Raiys molda mólshermen 1897 jyldary Semirechьe oblysy, Lepsi uezi, Qysqash-Sadyr bolystyǵyndaǵy Qanjyǵa mekeninde ómirge kelgen. Ol kisiniń din jolyna túsuine otbasyndaǵy tárbie, yaǵni ákesi, ólkemizge belgili qajy Múhamadidiń tikelei yqpaly bolǵan, arabsha sauattylyqty da alǵash ákesinen úirengen.
Raiys molda auylda islam dinin uaǵyzdap, músylmandyq paryzyn bekem ústap, shariǵat zańdaryna moiyn úsynyp, jerlesterin imandylyqqa úndegen ziyaly azamattardyń qatarynan edi. Biraq ol kisiniń múndai asyl qasietteri men imandylyǵy óz basyna sor bolyp jabysyp, jarty ǵasyr ǵúmyryn qarańǵy qapas túrme men Keńes odaǵynyń jazalau lagerьlerinde ótkizgenin búginde bireuler bilse, bireuler múlde bile bermeidi.
Erjetip, oń men solyn tanyǵan soń, kózi ashyq, eti tiri, qaltasy qarjyǵa toly shiraq jigit Raiys úilenip, Almaty qalasyna qonys audarǵan. Onyń óz kindiginen Ǵainikamal (Kámásh) jáne Ayat atty qos qyzy órbigeni ayan.
Moldanyń úlken qyzy Kámásh: «Óziniń din álemindegi bilgirligi men belsendiliginiń arqasynda Raiys ákemiz Almaty qalasyndaǵy Alashorda úkimetiniń dinmen ainalysatyn basqarmasy qyzmetkerleriniń biri bolyp, qarajat jaǵyn qadaǵalaǵan», – dep otyrady eken óz balalaryna aitqan áńgimesinde.
Osy jerde biraz sheginis jasap, tarihi qújattarǵa nazar audarsaq. Filologiya ǵylymynyń doktory Ǵarifolla Ánes: «Orynbor qalasynda 1917 jyldyń 5-13 jeltoqsan aralyǵynda ótken jalpyqazaqtyń II sъeziniń qaulysyna kóz júgirtsek, el ishinde din ókilderi – molda, ishan, qarilerdiń óte bedeldi bolǵany, Alash qairatkerleri olardy únemi tórge ozdyryp, el aldyndaǵy olardyń bedelderine súiengendigin kóremiz», – dep jazady 1918 jyly 25 qańtarda shyqqan «Saryarqa» gazetiniń №29 sanyna silteme jasap.
Búl oraida qosymsha aita ketsek, 1917-1918 jyldary barlyq qazaq oblystarynda ótken, árqaisysy 10 kún májilis qúrǵan sъezd-jiyndarda din ókilderi únemi aldyńǵy qatardan kóringen. Jiyndy Qúran dúǵasymen bastaǵan jáne ayaqtaǵan, ózderiniń pátualy sózderin aityp otyrǵan.
1918 jylǵy azamat soǵysynda jeńiske jetken Keńes júiesi bar bilikti qolyna alǵan soń «Alash» partiyasy men Alashorda úkimetin taratty. Alashordalyqtardy Qazaqstannyń qoǵamdyq-sayasi ómirinen alastauda aldau men arbau ádisin de, qaru júmsap, kúshteu jolyn, «halyq jauy» dep túrmege toǵytu jazasyn da keńinen qoldandy.
Búkilreseilik ortalyq atqaru komitetiniń Alash qozǵalysyna belsene qatysqandardyń barlyǵyna amnistiya, yaǵni, keshirim jasaǵanyna qaramastan, olar túgelge derlik stalindik ákimshil-ámirshil júieniń qúrbandaryna ainaldy. Keńes úkimeti óz kúshine engennen keiin alashordalyqtardyń ótkenin esh uaqytta úmyta da, keshire de alǵan joq. Túrli ádispen búrkemelengen qudalau aqyry Alash ziyalylaryn jappai qyrǵynǵa úshyratty.
