigim qarsy alyp shyǵa ma áli?
Únaityn auylymnyń keshi maǵan;
Erkeletken jalǵyzyn esil anam.
Egin salyp entikken eńkish shal men
Emirengen kempirdi esime alam.
Jel sybyzǵy oinaǵan qalqadan kep
Sarǵaityp, kúni de ótken arqadan kóp.
Saǵat sanap, san qoidy sanap júr me,
Saptamamen sary úldar sar taban bop.
– Aǵatai, auyl jaqta ne jańalyq?
– Bári tozǵan, áli de tozary anyq.
…Súikimsiz Súltan qaptap san auylǵa,
Oinamaidy tósinde Qoja naǵyp..
KÓKE
Kóke, auylǵa qaitaiyq biyl endi,
Biyl auyl qarttaryn jii kómdi.
Siyr óldi, qara atyń qalyp qyrda,
Eski qosyń ózgeniń úii boldy.
Ol da ketip, taǵy da almasady el,
Tirshilik qoi, qaitedi, jalǵasady ol.
Sary uaiymǵa salynbas edim ǵoi men,
Saǵynyshtan ózgesi qalmasa eger.
Saǵynyshtan ózgesi bos oi demek.
Bala shaq ta aitpady eseime dep.
Qarǵys syndy qaladan qajyǵanda,
Qarǵam-au dep qoyatyn sheshei de joq.
Qaimaq qandai tátti edi, qaspaq netken.
Qúrby úyalyp súidirmei qashpaq betten.
Oidym jolǵa túsip ap oraǵytqan,
O, neǵylǵan júrek búl tas bop ketken?
Tas bop ketken júrekti aya, qúdai,
Qaida barsam janǵa múń tayady údai.
Itsiń desem ókpelep qalasyń, ras,
Men ókpelep kórmep me em, ái, ómir-ai.
AQERKEM
Biik bolsam, ózińmen biikpin men, Aqerkem,
Súie almastai seni eshkim – súiippin men, Aqerkem…
Búrymyńmen ózińe baurap aldyń, Aqerkem,
Qylyǵyńmen ózińe jaulap aldyń, Aqerkem.
Seni maǵan Táńirim jolyqtyrdy, Aqerkem,
Bári áitpese, jaryǵym jalyqtyrdy, Aqerkem,
Táube deudi teginde aita berdim, Aqerkem,
Seni súiip ómirge qaita keldim, Aqerkem.
Óziń joqta sezimge tapshy boldym, Aqerkem.
Sen arqyly ózimdi jaqsy kórdim, Aqerkem.
Seni súyu baǵyma kirip ketti, Aqerkem,
Seni súyu qanyma sińip ketti, Aqerkem…
APA
Qartaimauyń kerek, Apa,
Sen úshin –
Qúdaimenen jasap kelem kelisim…
Sen o basta qaisar, qatal, ótkir eń,
Ómirge ótken ókpeń menen ókinishiń kóp bilem.
Odan qaldy saǵynyshyń sarysudai túr áni,
Al júregiń qanshama ret qaiǵy jútyp, jylady.
Tirshilikte tiri kúniń – tauyp júrgen tabysym…
Qarsy alady qai kezde de bauyrsaǵyń, bálishiń.
Odan qaldy jan-jaǵyńa kózińdi ylǵi alartyp,
Otyrasyń únemi sen oimaǵyńdy joǵaltyp.
Siyr sauyp, sút pisirip, qúrt ta jaiyp ońasha.
Kóz jasyńdy kórsetpeisiń bireu saǵan qarasa.
Aq júreksiń, aqkóńilsiń, aqpeiilsiń sonshama,
Kórshi kempir kóilegińdi toiǵa kiip barsa da…
Qúiǵan, Apa, sháiiń nege sondai tátti desem men,
Úsynady ekensiń ǵoi bar meiirim-keseńmen.
Qartaimauyń kerek, Apa,
Sen úshin –
Qúdaimenen jasap kelem kelisim…
NAN
SHarbaǵyna kórshiniń artylam kep,
Al jeńgei nan bere me?
Ol kúmán bop.
…Bútin nanǵa jarymai qoidyq pa, ana,
Keshke deiin qaryzǵa jarty nan jep.
Aitamyn kúz dep sony,
Sol kúzdiń jibimeitin múz bop sheri
«Jarty nandy qaitar» dep jeńgei sosyn,
Kesh kirmesten keletin izdep seni.
Qaiǵyrsań joqty qaiǵyr,
Tońazymai tańdar da atty qaibir.
Ornyna endi oisyrap olqy túsken,
Osyndaida kókemniń joqtyǵy-ai bir.
