تۇرمەدەن كەلگەن توسىنسىي نەمەسە رايىس مولدانىڭ اقىرعى اماناتى

رايىس مولدا مولشەرمەن 1897 جىلدارى سەميرەچە وبلىسى، لەپسى ۋەزى، قىسقاش-سادىر بولىستىعىنداعى قانجىعا مەكەنىندە ومىرگە كەلگەن. ول كىسىنىڭ ءدىن جولىنا تۇسۋىنە وتباسىنداعى تاربيە، ياعني اكەسى، ولكەمىزگە بەلگىلى قاجى ءمۇحاماديدىڭ تىكەلەي ىقپالى بولعان، ارابشا ساۋاتتىلىقتى دا العاش اكەسىنەن ۇيرەنگەن.

رايىس مولدا اۋىلدا يسلام ءدىنىن ۋاعىزداپ، مۇسىلماندىق پارىزىن بەكەم ۇستاپ، شاريعات زاڭدارىنا مويىن ۇسىنىپ، جەرلەستەرىن يماندىلىققا ۇندەگەن زيالى ازاماتتاردىڭ قاتارىنان ەدى. بىراق ول كىسىنىڭ مۇنداي اسىل قاسيەتتەرى مەن يماندىلىعى ءوز باسىنا سور بولىپ جابىسىپ، جارتى عاسىر عۇمىرىن قاراڭعى قاپاس تۇرمە مەن كەڭەس وداعىنىڭ جازالاۋ لاگەرلەرىندە وتكىزگەنىن بۇگىندە بىرەۋلەر بىلسە، بىرەۋلەر مۇلدە بىلە بەرمەيدى.

ەرجەتىپ، وڭ مەن سولىن تانىعان سوڭ، كوزى اشىق، ەتى ءتىرى، قالتاسى قارجىعا تولى شيراق جىگىت رايىس ۇيلەنىپ، الماتى قالاسىنا قونىس اۋدارعان. ونىڭ ءوز كىندىگىنەن عاينيكامال (كاماش) جانە ايات اتتى قوس قىزى وربىگەنى ايان.

مولدانىڭ ۇلكەن قىزى كاماش: «ءوزىنىڭ ءدىن الەمىندەگى بىلگىرلىگى مەن بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا رايىس اكەمىز الماتى قالاسىنداعى الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ دىنمەن اينالىساتىن باسقارماسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ، قاراجات جاعىن قاداعالاعان»، – دەپ وتىرادى ەكەن ءوز بالالارىنا ايتقان اڭگىمەسىندە.

وسى جەردە ءبىراز شەگىنىس جاساپ، تاريحي قۇجاتتارعا نازار اۋدارساق. فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى عاريفوللا انەس: «ورىنبور قالاسىندا 1917 جىلدىڭ 5-13 جەلتوقسان ارالىعىندا وتكەن جالپىقازاقتىڭ ءىى سەزىنىڭ قاۋلىسىنا كوز جۇگىرتسەك، ەل ىشىندە ءدىن وكىلدەرى – مولدا، يشان، قاريلەردىڭ وتە بەدەلدى بولعانى، الاش قايراتكەرلەرى ولاردى ۇنەمى تورگە وزدىرىپ، ەل الدىنداعى ولاردىڭ بەدەلدەرىنە سۇيەنگەندىگىن كورەمىز»، – دەپ جازادى 1918 جىلى 25 قاڭتاردا شىققان «سارىارقا» گازەتىنىڭ №29 سانىنا سىلتەمە جاساپ.

بۇل ورايدا قوسىمشا ايتا كەتسەك، 1917-1918 جىلدارى بارلىق قازاق وبلىستارىندا وتكەن، ارقايسىسى 10 كۇن ءماجىلىس قۇرعان سەزد-جيىنداردا ءدىن وكىلدەرى ۇنەمى الدىڭعى قاتاردان كورىنگەن. جيىندى قۇران دۇعاسىمەن باستاعان جانە اياقتاعان، وزدەرىنىڭ ءپاتۋالى سوزدەرىن ايتىپ وتىرعان.

1918 جىلعى ازامات سوعىسىندا جەڭىسكە جەتكەن كەڭەس جۇيەسى بار بيلىكتى قولىنا العان سوڭ «الاش» پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتىن تاراتتى. الاشوردالىقتاردى قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنەن الاستاۋدا الداۋ مەن ارباۋ ءادىسىن دە، قارۋ جۇمساپ، كۇشتەۋ جولىن، «حالىق جاۋى» دەپ تۇرمەگە توعىتۋ جازاسىن دا كەڭىنەن قولداندى.

بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ الاش قوزعالىسىنا بەلسەنە قاتىسقانداردىڭ بارلىعىنا امنيستيا، ياعني، كەشىرىم جاساعانىنا قاراماستان، ولار تۇگەلگە دەرلىك ستاليندىك اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەنىڭ قۇرباندارىنا اينالدى. كەڭەس ۇكىمەتى ءوز كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن الاشوردالىقتاردىڭ وتكەنىن ەش ۋاقىتتا ۇمىتا دا، كەشىرە دە العان جوق. ءتۇرلى ادىسپەن بۇركەمەلەنگەن قۋدالاۋ اقىرى الاش زيالىلارىن جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراتتى.