Búl zobalańnan Raiys molda da aman qala almady, kóptegen Alash qozǵalysyna qatysqan ziyaly qazaq qairatkerleriniń kebin kiip, atamyz da tar qapasqa qamaldy. Ólkemizge belgili bai, Qanjyǵadan shyqqan alǵashqy qajy, ákesi Múhamadiden Raiysqa qalǵan mal men bailyq Keńes ókimeti ókilderiniń kózine qyzyl shúberektei kórinip, mazasyn aldy.
Raiys moldanyń bailyǵy jóninde búl mańaida aitylatyn ańyz az emes. Kókterektiń kózi tiri kónekóz qariyasy Tashbolat Sábitov «Kókteregim – kóktegenim» atty kitabynda Raiystyń mol aqshasy jaily áńgimeni bylaisha órbitedi: «1960 jyldardyń birinde Qyryqqúdyq-Mámbetbaidy qystaǵan malshylardyń ár úii «tegin aqshaǵa» qaryq bolyp qaldy. «Ahmet-Tohmet» bazyn qystap otyrǵan Áldekenov Isatai aǵa Kerenskiidiń qos úkimeti túsynda shyǵarǵan «kókala» aqshasyn «Raiys qajy» qystauynyń «bodamy» (úidiń irgesi) astynan qazyp alypty. Túlki in qazǵanda biraz syrtqa shyqqan aqshany kórip, ertesine kúrek alyp kelip, indi ary qarai qazady. Pachka-pachka bolyp buylǵan aqsha, orauly kúiinde, su bolmai, búzylyp-shirimei taza saqtalǵan. Múndai aqshany sol kezde kórgenimizdiń ózi qyzyq, men de bir barǵanda bireuiniń úiinen bir uysyn aldym». Basqasyn aitpaǵanda, osy derektiń ózi Raiys atamyzdyń qarjydan eshqashan qysylmaǵanyn kórsetedi.
1928 jyly 19 qyrkúiekte Lepsi uezi Ólkelik komissiyasynyń Bóribai audany boiynsha bekitken sharuashylyqtardy tárkileu tizimi shyǵyp, arasynda bes bolys Sadyrǵa bilik júrgizgen Bazarbaidyń Tásibegi jáne Múhamadi qajy bar, barlyǵy on bir adam qatty quǵyn-súrginge úshyrap, túrmege toǵytylyp, jer audarylǵanyn arhiv qújattary aiǵaqtaidy. Uaqyt óte kele, NKVD-niń jandaishaptary endigi jerde qajynyń úly Raiystyń sońynan sham alyp túsedi. Aqyry Raiys molda alǵash ret 1930 jyldardyń basynda «bai-kulak» retinde sottalyp, Sibirdiń sansyz lagerьleriniń birine jer audarylyp, qarańǵy qapasqa qamalady.
Arada jyldar jyljyp óte beredi, aidauda júrgen imanjúzdi Raiys atamyzdan eshqandai oqys qylyqtar baiqalmaidy. Ómirden túigeni kóp tárbieli de sauatty azamat qúlshylyǵyn ishtei jasap, bir Alladan úmitin úzbei, bolǵan istiń artyn úlken sabyrlyqpen kútedi. Taǵdyrdyń basyna salǵanyna kóngen ol kisiniń túrmedegi úlgili tártibi basshylyq tarapynan qaǵys qalmaidy. Raiys Múhamadiúlyn jiti qadaǵalap, jerine jetkize qazbalaǵan NKVD qyzmetkerleri onyń isi men abaqtydaǵy tirliginen qylmyskerge tán qylyqtar tappaidy.
Raiys moldaǵa taǵylǵan aiyptyń negizsiz ekenin, múnyń bári jabylǵan jala ekenin ańǵarǵan túrme basshylyǵy raqymshylyq jasap, ardaqty azamatty qamaudan bosatady. Tuǵan jeri, tuysqany men qos qarashyǵyn saǵynǵan Raiys atamyz Kókterekke oraluǵa qansha oqtalǵanymen, kezinde ákesi Múhamadi qajyny da jala jauyp ústatqan auyl «belsendileriniń» ózine de tynyshtyq bermeitinin túisigine túiip, anyq sezedi.