…Quanǵannan aitylsyn kúnde «alaqai»
Quanǵannan aitylsyn kúnde «alaqai»
Bir nan artyq alamyn búginder men,
Súrap qalsa berem dep bir balaqai.
SHeshem solai ómirge ókpeledi…
Jaǵdaiyn bar demedi ol, joq demedi.
Nan izdetpei anańa, menen súra,
…Meniń anam nan izdep ketken edi,
sodan soń oralǵan joq.
ANASHYM
Eń sońǵy ret qúlap, túrdyń, Anashym,
Men sorly bop jylap túrdym, Anashym.
Núr-óńiń de túnyq ketti, Anashym,
Júregiń de suyp ketti, Anashym.
Aqylym da joq ózińdei, Anashym,
Jaqynym da joq ózińdei, Anashym.
SHerli kúnge enteleimin, Anashym,
Endi kimge erkeleimin, Anashym.
Ań-tań bolyp qalyp edim, Anashym,
Jautań qaǵyp qalyp edim, Anashym.
Qadiri ne búl balanyń, Anashym,
Qabirińe gúl qadadym, Anashym.
Jer kóktedi, úǵynbadym, Anashym,
Sen ketkeli jylynbadym, Anashym,
Ne ótken bop qala almadyń, Anashym,
Ne kóktem bop oralmadyń, Anashym…
APA, SEN BOLMASAŃ…
Apa, sen bolmasań:
Bar uaiymdy basqa salar edim ǵoi,
Mańdaiymdy tasqa soǵar edim ǵoi.
Ajarym da sartap bolar edi ǵoi,
Bazarym da tarqap qalar edi ǵoi,
Joldarym da birge bolmas edi ǵoi,
Qorǵanym da múlde qalmas edi ǵoi.
Súlulyqty kórmei keter edim ǵoi,
Jylulyqty bermei keter ediń ǵoi.
Aibynym da shógip qúlar edi ǵoi,
Qaiǵy-múń da tónip túrar edi ǵoi.
Kúlemin be? Kúlu bolmas edi ǵoi!
Júregimde jylu qalmas edi ǵoi.
Bolashaǵym bólekteitin edi ǵoi.
Bala-shaǵym ol ótpeitin edi ǵoi…
Jetimderdiń kúiin kesher edim ǵoi,
Jetimderdiń úiinde óser edim ǵoi…
JASANDY
Jasandy bári,
Jasandy bári, jasandy,
Júremin búlai, kúlemin búlai qashanǵy?
Jasandylyqpen tiriltti marqúm sheshemdi,
Jasandylyqpen beinesi atamnyń jasaldy.
Jasandy – júrek,
Jasandy – sezim,
Jasandy – oi,
Qoshtasyp ketken qyz otyr kózge jas almai.
Jadyrap shyqty jeńgem de keshe bólinip,
Jasandylyqsyz tek júr edi kópten jasarmai.
Jasandy úrpaq jasalyp jatyr artymda,
Jasandy bata bere me erteń qartyń da?!
Jasandy dosym jyl ótti ol da joǵaldy,
Jasandy bolyp kete me deimin halqym da…
Kóziń talady jasandylyqty kórip-ai,
Bir kúni máńgi qalar ma eken ólip oi…
Tasada qalǵan mahabbatym bolatyn,
Tabiǵi, taza, móp-móldir, túnyq edi ǵoi…
***
Seni oilamai kúná oyanu tańerteń,
Sensiz jerde tirshilik joq qainaǵan.
Búl mahabbat jipsiz ǵana, Aqerkem,
Seni maǵan, meni saǵan bailaǵan.
Sendei súlu joq, tappadym júregi aq,
Áitpegende talai-talai qyz kórdim.
Ekeumizdiń baqytymyz bireu-aq
jáne jalqy armanymyz bizderdiń.
Qaiǵy jandy qinap ábden qaryp túr,
SHuaǵyńa bólep jylyt, shyrailym.
Ómirimdi óziń syndy jaryq qyl,
Saǵan túsken sáulesimen Qúdaidyń.
Ekeumizde sezim de bar jasyryn,
Bári de ony bilip júrgen biraq ta.
Meni únatyp jol taptyń ba, ǵashyǵym,
Al men kirdim seni súiip júmaqqa.
****
Sensiz bári múńǵa ainalyp ketpei me,
Sensiz kóktem kóńilimde kóktei me.
Maǵan, sirá, baqytty bop kerek joq,
Sen baqytty bolsań sol da jetpei me?!
Eki adamǵa bir baqytty shektei me,
Bir adamǵa eki baqyt kóp dei me?!
Saǵan, sirá, múńdanuǵa bolmaidy,
Men qaiǵyrsam sonyń ózi jetpei me?!
