مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2020 جىلعى «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا تۋرالى» جارلىعى تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە جاسالعان ماڭىزدى قادام بولدى. پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدا سويلەگەن سوزىندە كوپتەگەن ارحيۆ ماتەريالدارى زەرتتەلىپ، بۇرىن حالقىمىزعا بەيمالىم بولعان تىڭ مالىمەتتەر جارىققا شىعىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
شىن مانىندە، بۇل ماسەلەنى جاڭاشا زەرتتەۋ دەگەنىمىز بۇرىن جابىق بولىپ كەلگەن ارحيۆتەردى اشۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. بۇل حالىق جادىندا ساقتالعان تاريحي ەستەلىكتەردى جيناقتاۋ، ۇلت باستان وتكەرگەن ناۋبەتتىڭ تولىق كارتيناسىن قالپىنا كەلتىرۋ دەگەن ءسوز. ويتكەنى كەڭەستىك كەزەڭدە قۋعىن-سۇرگىن ماسەلەسى «حالىق جاۋلارى» رەتىندە ايىپتالعان زيالىلار توڭىرەگىندە عانا قاراستىرىلدى. ال شىن مانىندە، اشارشىلىقتان قىرىلعان قاراپايىم حالىقتىڭ تاعدىرى، شەتەل اسقان بوسقىنداردىڭ قاسىرەتى، ۇجىمداستىرۋعا قارسى كوتەرىلگەن اۋىل ادامدارىنىڭ كۇرەسى، ءدىني سەنىمى ءۇشىن جاپا شەككەندەر، تاركىلەنگەن بايلار مەن ورتا شارۋالاردىڭ ءومىرى تولىققاندى زەرتتەلمەي كەلدى.
جەتىسۋ وبلىسىندا قۇرىلعان وڭىرلىك جۇمىس توبىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى ىزدەنىستەرى وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋعا باعىتتالدى. ارحيۆ قۇجاتتارىمەن قاتار ەل اراسىنداعى ەستەلىكتەر، ساۋالنامالار، سيرەك قولجازبالار، توتە جازۋمەن ساقتالعان دەرەكتەر عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلە باستادى. بۇل ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى زەرتتەۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالعانىنىڭ ايقىن بەلگىسى.
اسىرەسە، بوسقىندىق ماسەلەسىن زەرتتەۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇعان دەيىن قازاق تاريحىنداعى بوسقىندىق كوبىنە 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىمەن بايلانىستىرىلىپ كەلدى. الايدا كەيىنگى ارحيۆ دەرەكتەرى كورسەتكەندەي، 1920–1930 جىلدارداعى تاركىلەۋ، كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ، اشارشىلىق پەن ساياسي قىسىم سالدارىنان مىڭداعان ادام قىتايعا، ورتا ازيا وڭىرلەرىنە، شەتەلدەرگە بوسىپ كەتكەن. بۇل قازاق حالقىنىڭ دەموگرافيالىق، رۋحاني، الەۋمەتتىك دامۋىنا اۋىر سوققى بولدى.
كەڭەستىك كەزەڭدە بۇل تاقىرىپ جابىق ۇستالدى. سەبەبى بوسقىندىقتى مويىنداۋ كەڭەستىك ساياساتتىڭ ساتسىزدىگىن مويىنداۋمەن تەڭ ەدى. سوندىقتان كوپتەگەن تاريحي وقيعالار كومەسكى تارتتى، ال كەيبىر حالىق باتىرلارى «باندى» دەگەن جالامەن تاريحتان شەتتەتىلدى. بۇگىندە سول تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى قايتا جاڭعىرىپ جاتىر. قۇنداقباي، وماربەك مەرگەن، مۇقاي باتىر، نۇرمۇحامەت جوكەيۇلى سەكىلدى ەل قورعاعان ازاماتتاردىڭ كۇرەسى جاڭا كوزقاراسپەن باعالانۋدا.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبىن جاڭاشا زەرتتەۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتى حالىق جادىنا سۇيەنۋ. ارحيۆ رەسمي قۇجاتتىڭ ءتىلى بولسا، ەستەلىك حالىقتىڭ جۇرەك ءسوزى. سوندىقتان قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ۇرپاقتارىمەن جۇرگىزىلگەن سۇحباتتار، ەل ىشىندەگى شەجىرەلەر، كونەكوز قاريالاردىڭ ەستەلىكتەرى ەرەكشە ماڭىزعا يە. جەتىسۋ وڭىرىندە جينالعان 39 ساۋالناما مەن 57 ەستەلىكتىڭ ءوزى تۇتاس ءداۋىردىڭ شىندىعىن اشۋعا قىزمەت ەتىپ وتىر.