بۇل زوبالاڭنان رايىس مولدا دا امان قالا المادى، كوپتەگەن الاش قوزعالىسىنا قاتىسقان زيالى قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ كەبىن كيىپ، اتامىز دا تار قاپاسقا قامالدى. ولكەمىزگە بەلگىلى باي، قانجىعادان شىققان العاشقى قاجى، اكەسى مۇحاماديدەن رايىسقا قالعان مال مەن بايلىق كەڭەس وكىمەتى وكىلدەرىنىڭ كوزىنە قىزىل شۇبەرەكتەي كورىنىپ، مازاسىن الدى.

رايىس مولدانىڭ بايلىعى جونىندە بۇل ماڭايدا ايتىلاتىن اڭىز از ەمەس. كوكتەرەكتىڭ كوزى ءتىرى كونەكوز قارياسى تاشبولات ءسابيتوۆ «كوكتەرەگىم – كوكتەگەنىم» اتتى كىتابىندا رايىستىڭ مول اقشاسى جايلى اڭگىمەنى بىلايشا وربىتەدى: «1960 جىلداردىڭ بىرىندە قىرىققۇدىق-مامبەتبايدى قىستاعان مالشىلاردىڭ ءار ءۇيى «تەگىن اقشاعا» قارىق بولىپ قالدى. «احمەت-توحمەت» بازىن قىستاپ وتىرعان الدەكەنوۆ يساتاي اعا كەرەنسكييدىڭ قوس ۇكىمەتى تۇسىندا شىعارعان «كوكالا» اقشاسىن «رايىس قاجى» قىستاۋىنىڭ «بودامى» (ءۇيدىڭ ىرگەسى) استىنان قازىپ الىپتى. تۇلكى ءىن قازعاندا ءبىراز سىرتقا شىققان اقشانى كورىپ، ەرتەسىنە كۇرەك الىپ كەلىپ، ءىندى ارى قاراي قازادى. پاچكا-پاچكا بولىپ بۋىلعان اقشا، وراۋلى كۇيىندە، سۋ بولماي، بۇزىلىپ-شىرىمەي تازا ساقتالعان. مۇنداي اقشانى سول كەزدە كورگەنىمىزدىڭ ءوزى قىزىق، مەن دە ءبىر بارعاندا بىرەۋىنىڭ ۇيىنەن ءبىر ۋىسىن الدىم». باسقاسىن ايتپاعاندا، وسى دەرەكتىڭ ءوزى رايىس اتامىزدىڭ قارجىدان ەشقاشان قىسىلماعانىن كورسەتەدى.

1928 جىلى 19 قىركۇيەكتە لەپسى ۋەزى ولكەلىك كوميسسياسىنىڭ ءبورىباي اۋدانى بويىنشا بەكىتكەن شارۋاشىلىقتاردى تاركىلەۋ ءتىزىمى شىعىپ، اراسىندا بەس بولىس سادىرعا بيلىك جۇرگىزگەن بازاربايدىڭ تاسىبەگى جانە مۇحامادي قاجى بار، بارلىعى ون ءبىر ادام قاتتى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، تۇرمەگە توعىتىلىپ، جەر اۋدارىلعانىن ارحيۆ قۇجاتتارى ايعاقتايدى. ۋاقىت وتە كەلە، نكۆد-ءنىڭ جاندايشاپتارى ەندىگى جەردە قاجىنىڭ ۇلى رايىستىڭ سوڭىنان شام الىپ تۇسەدى. اقىرى رايىس مولدا العاش رەت 1930 جىلداردىڭ باسىندا «باي-كۋلاك» رەتىندە سوتتالىپ، ءسىبىردىڭ سانسىز لاگەرلەرىنىڭ بىرىنە جەر اۋدارىلىپ، قاراڭعى قاپاسقا قامالادى.

ارادا جىلدار جىلجىپ وتە بەرەدى، ايداۋدا جۇرگەن ءيمانجۇزدى رايىس اتامىزدان ەشقانداي وقىس قىلىقتار بايقالمايدى. ومىردەن تۇيگەنى كوپ تاربيەلى دە ساۋاتتى ازامات قۇلشىلىعىن ىشتەي جاساپ، ءبىر اللادان ءۇمىتىن ۇزبەي، بولعان ءىستىڭ ارتىن ۇلكەن سابىرلىقپەن كۇتەدى. تاعدىردىڭ باسىنا سالعانىنا كونگەن ول كىسىنىڭ تۇرمەدەگى ۇلگىلى ءتارتىبى باسشىلىق تاراپىنان قاعىس قالمايدى. رايىس مۇحاماديۇلىن ءجىتى قاداعالاپ، جەرىنە جەتكىزە قازبالاعان نكۆد قىزمەتكەرلەرى ونىڭ ءىسى مەن اباقتىداعى تىرلىگىنەن قىلمىسكەرگە ءتان قىلىقتار تاپپايدى.