* * *
Sen dúniege kelgen kúni
maǵan:
Bir uaqyt
Bir shermen
Jaily dep tabysqan eken.
Men dúniege kelgen kúni
saǵan:
Bir baqyt,
Bir sormen
Qaiǵy bop jabysqan eken…
***
Meniń taǵdyrym eken shydai almaǵan.
Seniń jańbyryń eken jylai almaǵan.
Meniń joldarym eken tyqsyryp qalǵan.
Seniń qoldaryń eken súp-suyq bolǵan.
Seniń tilegiń ekem saǵynyp kútken,
Meniń júregim eken auyryp bitken.
Meniń Táńirim eken taba almai qalǵan,
Seniń jaryǵyń eken jana almai qalǵan.
* * *
Uaqytym da ózińmen
jaiqalady, Aqerkem,
Baqytym da kózińnen –
baiqalady, Aqerkem.
Kóńilim de senimen –
bosaidy eken, Aqerkem.
Ómirim de senimen –
jasaidy eken, Aqerkem.
Yrysym da senimen,
qosylady, Aqerkem,
Tynysym da senimen,
ashylady, Aqerkem.
Quanyshym kóziń men,
ezuińde, Aqerkem,
Júbanyshym ózińmen,
kezigude, Aqerkem.
Tilegime sheshimiń,
jat bolǵany-ai, Aqerkem.
Júregime esimiń,
jattalǵany-ai, Aqerkem.
JASTYQ
Seniń qanyń qúiylǵandai qanyma,
Meniń qanym úiylǵandai qanyńa,
Seniń janyń úiir qandai janyma,
Meniń baǵym búiyrǵandai baǵyńa.
Iyqtarym tireidi eken basyńdy,
Súiikti ánim tókkeninde jasyńdy.
Taǵat qalmai sen dep bara beremin,
Saǵat bolmai shóldep qala beremin.
SHamam bolsa qúshaqtaimyn tas qylyp,
Odan qalsa mahabbatym asqynyp –
Belińdegi qolymdy aldym men beibaq,
Erindegi erindi alǵym kelmeidi-aq…
****
Sen meniń Mádenietimsiń:
Mazmúnym,
Qúrylymym,
Úǵymym da!
Sen meniń Ádebietimsiń:
Tragediyam,
Lirikam,
Túnyǵym da!..
SHALDYŃ BALASY
Senen de jaqsy jigit jolyqpai shoń elde,
Qyz kútip túrsa qaiter eń osylai egerde;
Qala.
Asfalьt. U-shu.
Qap-qara yubka. Restoran.
Iphone-ny qymbat menen de.
SHalǵa úqsap sosyn túrysyń,
Júrgenińdi, áste qaidan biledi jyr úshin.
Villasy nesi,
Kottedji nesi ol aitqan,
Auylda qalǵan qosty oilap ketem, qúrysyn.
Qosylmai eshbir tobyrǵa,
Auylǵa qaitu kerek shyǵar, á, sońynda.
Túkti de oilamai kórshim de júrgen joq pa áne,
Basyp ap túnde qorylǵa.
Galstuk. Palьto.
Kostyum men jeide sharshatty,
Auyldyń tozǵan tońdary ábden ańsatty.
…Nesine meni súiesiń deimin.
Men degen,
Qoishy bir úlmyn malsaq-ty.
Kórgensiń, – deidi ol, – udy emip,
Túrǵam joq jáne senen bir asqan qu kórip.
…Eshkimge nanbai, auyldy oilap kelemin,
Sirińkem janbai su bolyp
* * *
Oralmaǵan auyl men dosyna bir,
Aitshy, qalqam, endi onyń nesi bauyr?
Men de suyp bárinen endigi kún,
Tasbauyr bop baramyn…
Keshir, auyl…
Kúnderimdi saǵyndym kúreń taban,
Aq sausaq bop onsyz da kúnelte alam.
Bes júz bala kiretin – bir mektebim,
Myń júrekke júretin – bir emhanam.
Kóńil deitin kishkentai bola osyǵan,
Júrt edi ǵoi bárine jany ashyǵan.
«Bir auylǵa júretin bir mekenjai,
Bir nán tóbet úretin qorasynan.»
Ájelerim jinalsa án qyzatyn,
Keshke qalsa
Al shyrqyn mal búzatyn.
On úi bolyp kórshiniń súrap alǵan,
Qoi kezekke minetin jalǵyz atyn.
Bir auyldas keletin egin salyp,
Bir bieni beretin kelin sauyp.
Bir auyldas traktor izdegende,
Bir auyldas júgirgen shóbin shauyp.
Qajet Andas,
«Q-Andas» aqparat agenttigi.