بۇل جەردە تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحىن زەرتتەۋ وتكەندى قازبالاۋ ەمەس، ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ. ويتكەنى تاريحىن ۇمىتقان حالىقتىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر. قۋعىن-سۇرگىن زۇلماتى قازاق حالقىنىڭ ەركىندىككە دەگەن رۋحىن جويا العان جوق. كەرىسىنشە، ۇلتتىڭ ازاتتىق يدەياسىن كۇشەيتتى. سوندىقتان بۇل تاقىرىپ جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدە دە ايرىقشا ءرول اتقارادى.
بۇگىندە ارحيۆتەردە ءالى دە زەرتتەلمەگەن مىڭداعان قۇجات جاتىر. ونىڭ ىشىندە اراب قارپىمەن جازىلعان توتە جازۋ ماتەريالدارىنىڭ ورنى ەرەكشە. جەتىسۋ وڭىرىندەگى قۇجاتتاردىڭ باسىم بولىگى وسى جازۋمەن ساقتالعانى انىقتالدى. دەمەك، قۋعىن-سۇرگىن تاريحىن تولىق تانۋ ءۇشىن توتە جازۋدى مەڭگەرگەن مامانداردى دايارلاۋ دا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى زەرتتەۋدە وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرۋ قاجەت. ءار ايماقتىڭ وزىندىك تاريحي قاسىرەتى بار. ماسەلەن، جەتىسۋدا بوسقىندىق ماسەلەسى ايرىقشا ورىن السا، باسقا وڭىرلەردە لاگەرلەر جۇيەسى، كۇشتەپ قونىس اۋدارۋ نەمەسە ءدىني قۋعىن-سۇرگىن ماسەلەلەرى تەرەڭىرەك كورىنىس تابادى. سوندىقتان زەرتتەۋلەردى ءبىر ورتالىقتان عانا ەمەس، وڭىرلىك دەڭگەيدە جۇيەلى جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى.
قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبىن جاڭاشا زەرتتەۋ تاريحشىلاردىڭ عانا مىندەتى ەمەس. بۇل تۇتاس قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى. ويتكەنى بۇل زۇلماتتىڭ زاردابى ءار قازاق اۋلەتىنە ءتيدى. ءبىرىنىڭ اتاسى اتىلدى، ءبىرىنىڭ اكەسى جەر اۋدى، ەندى ءبىرىنىڭ وتباسى بوسقىنعا اينالدى. سوندىقتان بۇل تاريح ءبىر ادامنىڭ ەمەس، تۇتاس ۇلتتىڭ تاعدىرى.
بۇگىنگى زەرتتەۋلەردىڭ باستى ەرەكشەلىگى تاريحي اقيقاتتى ساياساتسىز، جاساندىلىقسىز، عىلىمي نەگىزدە اشۋعا ۇمتىلۋى. بۇل تاۋەلسىز ەلدىڭ تاريحي ساناسىنىڭ قالىپتاسقانىن كورسەتەتىن ماڭىزدى قۇبىلىس.
تاريحتى تانۋ وتكەنگە تاعزىم ەتۋ عانا ەمەس، بولاشاققا ساباق الۋ. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبىن جاڭاشا زەرتتەۋ ارقىلى ءبىز ۇلت رەتىندە قانداي قاسىرەتتى باستان وتكەرگەنىمىزدى تەرەڭىرەك تۇسىنەمىز. ەڭ باستىسى، مۇنداي زۇلماتتىڭ ەندى ەشقاشان قايتالانباۋى ءۇشىن تاريحي جادىمىزدى كۇشەيتەمىز.