رايىس مولداعا تاعىلعان ايىپتىڭ نەگىزسىز ەكەنىن، مۇنىڭ ءبارى جابىلعان جالا ەكەنىن اڭعارعان تۇرمە باسشىلىعى راقىمشىلىق جاساپ، ارداقتى ازاماتتى قاماۋدان بوساتادى. تۋعان جەرى، تۋىسقانى مەن قوس قاراشىعىن ساعىنعان رايىس اتامىز كوكتەرەككە ورالۋعا قانشا وقتالعانىمەن، كەزىندە اكەسى مۇحامادي قاجىنى دا جالا جاۋىپ ۇستاتقان اۋىل «بەلسەندىلەرىنىڭ» وزىنە دە تىنىشتىق بەرمەيتىنىن تۇيسىگىنە ءتۇيىپ، انىق سەزەدى.

ۋاقىتىندا الماتىدا جۇرگەندە وزىمەن قىزمەتتەس بولىپ، ۇلتىنىڭ تاۋەلسىز ەل بولۋىن بىرگە كوكسەگەن كەيبىر الاشوردالىقتاردىڭ ىشىندە بولشەۆيكتەردىڭ قۇرىعىنان قۇتىلا بىلگەن بىرەن-ساران ازاماتتار دا بار ەدى. ولاردىڭ ءبىرازى الاشوردا قوزعالىسىنىڭ استاناسى بولعان سەمەي قالاسىندا تۇراتىن. سولارمەن اقىلداسا كەلە، رايىس زامان تۇزەلگەنشە، اۋىلعا بىردەن بارماي، سەمەيدە ۋاقىتشا بولا تۇرۋعا شەشىم قابىلدايدى. كۇن ارتىنان كۇن ءوتىپ، اي ارتىنان اي جىلجىعانمەن رايىستىڭ ەسىنەن تۋعان ەلى مەن اعايىن-جۇرتى، قۇلىنداي قۇلدىراڭداعان قىزدارى ءبىر ساتتە شىعا قويمايدى.

قوس بوتاقانىنا دەگەن ساعىنىش، بابالارى مەن اكەسىنىڭ باسىنا بارىپ قۇران باعىشتاۋ ارمانىنا اينالدى. وسى ماقساتىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن، ءبىر قولايلى ءساتتى پايدالانعان ول كوكتەرەككە بەت تۇزەپ، جولعا شىعادى. الايدا ارادا وتكەن سان جىلدار ونىڭ اۋىلىنا دا ۇلكەن وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتار اكەلگەن ەدى. كەڭەس ۇكىمەتى قولعا العان كوللەكتيۆيزاتسيا ناۋقانى مولدانىڭ تۋعان جەرىن دە اينالىپ وتپەي، بۇرىنعى ءوزى دۇنيە ەسىگىن اشقان «قانجىعابۇلاق»، تاي شاپتىرىم جەردەگى «بورلىبۇلاق» ەندىگى جەردە توز-عا اينالىپ، لەپسى وزەنىنىڭ ار جاق، بەر جاعىنداعى جەرلەردە بولەك وتىرعان اعايىنداردىڭ ءبارىن كۇشتەپ قوسىپ، «ۆوروشيلوۆ» ۇجىمشارى قۇرىلعان بولاتىن. اۋىلعا كەلىپ، از ۋاقىت ماۋقىن باسقان رايىس اتامىز «اياق كولدە» ماڭگىلىك مەكەنىن تاپقان اكەسى مۇحامادي قاجىنىڭ باسىنا بارىپ، قۇران باعىشتايدى.

كوممۋنيستىك ۇلگىدە قۇرىلعان ۇجىمشاردا ادامگەرشىلىك ارىن تاپتاپ، اۋىلداستارىنىڭ ىعىرىن شىعارىپ، قۇتىن قاشىرعان، «شاش ال دەسە، باس الاتىن» شولاق بەلسەندىلەر مەن نكۆد اگەنتتەرى دە جوق ەمەس ەدى. سوندايلاردىڭ ءبىرى «رايىس مولدا اۋىلعا قايتىپ كەلىپ، ەسكىنىڭ جولىن اڭساپ، جانازا شىعارىپ، قۇران وقىپ، كەڭەس ۇكىمەتى مەن كوممۋنيستەر ساياساتىنا قارسى كەلىپ ءجۇر» دەپ اۋدانعا دومالاق ارىز دوڭگەلەتىپ جىبەرەدى.

وسىلايشا، 1937 جىلدارى رايىس اتامىز ەندى ەكىنشى مارتە ۇستالىپ، ۇزاق مەرزىمگە تۇرمەگە قامالىپ كەتە بارادى. ول كىسى ۇستالىپ كەتكەن سوڭ تاعدىردىڭ مىنا سوققىسى از بولعانداي جان جارى ومىردەن وزىپ، جەتىم قالعان قىزدارى كاماش پەن ايات بالالار ۇيىنە وتكىزىلەدى.

