Jaziraly Jarkent óńiri shekara boiynda ornalasqandyqtan búl aimaqta quǵyn-súrgin kórmegen otbasy, asharshylyq dámin tatpaǵan áulet kem de kem. Sondai jandardyń biri – Úrkimbaev Múhamedhan aǵamyzdyń atalary.
Úrkimbaev Múhamedhan Múqashúly QHR-dyń SHipańzy eldi mekeninde 1941 jyly 4-mamyrda dúniege kelgen. Zeinetker. Qytaiǵa qaraityn shekaradan Qorǵas ózeninen ótken jerdegi Qorǵas auylyndaǵy mektepte tóte jazumen oqyp, 7 synyptyq bilim alǵan. 1957 jyly tuǵan jerge oralǵan. Ásker qataryna alynyp, 3 jyldai CHelyabinskidegi aviatsiyalyq salada azamattyq boryshyn ótep, 1968 jyly auylǵa oralǵan. Sol jyldardan bastap «Krasnyi Vostok» kolhozynda qoishy bolǵan. Kóptegen marapattarǵa ie bolyp zeinetke shyqqan. 2008 jyly qajylyqqa baryp kelgen. Almaly auylyndaǵy meshitte kóp jyl imam boldy. Zobalań jyldardyń zorlyǵyn basynan ótkergen áulettiń búgingi úzigi – Múhamedhan Múqashúly aǵamyzdan kezinde ákeleri aityp otyratyn eski de esti áńgimeni gazet oqyrmandary úshin arnaiy bayandap berudi ótingen edik.
«Bizdiń atalarymyz osy audandaǵy taudyń arasyndaǵy jaqsy jerdiń biri – Búrqan auylynda otyrady eken. Ruymyz Suannyń ishinde Eltindi batyrdyń tuǵan balasy Molaqtan taraityn ataly el. Ákem Múqash 1910 jyly tuylǵan kisi. Ózderi de sol kezderdegi auqatty, bai adamdardyń sanatynda bolypty. 1916 jyly patsha ókimeti soǵysqa qazaqtan soldat alamyz dep, halyq balalaryn soǵysqa jibermeimiz degen dúrbeleń bastalǵanda bizdiń úi de tuǵan-tuystarymen, aǵaiyndarymen túp kóterilip arjaqqa – Qytai jerine ótip ketipti. Eki-úsh jyldai sonda túrypty. «Keńes ókimeti ornapty, el tynyshtalypty» degen sybys shyqqan soń ol jerde túraqtai almai, 1918 jyly qaitadan mal-janyn aidap tau ishindegi SHúńqyrbúlaq jaqtan shekaradaǵy Qorǵas ózeni arqyly ótip elge oralypty. SHekara mańyna toqtamai, búrynǵy ózderi úirengen Búrqandaǵy qonysyna barmaq bolyp Úsek ózenine qarai bet túzeidi. Bayaǵy júrttaryna ornalasyp, kóshpei qalǵan aǵaiyndarymen, tuǵan jermen tabysypty. Azdap esterin jiyp, ózderine-ózderi kele bastapty. Ákem sol Búrhanda ashylǵan mektepke baryp oqymaq bolǵanynda bai-qúlaqtyń balasy dep jolatpai qoiypty. Sodan retin tauyp Jarkentke baryp múǵalimdik kursta oqypty.