Uaqytynda Almatyda júrgende ózimen qyzmettes bolyp, últynyń táuelsiz el boluyn birge kóksegen keibir alashordalyqtardyń ishinde bolьshevikterdiń qúryǵynan qútyla bilgen biren-saran azamattar da bar edi. Olardyń birazy Alashorda qozǵalysynyń astanasy bolǵan Semei qalasynda túratyn. Solarmen aqyldasa kele, Raiys zaman túzelgenshe, auylǵa birden barmai, Semeide uaqytsha bola túruǵa sheshim qabyldaidy. Kún artynan kún ótip, ai artynan ai jyljyǵanmen Raiystyń esinen tuǵan eli men aǵaiyn-júrty, qúlyndai qúldyrańdaǵan qyzdary bir sátte shyǵa qoimaidy.
Qos botaqanyna degen saǵynysh, babalary men ákesiniń basyna baryp Qúran baǵyshtau armanyna ainaldy. Osy maqsatyn iske asyru úshin, bir qolaily sátti paidalanǵan ol Kókterekke bet túzep, jolǵa shyǵady. Alaida arada ótken san jyldar onyń auylyna da úlken ózgerister men jańalyqtar ákelgen edi. Keńes úkimeti qolǵa alǵan kollektivizatsiya nauqany moldanyń tuǵan jerin de ainalyp ótpei, búrynǵy ózi dúnie esigin ashqan «Qanjyǵabúlaq», tai shaptyrym jerdegi «Borlybúlaq» endigi jerde TOZ-ǵa ainalyp, Lepsi ózeniniń ar jaq, ber jaǵyndaǵy jerlerde bólek otyrǵan aǵaiyndardyń bárin kúshtep qosyp, «Voroshilov» újymshary qúrylǵan bolatyn. Auylǵa kelip, az uaqyt mauqyn basqan Raiys atamyz «Ayaq kólde» máńgilik mekenin tapqan ákesi Múhamadi qajynyń basyna baryp, Qúran baǵyshtaidy.
Kommunistik úlgide qúrylǵan újymsharda adamgershilik aryn taptap, auyldastarynyń yǵyryn shyǵaryp, qútyn qashyrǵan, «shash al dese, bas alatyn» sholaq belsendiler men NKVD agentteri de joq emes edi. Sondailardyń biri «Raiys molda auylǵa qaityp kelip, eskiniń jolyn ańsap, janaza shyǵaryp, Qúran oqyp, Keńes úkimeti men kommunister sayasatyna qarsy kelip júr» dep audanǵa domalaq aryz dóńgeletip jiberedi.
Osylaisha, 1937 jyldary Raiys atamyz endi ekinshi márte ústalyp, úzaq merzimge túrmege qamalyp kete barady. Ol kisi ústalyp ketken soń taǵdyrdyń myna soqqysy az bolǵandai jan jary ómirden ozyp, jetim qalǵan qyzdary Kámásh pen Ayat balalar úiine ótkiziledi.
Búl jaǵdaidy kesh estigen Raiys moldanyń tuǵan qaryndasy Samauyryn Kókterekten aǵasynyń balalaryn izdep, Almatyǵa keledi. Arada ótken eki-úsh jyldyń ishinde balalar úiindegi oryssha oqytylǵan oqu men tárbieniń qos qyzdyń ómirin kúrt ózgertkenin, tekti apamyz Samauyryn birden ańǵarady. Baiqap qarasa, túlymy jelbiregen qos jetim tek oryssha sóileitin dárejege jetken. Búl úrdis ary qarai jalǵasa berse, jetkinshekterdiń «shoqyndyǵa» ainalatynyn bar jan-tánimen sezgen Samauyryn apa balalar úiiniń basshylyǵymen kelisip, qos qarlyǵashynyń bolashaǵy úshin kepil bolyp, olardy alyp auylǵa qaitady.
Qolda bar derekterge qaraǵanda, Raiys molda aidauda óziniń jerlesi, bórlitóbelik 1892 jyly tuǵan Ahmetsapa qajymen birge bolǵan eken. Azap lageriniń qiynshylyqtaryn moldamen birge ótkergen Ahmetsapa túrmeden aman-esen oralyp, 1940 jyldardyń ortasynda «Voroshilov» újymsharyna qonys audarady, ol múnda 1946 jylǵa deiin túryp, Lepsige kóshedi. Dini sauaty óte myqty bolǵandyqtan, keiin Semeige arnaiy shaqyrtylyp, ondaǵy ortalyq meshitke imam bolyp, bar ǵúmyryn osy jerde din jolyna arnap ómirden ótedi.