بۇل جاعدايدى كەش ەستىگەن رايىس مولدانىڭ تۋعان قارىنداسى ساماۋىرىن كوكتەرەكتەن اعاسىنىڭ بالالارىن ىزدەپ، الماتىعا كەلەدى. ارادا وتكەن ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە بالالار ۇيىندەگى ورىسشا وقىتىلعان وقۋ مەن تاربيەنىڭ قوس قىزدىڭ ءومىرىن كۇرت وزگەرتكەنىن، تەكتى اپامىز ساماۋىرىن بىردەن اڭعارادى. بايقاپ قاراسا، تۇلىمى جەلبىرەگەن قوس جەتىم تەك ورىسشا سويلەيتىن دارەجەگە جەتكەن. بۇل ءۇردىس ارى قاراي جالعاسا بەرسە، جەتكىنشەكتەردىڭ «شوقىندىعا» اينالاتىنىن بار جان-تانىمەن سەزگەن ساماۋىرىن اپا بالالار ءۇيىنىڭ باسشىلىعىمەن كەلىسىپ، قوس قارلىعاشىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن كەپىل بولىپ، ولاردى الىپ اۋىلعا قايتادى.

قولدا بار دەرەكتەرگە قاراعاندا، رايىس مولدا ايداۋدا ءوزىنىڭ جەرلەسى، بورلىتوبەلىك 1892 جىلى تۋعان احمەتساپا قاجىمەن بىرگە بولعان ەكەن. ازاپ لاگەرىنىڭ قيىنشىلىقتارىن مولدامەن بىرگە وتكەرگەن احمەتساپا تۇرمەدەن امان-ەسەن ورالىپ، 1940 جىلداردىڭ ورتاسىندا «ۆوروشيلوۆ» ۇجىمشارىنا قونىس اۋدارادى، ول مۇندا 1946 جىلعا دەيىن تۇرىپ، لەپسىگە كوشەدى. ءدىني ساۋاتى وتە مىقتى بولعاندىقتان، كەيىن سەمەيگە ارنايى شاقىرتىلىپ، ونداعى ورتالىق مەشىتكە يمام بولىپ، بار عۇمىرىن وسى جەردە ءدىن جولىنا ارناپ ومىردەن وتەدى.

احمەتساپا قاجى جايلى رايىس مولدانىڭ نەمەرەسى جەكەن اعا بىلايشا ەستەلىك ايتادى: «مەن 1967 جىلى سەمەيدىڭ يمامى احمەتساپا قاجىمەن ارنايى كەزدەسۋگە باردىم. ونداعى ماقساتىم – قيلى زاماندى باسىنان وتكەرگەن رايىس اتامنىڭ ومىرىندەگى «اقتاڭداقتاردى» شامام كەلگەنشە اشىپ، شىندىقتى انىقتاۋ بولاتىن. مەنى ول كىسىمەن كەزدەسۋگە قولىما حات ۇستاتىپ جۇمساعان ساماۋىرىن اپام ەدى. جاس بولسام دا، احمەتساپا قاجى مەنى ۇلكەن قۇرمەتپەن قارسى الىپ، بارىنشا سىي-سياپاتىن كورسەتتى. سودان بەرى 54 جىل وتسە دە وسىناۋ اۋزى دۋالى، بۇكىل سەمەي وڭىرىنە بەلگىلى قاجىنىڭ اعىنان جارىلىپ: «شىراعىم، سەنىڭ اتاڭ رايىس تۇلپاردىڭ تۇياعى، اسىلدىڭ سىنىعى ەدى. ادامگەرشىلىگى جوعارى، ءدىني وقۋى وتە كۇشتى، ءبىلىمدى ازامات بولاتىن. الاشوردالىق قايراتكەرلەرمەن تىعىز بايلانىستا بولعان رايىس مولدامەن «يت جەككەنگە» بىرگە ايدالدىق. جاس جاعىنان رايىستان ءبىراز ۇلكەن ەدىم، ونىڭ ۇستىنە دەنساۋلىعىم سىر بەرىپ، قاتتى السىرەپ جۇرگەن كەزىم. ەتاپتى ايداپ بارا جاتقان نكۆد-نىڭ قىزمەتكەرلەرى ءسال سۇرىنگەن ءالسىز تۇتقىنداردى وزدەرىنە اۋرە بولماسىن دەپ تاباندا اتىپ تاستايدى. مەنىڭ باسىما دا وسىنداي قاۋىپ ءتوندى. رايىس بولسا، وتە مىعىم، دەنساۋلىعى كۇشتى، قۋاتتى جىگىت. قاۋقارىم قالماعان مەنى ارقاسىنا سالىپ ارقالاپ، قولىمنان جەتەلەپ، قورعان بولىپ، بارار جەرىمىزگە دەيىن وسىلايشا دەمەپ جەتكىزىپ، ءولىم اۋزىنان الىپ قالىپ ەدى. حالقىنىڭ ءبىرتۋار ۇلى ەدى، امال نەشىك، اللانىڭ باسىنا سالعانىنا كونگەننەن باسقا امالى بولمادى عوي. جالپى، بۇگىنگى مەن وتىرعان مىنا ورىن رايىس مولدانىڭ ورنى، سول ازاماتقا لايىق ەدى»، – دەپ كوزى جاساۋراپ وتىرىپ ايتقاندارى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە. بۇل فاكتى دە رايىستىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعىنىڭ وتە جوعارى دارەجەدە بولعانىن ءارى قايراتكەرلىگىن ايقىنداسا كەرەك.