1925 jyldary alǵashqy kishi kámpeske júrgende bizdiń úidi bai adamdardyń qataryna sanap, qoldaryndaǵy maldaryn tartyp alyp ózderin basqa otbasylarmen qosyp Úsektiń kúnbatys jaǵyna – Suannyń Toqarystan ruynyń arasyna jer audaryp ótkizip tastaidy. Qansha degenmen de bir tuǵan bauyrlary emes pe, qiynshylyqqa úshyrap aralaryna kóship kelgen búlarǵa Myrzageldi ruynyń aqsaqaldary jiylyp, aqyldasyp jekjat dep kómek jasap, aldaryna 20 qúlyndy bie, 300-dei úsaq mal – qoi-eshki jiyp bergen eken. Ol jaqta tynyshtyqpen 3 jyl túrady. Keiin túrmysy jaqsaryp, maly kóbeiip, jylqysy 70-ke, qoiy myńǵa juyq bolǵanda bizdi endi ókimet mazalai qoimas degendei Úsek ózeninen beri shyǵysqa qarai ótip, Búrqandaǵy kóne qonystaryna – aǵaiyn-tuǵandarynyń ortasyna qaita kóship keledi. Qoldaryndaǵy malyn aǵaiyndarymen bólise otyryp sharuasyn júrgizedi. Sonda tóńireginde otyrǵan Qúdaiberdi ruynyń adamdarynyń biri búlardyń malynyń barlyǵyn aityp, el-júrtpen shaqyrysyp, bólise dám tatysyp júrgen qonaqjailylyǵyn baiqap, ájemizge bylai depti. «Baqty sizdiń mańdaiyńyzǵa bergen eken, bizdiń tańdaiymyzǵa tiip qaldy» dep dám-túzyn tatyp júrgenin meńzepti. Búrqanda búryn orystar kóp bolǵan. Solardyń arasyndaǵy bir orystyń qazdyrǵan «Kadushkinniń toǵany» dep atalatyn toǵan bolypty. Ókimet qaita-qaita salyq jinap, el ishi narazy bolyp tynyshsyzdana bastaǵannan keiin álgi orys ony tastap ketip qalypty. Tastaǵan toǵandy atamyz el-júrttyń basyn qosyp jinap, jóndetip biraz jyl egin saldyrtypty. Adam bolǵasyn tirshiligin toqtata ma, alǵashqy jyldary erte qimyldap egin salǵanymen óndirtip jaqsy ónim bere qoimapty. Auyldaǵy aǵaiynǵa jetpegennen soń Almalynyń jeri egin eguge qolaily jer, astyq jaqsy shyǵady eken dep estip, osy jaqtan túiemen bidai tasyp elge jetkizetinbiz deitin ákem. Sondai kezderdiń birinde bauyry Múhtardyń jaǵyna qara súiel degen jara shyqty. Áiteuir emdep-domdap jazyp aldyq deitin.
Búrqan auylynda túrǵan kezderinde ókimet salyqty shamadan tys – eldiń tóleuge shamasy kelmeitindei mejege kóbeitipti. Belsendiler kelip bes jyldyq salyqty biraq tóleisińder dep, úi basyna jún beresiń, bidai qúyasyn dep bar auyrpalyqty úigen. Astyq salyǵyn oryndai almaǵan soń ákem Múqash Qorǵasta istep júrgen bauyry Mádige barady. Múǵalimdik kursty támamdaǵan sauatty bolǵan soń Qorǵastaǵy bastyq qasyna alyp, «Sen sauatyń bar jigit ekensiń, biraz qújattardy toltyryp ber» dep júmys tapsyryp qoyady. Jaǵdaiyn baiqaǵan ákem biraz qaǵaz jazu júmysyn istep júrip 2 tonna bidai ótkizdi dep eki qaǵazǵa eki mór basyp alypty, biraq qoryqqanynan ózi Qytaiǵa qashyp ketedi.
Úrkimbai eki áiel alǵan kisi eken. Olardan tórt úl, taǵy basqa qyzdar tarapty. Omar, Áubákir, SHákirjan, Ospan – bári birge tuǵan, ara jigi ajyramai júretin bauyrlar bolatyn. Biraq árqaisysy sharua malynyń jaiyna qarai tau bókterindegi sai-salany jailap, qystap júretin. Bailar dep auqattylarǵa qyrǵyidai tigen qatal zaman tuyp kele jatypty. Sondai kezdiń biri bolu kerek, qystyń kúni salyqty kúshtep jinaushy otryad shyǵyp SHejin ózeniniń qataryndaǵy Narynnyń saiynda tútin salyǵyn uaqytyly tólemediń dep bauyrlary Omardy atyp ketedi. Otryad ketkennen keiin búl súmdyqty estip barǵan tuystarymyz qalyń qar, jer toń bolǵasyn ári qúral-saiman da tapshy, bauyrlaryn jerlei almai, súiegin qystai saqtap, kóktemde biraq jerlepti. Al endi Ospan aǵamyz Jyńǵyldyda (Jarkent qalasynyń soltústigindegi, qazirgi polktiń poligony) qoi baǵyp júrip granat tauyp alǵan eken, baiqausyzda granata jarylyp, Ospannyń bir ayaǵyn júlyp ketip kem bolyp qalypty.
Elge shyqqan salyq jinaushylar «Eltai Ernazar Qazaqstan bes jyldyq salyqty bir-aq jylda jinaimyz dedi, sondyqtan da ókimet bergen tapsyrmany oryndauymyz kerek» dep qimyldapty. Kónbegen el qalmapty. Bári janyn saqtau úshin maldai, astyqtai baryn berip, ózderi joqshylyqtan túralai bastapty. Bizdiń otbasymyz 1928 jylǵy úlken kámpeskeleuge qaita úrynady. Bai-qúlaq dep auqatty adamdardy kámpeskeleu bastalǵanda el taǵy úrkinshilikke úshyraǵan. Atamyzdyń myńǵa tarta qoiy, júzdei jylqysy bolǵan. Endi búl jaqta qalsa ókimettiń tigerge túyaq qaldyrmai, maldy túgel jinap alyp, bala-shaǵasyn tozdyryp jiberetinin bilgen Úrkimbai atamyz áuletin alyp Qytai jerine birjolata ótip ketipti.