Ahmetsapa qajy jaily Raiys moldanyń nemeresi Jeken aǵa bylaisha estelik aitady: «men 1967 jyly Semeidiń imamy Ahmetsapa qajymen arnaiy kezdesuge bardym. Ondaǵy maqsatym – qily zamandy basynan ótkergen Raiys atamnyń ómirindegi «aqtańdaqtardy» shamam kelgenshe ashyp, shyndyqty anyqtau bolatyn. Meni ol kisimen kezdesuge qolyma hat ústatyp júmsaǵan Samauyryn apam edi. Jas bolsam da, Ahmetsapa qajy meni úlken qúrmetpen qarsy alyp, barynsha syi-siyapatyn kórsetti. Sodan beri 54 jyl ótse de osynau auzy dualy, búkil Semei óńirine belgili qajynyń aǵynan jarylyp: «SHyraǵym, seniń atań Raiys túlpardyń túyaǵy, asyldyń synyǵy edi. Adamgershiligi joǵary, dini oquy óte kúshti, bilimdi azamat bolatyn. Alashordalyq qairatkerlermen tyǵyz bailanysta bolǵan Raiys moldamen «it jekkenge» birge aidaldyq. Jas jaǵynan Raiystan biraz úlken edim, onyń ústine densaulyǵym syr berip, qatty álsirep júrgen kezim. Etapty aidap bara jatqan NKVD-nyń qyzmetkerleri sál súringen álsiz tútqyndardy ózderine áure bolmasyn dep tabanda atyp tastaidy. Meniń basyma da osyndai qauip tóndi. Raiys bolsa, óte myǵym, densaulyǵy kúshti, quatty jigit. Qauqarym qalmaǵan meni arqasyna salyp arqalap, qolymnan jetelep, qorǵan bolyp, barar jerimizge deiin osylaisha demep jetkizip, ólim auzynan alyp qalyp edi. Halqynyń birtuar úly edi, amal neshik, Allanyń basyna salǵanyna kóngennen basqa amaly bolmady ǵoi. Jalpy, búgingi men otyrǵan myna oryn Raiys moldanyń orny, sol azamatqa laiyq edi», – dep kózi jasaurap otyryp aitqandary áli kúnge deiin esimde. Búl fakti de Raiystyń dini sauattylyǵynyń óte joǵary dárejede bolǵanyn ári qairatkerligin aiqyndasa kerek.
1985 jyldyń sáuir aiynyń sońy. Orel qalasy. Temirjol vokzaly. Ofitserlerdiń aiqai salǵan búiryqtaryna áskerlerdiń qolyn júlqa tartyp, abalap úrgen itterdiń dausy qosylyp, poiyz qúramynyń eń sońyndaǵy «arnaiy vagonnyń» mańaiyn azan-qazan jasauda. Qos qoldaryn arttaryna qaiyra ústaǵan tútqyndar avtozaktan túsken bette, avtomatpen qaqpailaǵan soldattardyń ekpinimen búksheń qaǵa júgirip, vagonzakqa qarai ólermendikpen úmtyluda.
Ainala aiǵai-shu. Jarq-júrq etken projektordyń jaryǵy kóz janaryńdy qaridy. Kenet bir sátke tynyshtyq ornap, osyndaǵylardyń barlyǵy nazarlaryn «avtozakqa» audardy. Bári túrǵan oryndarynda qatyp, tapjylmai qalǵan. Zembil ústinde júrelei otyrǵan mosqal tútqyndy tórt jaǵynan qaumalai kótergen joldastary «avtozaktan» bappen túsirip, «vagonzakqa» qarai asyqpai ayańdady. Jasy seksenniń seńgirinen áldeqashan asqan qart tútqynnyń zembil ústindegi otyrysy qúddy bir qúryshtan qúiǵan eskertkish dersiń. Omyrauyn japqan appaq saqaly, múntazdai taza qara robasymen astasyp, kekse tútqynǵa erekshe bir sús bergendei.