1985 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ سوڭى. ورەل قالاسى. تەمىرجول ۆوكزالى. وفيتسەرلەردىڭ ايقاي سالعان بۇيرىقتارىنا اسكەرلەردىڭ قولىن جۇلقا تارتىپ، ابالاپ ۇرگەن يتتەردىڭ داۋسى قوسىلىپ، پويىز قۇرامىنىڭ ەڭ سوڭىنداعى «ارنايى ۆاگوننىڭ» ماڭايىن ازان-قازان جاساۋدا. قوس قولدارىن ارتتارىنا قايىرا ۇستاعان تۇتقىندار اۆتوزاكتان تۇسكەن بەتتە، اۆتوماتپەن قاقپايلاعان سولداتتاردىڭ ەكپىنىمەن بۇكشەڭ قاعا جۇگىرىپ، ۆاگونزاكقا قاراي ولەرمەندىكپەن ۇمتىلۋدا.

اينالا ايعاي-شۋ. جارق-جۇرق ەتكەن پروجەكتوردىڭ جارىعى كوز جانارىڭدى قاريدى. كەنەت ءبىر ساتكە تىنىشتىق ورناپ، وسىنداعىلاردىڭ بارلىعى نازارلارىن «اۆتوزاكقا» اۋداردى. ءبارى تۇرعان ورىندارىندا قاتىپ، تاپجىلماي قالعان. زەمبىل ۇستىندە جۇرەلەي وتىرعان موسقال تۇتقىندى ءتورت جاعىنان قاۋمالاي كوتەرگەن جولداستارى «اۆتوزاكتان» باپپەن ءتۇسىرىپ، «ۆاگونزاكقا» قاراي اسىقپاي اياڭدادى. جاسى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن الدەقاشان اسقان قارت تۇتقىننىڭ زەمبىل ۇستىندەگى وتىرىسى قۇددى ءبىر قۇرىشتان قۇيعان ەسكەرتكىش دەرسىڭ. ومىراۋىن جاپقان اپپاق ساقالى، مۇنتازداي تازا قارا روباسىمەن استاسىپ، كەكسە تۇتقىنعا ەرەكشە ءبىر سۇس بەرگەندەي.

نەبىر اتىشۋلى تۇتقىنداردى كۇزەتىپ، تۇرمە ارالاپ، ەتاپپەن ەرىپ جۇرگەن قانشاما وفيتسەر كارى ارەستانتقا قۇرمەت كورسەتكەندەي، ورىندارىندا قالشيىپ قاتىپ قالعان. تۇتقىندار تۇگەلدەي تيەلىپ بىتكەن سوڭ، ەتاپتى قابىلداعان اسكەريلەر «ارنايى ۆاگوننىڭ» ەسىگىن بەكىتىپ، وزدەرى ىشتەگى جابدىقتالعان ورىندارىنا جايعاستى. ءبىرشاما ۋاقىت وتكەن سوڭ، ورنىنان ىڭىرانا قوزعالعان پويىز رەسەيدىڭ ورتالىق ءوڭىرى ورەلدەن سىبىردەگى كراسنويارسك قالاسىن بەتكە الىپ، ىشقىنىپ جونەپ بەردى.

وسى ۆاگونداعى تۇتقىنداردى ەتاپپەن اكەتىپ بارا جاتقان اسكەريلەر اراسىندا الىستاعى قازاقستاننىڭ تالدى-قورعان وبلىسى، ءبورلى-توبە اۋدانى، م. گوركيي كەڭشارىنىڭ تۋماسى سارسەنبەك ساعىمباەۆ تا بار ەدى. جاس جاۋىنگەر بۇل ۋاقىتتا اسكەري بورىشىنىڭ ءبىر جارىم جىلىن وتكىزىپ، ەندى التى ايدان سوڭ ەلىنە قايتۋعا دايىندالىپ جۇرگەن «ساقا» بولاتىن.

ىشكى ىستەر اسكەرلەرىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا، «ۆاگونزاكتاعى» كەزەكشىلىكتە تۇرعان ساربازدار ءاربىر ەكى ساعات سايىن ءبىر-ءبىرىن الماستىرىپ تۇرادى. ءتۇن ورتاسىندا كەزەكشىلىك ۋاقىتى كەلگەن سارسەنبەكتى قاراۋىل باستىعى تۇتقىندار جاتقان بولىككە جاقىن جەرگە كۇزەتكە ورنالاستىردى. ءبىراز مەزگىلدەن سوڭ، تۇتقىندار تەگىس ۇيقىعا كەتىپ، مۇلگىگەن تىنىشتىق ورنادى. ويى سان-ساققا جۇگىرىپ، ەلەگىزىپ تۇرعان سارسەنبەككە تۇتقىندارعا تاماق بەرەتىن «كورمۋشكا» جاقتان ءبىر اۋەزدى، مۇڭدى ءان ەستىلگەندەي بولدى. دەمىن ىشىنە تارتىپ الگى اۋەنگە قۇلاق سالعاندا، ىشتەگى تۇتقىنداردىڭ بىرەۋىنىڭ قازاقشا ىڭىلداپ، ولەڭ ايتىپ وتىرعانىن سەزدى. ونسىز دا ەلىن ساعىنىپ، ءبىر جارىم جىل بويى قازاقشا سويلەسەتىن ادام تاپپاي، الاسۇرىپ جۇرگەن سارباز شىداماي، تەمىر توردىڭ ار جاعىندا تومەن قاراپ، ىڭىلداپ وتىرعان تۇتقىنعا بارىنشا جاقىن كەلىپ، نازار اۋداردى. كوزىن الماي، تىنىش تۇرىپ، تەلمىرە قارادى.