Tuystarymyz, Aiman, Júmaqan degen ápkelerimiz shekaradan óterde shekarashylardyń qolyna iligedi. Olarmen birge kele jatqan Qolash aǵamyz birnárse etip sytylyp shyǵyp arǵy betke ótedi. Aiman ápkemizdi Álen aǵamyz alyp ótpek bolǵanda ol da kózge túsip qalyp, Qorǵasta istep júrgen Mádi degen bauyrynyń qolyna tastap ketipti. Mádidiń (Meńlibaev Mádi 1937 jyly «halyq jauy» retinde ústalyp, Áskeri tribunaldyń úkimimen 10 j.bas bostandyǵynan aiyrylǵan) qolynda júrgen Aiman Qorǵas otryadynda istep júrgen Qúsaiyn degen jigitke túrmysqa shyǵypty. Sol jigit Aimanmen otasyp 10 jyl birge túrǵan eken, soǵys bastalǵanda maidanǵa alynyp, sodan habarsyz ketipti. Odan eki úl bala qalypty, olar oryssha oqypty, ishkertinde túrady eken dep estidik. Keiin izdestirip tappadyq. «Kóp tuystardy tozdyryp jiberdi ǵoi» deitin ákem.
Úrkimbai atamyzdyń áuleti Qytai jerine ótip barǵanda eshkimnen kómek kórmegen. SHekara kúzetken sherikter shekaradan ary-beri ótken kezde ústasa kiim-keshek qana alyp, jibere salatyn deidi. Qytaiǵa ótip barǵan jerlerinde negizinen Qyzailar, Albandar, Suandar, Jalaiyrlar aralas túrypty. Alǵashqy kezde qytaiǵa barǵan Múqa bolys bolypty. Ejelden sol aimaqty mekendeitinderdiń jaǵdaiy jaqsy kórinedi. Osy jaqtan malsyz ótip barǵandar solarǵa jaldanyp, malyn qaraǵan. Qyzailar búrynnan sol jerdi jailap júrgen jerlik bolǵan soń kóbeiip, bir bolys el bolypty.
Qyzyldardan quǵyn kórip, yǵysyp ótip barǵan Suannyń Sataiynan shyqqan Múqa 20-shy jyldary sol jerdegi qyzai, alban, suan, jalaiyrlarǵa bolys bolypty. Búryn barǵan, keiingi ótken Suandarǵa záńgi etip SHoqpardy (Satai ruynan) bekitpek bolypty. Múqanyń janynda júretin molaqtan shyqqan qu tildi Rahmanbek: «Ái, Múqa bizge SHoqpardyń keregi joq, bizge shybyq bolsa da bolady», – dep óz tuysyńnan basqany qoi degendi bildiripti. Túspal sózdi tez ańǵarǵan Múqa bolys túsinipti de záńgi etip Bólek ruynan shyqqan Qosjandy sailaǵan. Múqany keiin Jarkent túrmesine áketip, atyp tastady dep aityp otyratyn.
Qyzaidan shyqqan Darubai aqalaqshy tuǵan jerlerin tastap ar jaqqa azyp-tozyp ótip barǵan Suandarǵa kóp kómek beripti. Jan-jaǵyndaǵy auqatty adamdarǵa sauyn aityp, mal jinap, jaǵdaiy nashar, túrmysy tómen adamdarǵa qarailasypty. Áitse de biraz úiimiz talai qiyndyqqa tap bolypty. 1930-1935 jyldary Boratala jaqqa jaldanyp, mal baǵyp ketken Múqajy aǵamyz qaitys bolyp, aǵaiyndarymyz qaqaǵan ayazda oǵan jete almapty. Ol jaqtaǵylar qysta máiitin úsh ai boiy qoi qoranyń shetine saqtap otyrypty. Tuystarymyz kóktemde qar ketkende baryp súiegin atqa óńgerip alyp kelip, jer qoinyna tapsyrypty.
Ákelerimiz múndai qiynshylyqtardy bastan kóp ótkerdik dep aityp otyratyn. Sol jyldary yńyrshaǵy shyqqan eldiń arasynda súzek júrip, halyq qatty qyrylypty. Keibir úilerdiń adamdary túgeldei opat bolyp, tútini shyqpai qalypty. Dári-dármek joq, tek eldiń ishindegi táuipter, emshiler qoldaryndaǵy barymen, shóp dárimen emdegenderi aman qalypty. El arasy emes pe, arǵy betke auyp barǵan aǵaiyn asharshylyqqa qatty úryna qoimapty.