Nebir atyshuly tútqyndardy kúzetip, túrme aralap, etappen erip júrgen qanshama ofitser kári arestantqa qúrmet kórsetkendei, oryndarynda qalshiyp qatyp qalǵan. Tútqyndar túgeldei tielip bitken soń, etapty qabyldaǵan áskeriler «arnaiy vagonnyń» esigin bekitip, ózderi ishtegi jabdyqtalǵan oryndaryna jaiǵasty. Birshama uaqyt ótken soń, ornynan yńyrana qozǵalǵan poiyz Reseidiń ortalyq óńiri Orelden Sibirdegi Krasnoyarsk qalasyn betke alyp, yshqynyp jónep berdi.
Osy vagondaǵy tútqyndardy etappen áketip bara jatqan áskeriler arasynda alystaǵy Qazaqstannyń Taldy-Qorǵan oblysy, Bórli-Tóbe audany, M. Gorьkii keńsharynyń tumasy Sársenbek Saǵymbaev ta bar edi. Jas jauynger búl uaqytta áskeri boryshynyń bir jarym jylyn ótkizip, endi alty aidan soń eline qaituǵa daiyndalyp júrgen «saqa» bolatyn.
Ishki ister áskerleriniń búiryǵy boiynsha, «vagonzaktaǵy» kezekshilikte túrǵan sarbazdar árbir eki saǵat saiyn bir-birin almastyryp túrady. Tún ortasynda kezekshilik uaqyty kelgen Sársenbekti qarauyl bastyǵy tútqyndar jatqan bólikke jaqyn jerge kúzetke ornalastyrdy. Biraz mezgilden soń, tútqyndar tegis úiqyǵa ketip, múlgigen tynyshtyq ornady. Oiy san-saqqa júgirip, elegizip túrǵan Sársenbekke tútqyndarǵa tamaq beretin «kormushka» jaqtan bir áuezdi, múńdy án estilgendei boldy. Demin ishine tartyp álgi áuenge qúlaq salǵanda, ishtegi tútqyndardyń bireuiniń qazaqsha yńyldap, óleń aityp otyrǵanyn sezdi. Onsyz da elin saǵynyp, bir jarym jyl boiy qazaqsha sóilesetin adam tappai, alasúryp júrgen sarbaz shydamai, temir tordyń ar jaǵynda tómen qarap, yńyldap otyrǵan tútqynǵa barynsha jaqyn kelip, nazar audardy. Kózin almai, tynysh túryp, telmire qarady.
Qyraudai bolyp aq shalǵan basyn asyqpai Sársenbekke búrǵan álgi tútqyn shal álden uaqytta: «Qazaqsyń ba?» – dep tosyn saual tastady. «Iá», – dep jauap qatqan odan túńǵiyq tartqan múńly janaryn almastan qadala qarap: «Men de qazaqpyn, Voroshilovtanmyn», – dedi kókiregin kere kúrsinip. Olar sybyrlai sóilesip, bir-birinen eptep syr tarta bastady. Áskeri qatal tártiptiń búljymas erejesin búzǵan sarbaz ben zańǵa qaishy kelip tútqynǵa túsken arestanttyń arasy beimálim bir kúshtiń shyrmauyna túskendei jaqyndai tústi. Biraq ekeuara endi bastalǵan ádemi áńgime áp-sátte ayaqtaldy, sebebi, búl kezde sarbazdyń kezekshilik ótkizip, tynyǵatyn uaqyty tayanǵan edi.
Temir tósek ústinde kúmis saqalyn taramdap, kózinen aqqan alty taram jasyn bildirmei súrtip, júrelei otyrǵan, toqsan jasqa tayanǵan búl tútqyn baǵanaǵy «vagonzakqa» asa bir qúrmet kórsetilip zembilmen kirgen kókterektik Raiys molda bolatyn.
Etappen kele jatqan tútqyndar ayaǵynan tik túryp qúrmetteitin aqsaqal kúndiz janyndaǵy taǵdyrlastarymen ara-túra orys tilinde sóilesip áńgime-dúken qúrsa, tún balasy úiyqtamai birde kúńirenip, birde yńyldap, qazaqsha áuen aitudan jalyqpaityn. Onysy keide kerbez dalanyń múńly ánine úqsasa, endi birde qasietti Qúran ayattarynyń maqamy men áuezine de keletin.