قىراۋداي بولىپ اق شالعان باسىن اسىقپاي سارسەنبەككە بۇرعان الگى تۇتقىن شال الدەن ۋاقىتتا: «قازاقسىڭ با؟» – دەپ توسىن ساۋال تاستادى. «ءيا»، – دەپ جاۋاپ قاتقان ودان تۇڭعيىق تارتقان مۇڭلى جانارىن الماستان قادالا قاراپ: «مەن دە قازاقپىن، ۆوروشيلوۆتانمىن»، – دەدى كوكىرەگىن كەرە كۇرسىنىپ. ولار سىبىرلاي سويلەسىپ، ءبىر-بىرىنەن ەپتەپ سىر تارتا باستادى. اسكەري قاتال ءتارتىپتىڭ بۇلجىماس ەرەجەسىن بۇزعان سارباز بەن زاڭعا قايشى كەلىپ تۇتقىنعا تۇسكەن ارەستانتتىڭ اراسى بەيمالىم ءبىر كۇشتىڭ شىرماۋىنا تۇسكەندەي جاقىنداي ءتۇستى. بىراق ەكەۋارا ەندى باستالعان ادەمى اڭگىمە ءاپ-ساتتە اياقتالدى، سەبەبى، بۇل كەزدە ساربازدىڭ كەزەكشىلىك وتكىزىپ، تىنىعاتىن ۋاقىتى تايانعان ەدى.

تەمىر توسەك ۇستىندە كۇمىس ساقالىن تارامداپ، كوزىنەن اققان التى تارام جاسىن بىلدىرمەي ءسۇرتىپ، جۇرەلەي وتىرعان، توقسان جاسقا تايانعان بۇل تۇتقىن باعاناعى «ۆاگونزاكقا» اسا ءبىر قۇرمەت كورسەتىلىپ زەمبىلمەن كىرگەن كوكتەرەكتىك رايىس مولدا بولاتىن.

ەتاپپەن كەلە جاتقان تۇتقىندار اياعىنان تىك تۇرىپ قۇرمەتتەيتىن اقساقال كۇندىز جانىنداعى تاعدىرلاستارىمەن ارا-تۇرا ورىس تىلىندە سويلەسىپ اڭگىمە-دۇكەن قۇرسا، ءتۇن بالاسى ۇيىقتاماي بىردە كۇڭىرەنىپ، بىردە ىڭىلداپ، قازاقشا اۋەن ايتۋدان جالىقپايتىن. ونىسى كەيدە كەربەز دالانىڭ مۇڭلى انىنە ۇقساسا، ەندى بىردە قاسيەتتى قۇران اياتتارىنىڭ ماقامى مەن اۋەزىنە دە كەلەتىن.

جەتى كۇنگە سوزىلعان ساپار بارىسىندا سارسەنبەك شاماسى كەلگەنشە، ورنىنان وزدىگىنەن تۇرىپ، جۇرە المايتىن اقساقالدىڭ كوڭىلىن اۋلاپ، قولىنا تۇسكەن شاي مەن ءدامدى تاماعىن اۋزىنا توستى. ايتەۋىر ءبىر قازاقتىڭ بالاسى عوي دەپ، باۋىر باسىپ، وزىنە ۇيرەنىپ قالعان سارسەنبەككە كەزەكتى اڭگىمە بارىسىندا تۇتقىن بايعۇس تۇڭعيىقتان تارتىپ، ىشىندەگى سىرىن تۇتامداپ شىعاردى. ساعىمداي بۇلدىراپ، ءومىر بويى اق ارمانىنا اينالىپ، قيالىنا قانات بىتىرگەن الىستاعى «ۆوروشيلوۆ» دەگەن جەردە كىندىك قانى تامعان اۋىلى مەن قىزدارى قالعانىن جەتكىزدى.

ءوزىنىڭ سوناۋ 1937 جىلى «حالىق جاۋى» دەگەن جالا جابىلعان ايىپپەن سوتتالىپ، تەمىر توردىڭ ار جاعىندا ەلۋ جىل بويى جارالانعان ارلانداي، ساناسىن سان جاققا جۇگىرتىپ، كوپ سۇراققا ءالى دە جاۋاپ تاپپاي سەندەلەتىنىن باياندادى. قانشا جەردەن سابىر ساقتاعانىمەن، قاسيەتتى قۇران ايات-تارىن وقىعان سايىن جاقىندارى ەسىنە ءتۇسىپ، بار عۇمىرىنىڭ ەلۋ جىلى ەگىلۋمەن ءوتىپ كەلە جاتقانىنان حابار بەردى.