SHekara túbindegi SHatyrqoltyqqa, Jarqora tóńiregine meinam astyq – arpa, bidai jaqsy ónim beretindikten sony aidap sebedi eken. Ár tuysy jan-jaqqa ketip, júmys istep, bala-shaǵa baǵu qamyna kirisken. Bir aǵamyzdyń úiindegi úlken jeńgemiz salyq almaimyn degen soń bai qashqarlyqqa malai bolyp jaldanypty. Kúndiz-túni tynbai 40-tan astam adamǵa tamaq jasap berip, shyjyǵan ystyqta kúiip túrǵan tandyrǵa nan jauyp, miy keuip ketken. Sodan ońalmapty. Keiinnen jaǵdailary jaqsaryp, túrmystary túzeletin jaǵdaiǵa jetipti. Qytai ókimetiniń tártibi jańadan ene bastapty.
Arasynda mynany da aita keteiin. Múhtar degen aǵamyz qyzdai jeti qatyn alǵan eken. Áielderi júkti bolyp qyz tuady eken de, tuyttan qaitys bolyp kete beripti. Áieliniń artynda qyzdary qalypty. Alǵan jetinshi áieli qaitys bolǵan soń kúiingen Múhtar inisi Sailaubekke: «Alǵan qatyndarym báribir ólip qalady eken, endi úilenbeimin» depti. Búl sózi el arasyna tarap ketipti. Múnyń sózin estigen Qystaubai degen kisi Múqash pen Sailaubekke aitypty. «Meniń inimniń qyzy bar, Múhtar sony alsyn. Bir óltirse Múhtardy sol óltiredi» depti. Men sol kezderi jeti-segiz jasta edim. Búrynǵylardyń yrymdarynyń biri – áieli toqtamaityn, qaitys bola beretin erkekke «alastau» yrymyn jasaidy eken. SHarbaqty degen jerde otyratynbyz. Úlken kempirler jinalyp dalaǵa otty órtep jaǵyp qoidy. Bashaiy, Mádian degen kempirler Múhtardy úiden shyǵaryp, eki qolynan eki jaqqa ústap, otqa salyp qyzdyryp qoiǵan qyp-qyzyl qysqashty shyjyldatyp ayaǵynyń astynan arly-beri ótkizip úshyqtady. Múndai yrymdaryn úsh ret jasady. Qystaubaidyń sózin estigennen soń eki inisi baryp, qyzǵa qúda túsip alyp kelip, nekesin qiyp, toiyn jasap qosypty. Múhtar ózi barmapty. Toi bolǵan soń Rahmanbek atamyz: «Qúdai maǵan eki bala berdi, endi maǵan balanyń keregi joq. Sol ekeuin saǵan berdim. Atyn ózim qoiyp keteiin, bireui Syrttan, bireui Qasqyr bolsyn. Odan keiin áieliń ya tuady, ya tumaidy ony qúdai biledi. Meniń bererim osy» dep bata jasapty.
Ar jaqta júrse de ondaǵy Suandar jańalyqty ary ótken, beri ótken adamdardan estip, hat-habar alysyp túrypty. Bir kúnderi shekaradaǵy Qazaqstannyń konsuly aitqan «Kezinde Qazaqstanda keleńsiz jaǵdailar kóp bolyp ketken. Endi bári jaqsardy, elge qaitsańyzdar bolady» degen habary tarap, el sábettik pasportqa jazylyp ala bastady. Baǵashar degen jezdemiz «Balalardy tastap ketpeńder, qytai bolyp ketedi» dep aityp jiberipti. Tuystardyń eshqaisysyn qaldyrmai, bizder de jiylyp pasport alyp, tuǵan elge 1957 jyly ótip, osy Almalyǵa ornyǵyp qaldyq. Árli-berli eriksiz qonys audaryp júrip atalarymyz, áke-sheshelerimiz kóp qiynshylyqty bastan ótkeripti. Qansha aǵaiyn-tuystar qiyndyq kórdi, kóbiniń súiegi ár jerde shashylyp qaldy. Endi qúdaiym elge tynyshtyq berip, júrtyma jaqsylyq bersin», – dep ayaqtady áńgimesin qariya auyr kúrsinip.
Molot SOLTANAEV,
aqyn, QR Bilim beru isiniń ozyq qyzmetkeri,
Qazaqstan Jurnalister odaǵynyń múshesi,
Panfilov audanynyń Qúrmetti azamaty.
Jariyalandy. – Jarkent: «Jarkent ainasy» gazeti.№16-17. 2022. 5 b.
