Qazaqstan Respublikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń 2019 jylǵy 3 mamyrda «Aiqyn» gazetinde jariyalanǵan maqalasyndaǵy «Alǵashqy qazaq aǵartushylyq mektepteriniń biri Aqsu jerinde ashylǵan «Mamaniya» medresesi últ ruhaniyatyna airyqsha úles qosty. Búl – qazaq tarihyndaǵy bilimge salynǵan investitsiyanyń bastau kózi bolatyn» degen pikiri «Mamaniya» mektebiniń negizin qalaushy Mamanúly Túrysbek qajynyń esimi Qazaqstan tarihynda laiyqty oryn alyp, halqyna jáne bolashaq úrpaqqa qaltqysyz qyzmet etudiń jarqyn úlgisi bolatynyna úlken úmit artty.
«Mamaniya» mektebi turaly alǵashqy málimet Qazaq últtyq entsiklopediyasynda jazyldy (7-tom, 1975 j). Mamanúly Túrysbek 1844 jyly Jetisu óńirindegi Bayanjúrek-Aqtasty qystauynda dúniege kelgen. Ataqty Qydyraly ruynan taraidy. Ákesi Maman Qalqabaiúly mal sharuashylyǵyn kásipke ainaldyrǵan auqatty bi bolǵan. Túrysbek Maman bidiń balalarynyń úlkeni bolǵandyqtan jastaiynan ákesine kómektese júrip eńbekke erte aralasty. Ol Qapal qalashyǵynda «YAkobiya» tórt jyldyq mektebinde oqyǵan. Oǵan orys, tatar, ózbek tilderin jetik meńgergendigi kóp paidasyn tigizdi. Tildi bilui men sauattylyǵy sol jerdegi orys ofitserleri jáne iri bai saudagerlermen erkin sóilesip, tyǵyz aralasuyna úlken septigin tigizdi.
Ol kóptegen elderde bolyp, isker adamdarmen aralasqan, sonyń nátijesinde úlken ruhani jáne materialdyq bailyqqa qol jetkizdi. Túrysbek sol dáuirdiń kóship-qonyp júrgen bai-feodaly emes, malynyń sanyn kóbeitip, kásipkerlikti sheber meńgergen, óz dáuiriniń eń jańashyl iri burjuaziya ókilderiniń biri edi. Áiteke bidiń «Batyr bolsań jauyńa naizań tisin, bai bolsań halqyńa paidań tisin» demekshi, ol halqyna tek bailyǵymen ǵana emes, aqyl-parasatymen, jomarttyǵymen syily bolǵan. Óitkeni ol óziniń tabysynyń basym bóligin halqynyń qajettiligi men el igiligine tiimdi júmsai bildi. Jas úrpaqtyń jarqyn bolashaǵyna arnap «Mamaniya» mektebin salǵyzdy.
«Mamaniya» mektebi 1899 jyly Qaraǵash auylynda aldymen úshjyldyq bolyp ashylyp, keiin altyjyldyq bilim beruge auystyryldy. Mektep múǵalimderin Sankt-Peterburg, Qazan, Ufa, Orynbor jáne Ystambúldan arnaiy shaqyrtyp otyrǵan.
Bilimdi úrpaq tárbieleu arqyly ǵana ólkesiniń órkendep damitynyn jáne jarqyn bolashaqqa jol ashylatynyn bilgen Túrysbek qajy dinine, tiline, últyna qaramastan barlyq jasóspirimdi oqu-bilimge tartty. Búkil auyl balalaryn qajetti oqu qúralymen tegin qamtamasyz ete otyryp, bai ne kedei dep bólmesten jappai mektebinde oqytty.
Túrysbek qajy mektepti tolyqtai óz qarajatymen jabdyqtady. Atap aitqanda, oqu qúraldaryn alǵyzdy, oqushylarǵa arnalǵan 60 oryndy jataqhana salǵyzdy, kitaphana qoryn qajetti kitaptarmen tolyqtyryp, únemi baiytyp otyrdy. Sonymen qatar, mektep janynda múǵalimderge arnalǵan pansionaty, bilim oshaǵynyń ieliginde egistik jáne jaiylymdyq jerleri boldy. Osylaisha, oqushylardy bos uaqytynda kásipke baulyp, eńbekke degen súiispenshilikterin oyatyp, yntymaq pen birlikke tárbieledi.
Mektep túlekteriniń arasynda Qazaqstannyń damuyna eleuli úles qosqan Meiirman Ermektasov, Júmahan Kúderin, Beisembai Kúdesov, Ábubákir Joshybaev, Ǵali Ormanov, Iliyas Jansúgirov, Bilál Súleev, Jurymbek Sydyqov, Esmúrat Seikimov, Erkinbek Makei jáne t.b. kóptegen tanymal túlǵalardyń bolǵany tarihi derekterden belgili.