ەتاپ اياقتالۋعا ءبىر كۇن قالعاندا رايىس قاجى سارسەنبەكتى جانىنا شاقىرىپ، قاتپارلانىپ ءاجىم باسقان موينىنان بوي-تۇمارىن شەشىپ، تارامىستانعان قولىنا تاسپيىعىن الدى. جارتى عاسىر بويى بىردە قوينىنا تىعىپ، ەندى بىردە موينىنا سالىپ، قانداي قورلىق پەن ادام جانى شىدامايتىن ازاپ شەكسە دە مويىماي، قاشاندا سارعايعان ساعىنىشىن باسىپ، ءۇمىت وتىن جاعىپ، ءاردايىم ءوزىن مۇمكىن بولار بوستاندىققا باستاعان بويتۇمارىنىڭ قاقپاعىن اشتى.

اسا ءبىر شەبەرلىكپەن سليۋدادان جاسالعان تۇمار ىشىندەگى ۇقىپتىلىقپەن ورالعان سارعايعان قاعاز اراسىنان شەتتەرى جىرىمدالىپ جىرتىلا باستاعان ەسكى سۋرەتتى شىعاردى. ەكى جاعىنا كەزەك تەڭسەلە وتىرىپ، كوزىنە كەلگەن جاسىن ىركىپ، «سۋرەتتەگى ءبۇلدىرشىن قىزى ءتىرى بولسا، «ۆوروشيلوۆ» دەگەن جەردەن تاۋىپ الىپ، تەك قانا سونىڭ قولىنا ۇستاتۋىن» وتىنە سۇراپ، امانات تۇمارىن سارسەنبەككە تاپسىردى.

اتتەڭ-اي، اتتەڭ، نە كەرەك، جيىرما جاستاعى الاڭعاسار جاس ساربازدىڭ وزىنە قارت تۇتقىن اماناتقا ۇسىنعان سۋرەتتەگى قىز بالانىڭ اۋىلداعى ءوز كورشىسى ايات اپا، ال «ۆوروشيلوۆ» بولسا، ءوزىنىڭ تۋعان جەرى كوكتەرەكتىڭ بۇرىنعى اتاۋى ەكەنى قاپەرىنە دە كىرىپ شىقپادى.

قۇدىرەتى كۇشتى اللا ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىنىڭ ەسكى اتاۋىن بىلدىرمەي، وسى سوڭعى ەتاپتان قايتىسىمەن قىزمەت اتقاراتىن اسكەري بولىمىنە جەتۋدى عانا ويلاپ تۇرعان سارباز الدىندا وتىرعان «ساپارلاس» تۇتقىننىڭ سوڭعى اماناتىن ورىنداۋعا ۋادەسىن بەرىپ، قوش ايتىسىپ، باسقا پويىزعا اۋىسۋعا اسىعىپ بارا جاتتى. مىنا بەس كۇندىك جالعان دۇنيەمەن ارازداساتىن مەزگىلىنىڭ دە جاقىن قالعانىن بارلىق بولمىس-بىتىمىمەن، جان دۇنيەسىمەن تۇسىنگەن توقسانعا تايانعان تۇتقىن قاريا بولسا، كوكىرەگى قارس ايىرىلىپ، اسىعا باسىپ بارا جاتقان ساربازدىڭ سوڭىنان ويلانا قاراپ، ءبىر ءسات ءۇنسىز قالدى.

تاعدىرى تالكەك بولىپ، سانالى عۇمىرىنىڭ تەڭ جارتىسىن ايداۋدا وتكىزگەن زارلىق تۇتقىننىڭ سول كەزدە كوڭىلىنە مەدەت تۇتار ءبىر-اق جۇبانىشى بار بولاتىن. بۇل جۇبانىش – وسى ازاپ ارقالاعان جارتى عاسىر بويى وزىنە ءۇمىت وتىن جاعىپ، ءومىر سۇرۋگە جەتەلەگەن بويتۇمارىنىڭ قىزى اياتقا تاپسىرىلاتىنىنا دەگەن بولماشى عانا سەنىم ەدى.

تاعدىر تالەيى وسىدان كەيىن الداعى بۇلىڭعىر ءارى ءمانسىز ومىرىندە رايىستىڭ باسىنا تاعى دا نەندەي اۋىرتپاشىلىق سالعانى ءبىر اللاعا عانا ايان. كيەسىندەي ساقتاعان بويتۇمارىنىڭ تويىمسىز قارا جەرگە وزىمەن بىرگە كەتپەي، سوڭعى اماناتىنا قيانات جاسالماي، تۋعان اۋىلى كوكتەرەگىنە جەتىپ، قىزى اياتىنىڭ قولىنا تاپسىرىلاتىنىن، قايران اكە، ارينە، بىلگەن جوق.