Jeti kúnge sozylǵan sapar barysynda Sársenbek shamasy kelgenshe, ornynan ózdiginen túryp, júre almaityn aqsaqaldyń kóńilin aulap, qolyna túsken shai men dámdi tamaǵyn auzyna tosty. Áiteuir bir qazaqtyń balasy ǵoi dep, bauyr basyp, ózine úirenip qalǵan Sársenbekke kezekti áńgime barysynda tútqyn baiǵús túńǵiyqtan tartyp, ishindegi syryn tútamdap shyǵardy. Saǵymdai búldyrap, ómir boiy aq armanyna ainalyp, qiyalyna qanat bitirgen alystaǵy «Voroshilov» degen jerde kindik qany tamǵan auyly men qyzdary qalǵanyn jetkizdi.
Óziniń sonau 1937 jyly «halyq jauy» degen jala jabylǵan aiyppen sottalyp, temir tordyń ar jaǵynda elu jyl boiy jaralanǵan arlandai, sanasyn san jaqqa júgirtip, kóp súraqqa áli de jauap tappai sendeletinin bayandady. Qansha jerden sabyr saqtaǵanymen, qasietti Qúran ayat-taryn oqyǵan saiyn jaqyndary esine túsip, bar ǵúmyrynyń elu jyly egilumen ótip kele jatqanynan habar berdi.
Etap ayaqtaluǵa bir kún qalǵanda Raiys qajy Sársenbekti janyna shaqyryp, qatparlanyp ájim basqan moinynan boi-túmaryn sheship, taramystanǵan qolyna taspiyǵyn aldy. Jarty ǵasyr boiy birde qoinyna tyǵyp, endi birde moinyna salyp, qandai qorlyq pen adam jany shydamaityn azap shekse de moiymai, qashanda sarǵaiǵan saǵynyshyn basyp, úmit otyn jaǵyp, árdaiym ózin múmkin bolar bostandyqqa bastaǵan boitúmarynyń qaqpaǵyn ashty.
Asa bir sheberlikpen slyudadan jasalǵan túmar ishindegi úqyptylyqpen oralǵan sarǵaiǵan qaǵaz arasynan shetteri jyrymdalyp jyrtyla bastaǵan eski suretti shyǵardy. Eki jaǵyna kezek teńsele otyryp, kózine kelgen jasyn irkip, «surettegi búldirshin qyzy tiri bolsa, «Voroshilov» degen jerden tauyp alyp, tek qana sonyń qolyna ústatuyn» ótine súrap, amanat túmaryn Sársenbekke tapsyrdy.
Átteń-ai, átteń, ne kerek, jiyrma jastaǵy alańǵasar jas sarbazdyń ózine qart tútqyn amanatqa úsynǵan surettegi qyz balanyń auyldaǵy óz kórshisi Ayat apa, al «Voroshilov» bolsa, óziniń tuǵan jeri Kókterektiń búrynǵy atauy ekeni qaperine de kirip shyqpady.
Qúdireti kúshti Alla óziniń tuǵan auylynyń eski atauyn bildirmei, osy sońǵy etaptan qaitysymen qyzmet atqaratyn áskeri bólimine jetudi ǵana oilap túrǵan sarbaz aldynda otyrǵan «saparlas» tútqynnyń sońǵy amanatyn oryndauǵa uádesin berip, qosh aitysyp, basqa poiyzǵa auysuǵa asyǵyp bara jatty. Myna bes kúndik jalǵan dúniemen arazdasatyn mezgiliniń de jaqyn qalǵanyn barlyq bolmys-bitimimen, jan dúniesimen túsingen toqsanǵa tayanǵan tútqyn qariya bolsa, kókiregi qars aiyrylyp, asyǵa basyp bara jatqan sarbazdyń sońynan oilana qarap, bir sát únsiz qaldy.
Taǵdyry tálkek bolyp, sanaly ǵúmyrynyń teń jartysyn aidauda ótkizgen zarlyq tútqynnyń sol kezde kóńiline medet tútar bir-aq júbanyshy bar bolatyn. Búl júbanysh – osy azap arqalaǵan jarty ǵasyr boiy ózine úmit otyn jaǵyp, ómir súruge jetelegen boitúmarynyń qyzy Ayatqa tapsyrylatynyna degen bolmashy ǵana senim edi.