Túrysbek qajy 1900 jyly Múhamedjan Tynyshbaevtyń Sankt-Peterburgtegi imperator I Aleksandr atyndaǵy Peterbor temirjol transporty institutyna oquǵa túsuine qoldau kórsetip, institutty bitirgenshe shákirtaqymen qamtamasyz etken. Túrysbektiń búl isinen eliniń damuy men halqynyń igiligi úshin júmys isteitin bilimdi de myqty mamandardyń kóbeyui úshin talantty jastardyń kásibi bilim aluyna kómektesip, olardy árqashan qoldap otyrǵanyn kóruge bolady.
Keńes biligi ornaǵanǵa deiin mektepte bir uaqytta eki júzden astam oqushy oqydy. Jiyrma jyl boiy mektep múǵalimderi men júmysshylaryn, sondai-aq, basqa da qajettilikterdi Túrysbek tolyǵymen túraqty túrde qarjylandyryp otyrdy. Jetisu ólkesiniń tarihynda Túrysbek túńǵysh ret erkin jaldamaly eńbek etu túrin engizdi. Sonyń nátijesinde mekteptiń keshendi qúryluyna múǵalimder, qúrylysshylar, emshiler, baǵbandar, malshylar tartyldy. Olardyń barlyǵy erkin jaldamaly eńbek negizinde júmys istedi.
«Qaraǵash» qalashyǵyn salu úshin óte úlken jer telimin satyp alyp, ainalasyndaǵylardy otyryqshylyqqa baǵyttady, qúrylysty auqymdy materialdyq jáne adami resurstarmen qamtamasyz ete bildi.
Túrysbek Qytai, Orta Aziya jáne Reseimen sauda qatynastarynyń bastauynda túrǵan iri kásipker, qazaq jerinde metsenattyqtyń negizin qalaushylardyń biregeii bolǵan. Ol Jetisu óńirinde alǵash saudamen ainalysyp, birinshi gilьdiyaly iri saudager ataǵyn alǵan. Sondyqtan ol sheteldermen sauda qarym-qatynasyn júrgizip, su kemelerine ie bolǵan jáne onyń «arnaiy pasport» iesi retinde shetelderde erkin júrip-túru qúqyǵy bolǵan. Ol óziniń kóptegen sauda úilerin Qazaqstannyń Taldyqorǵan, Jarkent, Qarqaraly, Qyzyljar, Semei qalalarynda, Ózbekstannyń Tashkent, Samarqan, Namangan qalalarynda, Qytaidyń Qúlja, Úrimshi jáne SHáueshek, Reseidiń Irkutsk, basqa da qalalarda ashty. Sondai-aq, óz ólkesiniń qúrylys júmysymen úzdiksiz, túraqty túrde ainalysty. Qaraǵash auylynyń qúrylysy únemi jalǵasyp, keiinnen qala tipindegi punktke ainaldy.
Túrysbek 18 jyl Qapal uezindegi Arasan bolystyǵynyń basqarushysy bolǵan. Úly Jibek jolynyń bir bóligi Túrysbek basqarǵan Jetisu ólkesi arqyly ótkendikten Qazaqstan tarihynda alǵash bolyp kedendik bajdyń bazalyq mólsherlemesin engizdi.
1876 jyly mańyzdy áleumettik qyzmettegi belsendiligi úshin Resei imperatory Nikolai II Túrysbekti 3-dárejeli Áulie Georgii ordenimen marapattady.
Túrysbektiń Mekkege eki ret qajylyqqa baryp, keiin Qaraǵashta meshit salǵyzǵanyn da atap ótken jón. Túrysbek qajy jan dúniesi taza, ruhani bai, imandylyqty basshylyqqa alǵan adam boldy. Eńbek jolyn bastaǵannan ómir boiy túraqty túrde múqtaj jandarǵa qaiyrymdylyq jáne demeushilik jasap otyrdy. Sonymen qatar, ol jańa betbúrys pen ózin jan-jaqty damytyp, iskerligin shyńdauda izdeniste bolǵan. Onyń boiynda jastaiynan qalyptasqan parasattylyǵy men ziyalylyǵyn, ádilettiligi men adamgershiligin, qamqorlyǵy men qaiyrymdylyǵyn, kásibiligi men iskerlik qasietterin halqy joǵary baǵalaǵan, ol igi isterimen eliniń qúrmetti de bedeldi túlǵasy bola bildi.