ەتاپتى وتكىزىپ، ورەل قالاسىنا قايتا ورالعاندا، سارسەنبەكتى جاعىمسىز حابار قارسى الدى. اسكەري بولىمشە كومانديرى وعان تۋعان باۋىرى سارقىتتىڭ قازا بولعانىن ەستىرتىپ، ەلىنە بارىپ قايتۋى ءۇشىن دەمالىس بەرىلەتىندىگى جايلى قۇجاتتى قولىنا ۇستاتادى.

اۋىلىنا كەلىپ، اعايىنىمەن كورىسىپ، ماۋقىن باسقان سوڭ، سارسەنبەك ءوزىنىڭ ويىنان شىقپاي جۇرگەن، تۇتقىن اقساقالمەن بولعان كەزدەيسوق كەزدەسۋ ۋاقيعاسى مەن ونىڭ اماناتى جايلى شاكەن اتاسىنا اڭگىمە ايتىپ، «ۆوروشيلوۆ» دەگەن اۋىلدى قازاقستاننىڭ قاي تۇپكىرىنەن ىزدەۋ كەرەكتىگىن سۇرايدى. تەرەڭ ويعا شومىپ، جيەن نەمەرەسىنىڭ اڭگىمەسىن تولىقتاي ءۇنسىز تىڭداعان شاكەن اتانىڭ «اتتەگەن-ايدان» وزەگى ورتەنىپ، اۋزىنا ايتار ءسوز تۇسپەيدى. سارسەنبەكتى سوڭىنا ەرتىپ، كورشىسى ايات اپانىڭ بوساعاسىنان اتتاعان شاكەن اقساقال رايىس مولدانىڭ اقىرعى اماناتى – بويتۇمارىن قىزىنىڭ قولىنا تاپسىرادى.

مىنا كۇتپەگەن حابار توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي اسەر ەتكەن ايات اپا بولسا، ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى قالپىندا اكەسىنىڭ بويتۇمارىن بەتىنە باسىپ، ايمالاپ ءسۇيىپ، قاتال تاعدىردىڭ وسىناۋ توسىنسىيىنا سەنەرىن دە، سەنبەسىن دە بىلمەي، وكسي ەگىلىپ، ۇزاق جىلاپتى.

1953 جىلدىڭ 27 ناۋرىزىندا سسسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ امنيستيا جايلى جارلىعىنا سايكەس ءبىر ميلليون ەكى ءجۇز مىڭنان استام تۇتقىن بوستاندىققا شىقتى. بۇل جارلىق ادام ولتىرگەندەر، قاراقشى-توناۋشىلار، سوتسياليستىك مەنشىكتى جىمقىرعاندار مەن كونتررەۆوليۋتسيالىق قىلمىس جاساعانداردان باسقانىڭ بارىنە ءجۇردى. بىزدىڭشە، رايىس مۇحاماديۇلىنىڭ ءىسى كونتررەۆوليۋتسيالىق قىلمىس قاتارىنا قوسىلىپ، اتالمىش بۇكىلحالىقتىق امنيستياعا دا ىلىكپەي قالعان سياقتى.

يماندىلىق پەن مۇسىلمانشىلىقتىڭ تۋىن كوتەرىپ وتكەن مولدا اتامىزدىڭ ادام ءولتىرىپ، قاراقشىلىقپەن اينالىسىپ، ەل بايلىعىن توناۋى دا مۇمكىن ەمەس. ولاي بولسا، رايىس مۇحاماديۇلى تەك ساياسي تۇتقىن. كەڭەستەر وداعىنىڭ قىلمىستىق كودەكسى بويىنشا ساياسي سەنىمسىز ەلەمەنت رەتىندە «ون جىل بويى حات-حابار الۋعا جانە جازۋعا قۇقىقسىز» دەگەن باپپەن قامالعان رايىس مولدانىڭ «كىناسى» تىم اۋىر سانالاتىن. ءستاليننىڭ رەپرەسسياسى بويىنشا دا مۇنداي ستاتيامەن سوتتالعان تۇتقىندار نەگىزىنەن ساياسي تۇتقىندار ەدى جانە ولاردىڭ ءبارى ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ، مىندەتتى تۇردە اتىلاتىن. رايىس مولدانىڭ ەلۋ جىل بويى قاراڭعى قاپاسقا قامالىپ، پەشەنەسىنە تۋعان ەلىن كورۋ باقىتى بۇيىرماعانى ءالى شەشىلمەگەن جۇمباق دۇنيە. ساعى سىنباعان اسىل ەرگە تۋعان جەرىنىڭ توپىراعى بۇيىرماي، توقسان جاسقا جەتىپ بارىپ، كراسنويارسكىدەگى ۋران كەن ورىندارىنىڭ بىرىندە سوڭعى دەمىنىڭ ءۇزىلۋى وتە وكىنىشتى ءارى ايانىشتى جاعداي.

ەسەناي ىڭكارباەۆ،

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ «ساياساتتانۋ جانە ساياسي تەحنولوگيالار» كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى،

ساياسات عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.

جاريالاندى. –تالدىقورعان: «جەتىسۋ» گازەتى. №111. 2021. 3 ب.