Taǵdyr táleii osydan keiin aldaǵy búlyńǵyr ári mánsiz ómirinde Raiystyń basyna taǵy da nendei auyrtpashylyq salǵany bir Allaǵa ǵana ayan. Kiesindei saqtaǵan boitúmarynyń toiymsyz qara jerge ózimen birge ketpei, sońǵy amanatyna qiyanat jasalmai, tuǵan auyly Kókteregine jetip, qyzy Ayatynyń qolyna tapsyrylatynyn, qairan áke, árine, bilgen joq.
Etapty ótkizip, Orel qalasyna qaita oralǵanda, Sársenbekti jaǵymsyz habar qarsy aldy. Áskeri bólimshe komandiri oǵan tuǵan bauyry Sarqyttyń qaza bolǵanyn estirtip, eline baryp qaituy úshin demalys beriletindigi jaily qújatty qolyna ústatady.
Auylyna kelip, aǵaiynymen kórisip, mauqyn basqan soń, Sársenbek óziniń oiynan shyqpai júrgen, tútqyn aqsaqalmen bolǵan kezdeisoq kezdesu uaqiǵasy men onyń amanaty jaily SHáken atasyna áńgime aityp, «Voroshilov» degen auyldy Qazaqstannyń qai túpkirinen izdeu kerektigin súraidy. Tereń oiǵa shomyp, jien nemeresiniń áńgimesin tolyqtai únsiz tyńdaǵan SHáken atanyń «áttegen-aidan» ózegi órtenip, auzyna aitar sóz túspeidi. Sársenbekti sońyna ertip, kórshisi Ayat apanyń bosaǵasynan attaǵan SHáken aqsaqal Raiys moldanyń aqyrǵy amanaty – boitúmaryn qyzynyń qolyna tapsyrady.
Myna kútpegen habar tóbesinen jai túskendei áser etken Ayat apa bolsa, esi kiresili-shyǵasyly qalpynda ákesiniń boitúmaryn betine basyp, aimalap súiip, qatal taǵdyrdyń osynau tosynsyiyna senerin de, senbesin de bilmei, óksi egilip, úzaq jylapty.
1953 jyldyń 27 nauryzynda SSSR Joǵarǵy keńesi prezidiumynyń amnistiya jaily jarlyǵyna sáikes bir million eki júz myńnan astam tútqyn bostandyqqa shyqty. Búl jarlyq adam óltirgender, qaraqshy-tonaushylar, sotsialistik menshikti jymqyrǵandar men kontrrevolyutsiyalyq qylmys jasaǵandardan basqanyń bárine júrdi. Bizdińshe, Raiys Múhamadiúlynyń isi kontrrevolyutsiyalyq qylmys qataryna qosylyp, atalmysh búkilhalyqtyq amnistiyaǵa da ilikpei qalǵan siyaqty.
Imandylyq pen músylmanshylyqtyń tuyn kóterip ótken molda atamyzdyń adam óltirip, qaraqshylyqpen ainalysyp, el bailyǵyn tonauy da múmkin emes. Olai bolsa, Raiys Múhamadiúly tek sayasi tútqyn. Keńester odaǵynyń Qylmystyq kodeksi boiynsha sayasi senimsiz element retinde «on jyl boiy hat-habar aluǵa jáne jazuǵa qúqyqsyz» degen bappen qamalǵan Raiys moldanyń «kinási» tym auyr sanalatyn. Stalinniń repressiyasy boiynsha da múndai statьyamen sottalǵan tútqyndar negizinen sayasi tútqyndar edi jáne olardyń bári ólim jazasyna kesilip, mindetti túrde atylatyn. Raiys moldanyń elu jyl boiy qarańǵy qapasqa qamalyp, peshenesine tuǵan elin kóru baqyty búiyrmaǵany áli sheshilmegen júmbaq dúnie. Saǵy synbaǵan asyl erge tuǵan jeriniń topyraǵy búiyrmai, toqsan jasqa jetip baryp, Krasnoyarskidegi uran ken oryndarynyń birinde sońǵy deminiń úzilui óte ókinishti ári ayanyshty jaǵdai.
Esenai IŃKÁRBAEV,
ál-Farabi atyndaǵy QazÚU «sayasattanu jáne sayasi tehnologiyalar» kafedrasynyń dotsenti,
sayasat ǵylymdarynyń kandidaty.
Jariyalandy. –Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti. №111. 2021. 3 b.