Túrysbek qajynyń úlken úly Qúdaibergen Mamanov 1909 jyly ákesiniń isin jalǵastyryp, altyjyldyq «Mamaniya» medresesin segizjyldyq jalpy bilim beretin mektepke ainaldyrdy. Bilim oshaǵynyń birinshi basqarushysy bolyp ǵalym-aǵartushy Ǵabdulǵaziz Músaǵaliev taǵaiyndaldy.
1918 jyly bolьshevikterdiń keluimen «Mamaniya» mektebi jáne onyń barlyq ǵimaraty men úileri túgeldei órteldi. Osylaisha Mamanúly Túrysbek qajynyń dinastiyasy jańa biliktiń qúrbany boldy.
Túrysbek qajynyń Qazaqstan aǵartushylyǵyna, eldiń áleumettik jaǵdaiy men ekonomikasyna, ruhani damuy men mádenietine qosqan zor úlesiniń dáleli retinde Aqsu auylyndaǵy «Mamaniya» mektebin aituǵa tolyq negiz bar. El auzynda «Taǵylymdy isterimen tanylǵandarynyń aty tarihta qaldy. Máselen, ózi tuyp-ósken jer jannaty Jetisudyń Aqsu óńirinde bilik qúrǵan Maman-Túrysbekovterdiń ataq-dańqy alty Alashqa jaiylǵany ámbege ayan. Darqan minezdi dala shonjarlarynyń Qaraǵashta saldyrǵan mektebi tún túnegin túre quǵan tań shapaǵyndai qarańǵylyq qúrsaulaǵan qalyń qauymnyń sanasyna jaryq sáulesin túsirdi. Bilim kógine úmtylǵan úl-qyzdardyń kókirek kózin ashty. Jyr dúldúli Iliyas Jansúgirov osy «Mamaniya» medresesinde oqyǵan. Marǵasqa Maman-Túrysbekovtardyń últ ruhaniyatyn úlyqtap, túńǵysh qazaq romanyna báige jariyalap, aidy aspanǵa shyǵarǵany taǵy bar. Búginde bizdiń jaqtyń úlkenderi úmit kúterlik úmbetterine «Qúisań tolmaityn, tókseń ortaimaityn Maman-Túrysbektiń baq-dáuleti bastaryńa qonsyn!» dep bata beredi» degen derekter kúni búginge deiin aityluda.
Elbasy N.Nazarbaev: «Mádeniet – últtyń bet-beinesi, ruhani bolmysy, jany, aqyl-oiy, parasaty. Órkenietti últ, eń aldymen, tarihymen, mádenietimen, últyn úlyqtaǵan úly túlǵalarymen, álemdik mádeniettiń altyn qoryna qosqan úlkendi-kishili úlesimen maqtanady. Sóitip, tek óziniń últtyq tól mádenieti arqyly ǵana basqaǵa tanylady», – degen bolatyn. Elbasynyń búl pikiri «ótkenińdi bilmeiinshe, bolashaǵyńdy boljai almaisyń» degendei, tarihi derekterdi áli de zerttep, tarihi túlǵalarymyzdy el esinde qalatyndai áreket jasauymyz kerek degendi bildiredi.
Joǵaryda atalǵan aqparattardy negizge ala otyryp Mamanúly Túrysbektiń esimi Qazaqstan tarihynda bilimge qoldau kórsetken, ruhaniyatqa, halyqtyń áleumettik jaǵdaiyn jaqsartuǵa zor úles qosqan tarihi túlǵa, qazaq dalasynda metsenattyqtyń negizin qalaushylardyń biregeii retinde qaluy tiis. Sondyqtan tarih zertteushileri arnaiy ǵylymi konferentsiyalar ótkizip, seminarlar men dárister seriyasyn ázirlep, BAQ-ta qosymsha maǵlúmattar jariyalap jáne onyń múrasyn odan ári zerttep, nasihattau júmystaryn júrgizse, tarihi derekterdiń mańyzdylyǵy zor bolmaq. Sonymen qatar, onyń esimin mektepke berip, ómiri men eńbek jolyn oqu baǵdarlamalaryna qosu da mańyzdy, ótken men bolashaqty jalǵastyru maqsatynda Aqsu auylynda Mamanúly Túrysbek qajy atyndaǵy múrajai ashyluy tiis.
Osylaisha «Mamaniya» mektebi jáne onyń negizin qalaǵan Mamanúly Túrysbektiń esimi el esinde saqtalyp, tarih betinde jazylsa, Qazaqstan tarihyna qosylǵan ruhani qúndylyq bolary anyq.
Eńlik TÚRYSBEKOVA
Almaty oblysy
Jariyalandy. –Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti. №137. 2021. -5 b.