«جەتىسۋ» ولكەتانۋشىلار ورتالىعى قوعامدىق بىرلەستىگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى كوميسسيا جۇمىسىنا بەلسەنە اتسالىسىپ، وسى باعىتتا بىرنەشە ماڭىزدى ەڭبەك جازدى. بۇل ەڭبەكتەر جەتىسۋ وڭىرىندەگى قۋعىن-سۇرگىن، تاركىلەۋ، كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ، بوسقىندىق جانە اشارشىلىق زارداپتارىن ارحيۆ قۇجاتتارى، ەستەلىكتەر، قولجازبالار مەن تاريحي دەرەكتەر ارقىلى جاڭاشا زەردەلەۋگە جول اشتى.
«ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ماتەريالدارى. 47-توم. جەتىسۋ وبلىسىنداعى بوسقىندىق ماسەلەسىنىڭ سەبەپ-سالدارى مەن زاردابى» (https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685308
كىتابىندا حح عاسىردىڭ 20–50 جىلدارىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ جەتىسۋ وڭىرىندەگى زارداپتارى قۇجاتتىق نەگىزدە جيناقتالعان. بۇل ەڭبەكتىڭ باستى ماڭىزى – بوسقىندىق ماسەلەسىن جەكە تاريحي قۇبىلىس رەتىندە قاراستىرۋىندا. جيناقتا كەڭەستىك ساياساتتىڭ سالدارىنان تۋعان الەۋمەتتىك كۇيزەلىس، ەل ىشىندەگى تۇراقسىزدىق، حالىقتىڭ اتاقونىسىنان ۇدەرە كوشۋى، تۇرمىس-تىرشىلىكتىڭ كۇيرەۋى ناقتى دەرەكتەر ارقىلى كورسەتىلەدى.
كىتاپتا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ماتەريالداردىڭ قاتار بەرىلۋى زەرتتەۋدىڭ عىلىمي اياسىن كەڭەيتەدى. ش.ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى مەن مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جوبالىق ءوفيسى ازىرلەگەن بۇل جيناق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحىن جۇيەلى تۇردە زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جەتىسۋ وبلىسىنداعى بوسقىندىق ماسەلەسى تەك ءبىر ءوڭىردىڭ عانا ەمەس، تۇتاس قازاق قوعامىنىڭ حح عاسىرداعى قاسىرەتتى تاعدىرىمەن ساباقتاس. سوندىقتان بۇل توم تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە، جازىقسىز جاپا شەككەندەر تاعدىرىن تانۋعا جانە ۇلتتىق جادىنى جاڭعىرتۋعا قىزمەت ەتەتىن ماڭىزدى ەڭبەك بولىپ سانالادى.
«جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ قۋعىن-سۇرگىن قاسىرەتى» (https://kazneb.kz/kk/bookView/view؟brId=1723995) جيناعىندا ءوڭىر تاريحىنداعى ەڭ اۋىر كەزەڭدەردىڭ ءبىرى ەستەلىكتەر، ارحيۆ قۇجاتتارى، قولجازبالار مەن فوتوسۋرەتتەر ارقىلى جيناقتالعان. كىتاپتىڭ باستى قۇندىلىعى – جەتىسۋ جەرىندەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن، تاركىلەۋ، كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ جىلدارىنداعى حالىق تاعدىرىن ناقتى دەرەكتەرمەن كورسەتۋىندە. جيناققا ەنگىزىلگەن 74 قۇجات سول كەزەڭنىڭ قوعامدىق احۋالىن، جازىقسىز جاپا شەككەن ادامداردىڭ تاعدىرىن، وتباسىلاردىڭ كۇيزەلىسىن جانە ەل جادىندا قالعان اۋىر جارانى تەرەڭىرەك تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇل ەڭبەك قۇرعاق تاريحي مالىمەتتەر جيىنتىعى ەمەس، حالىق باسىنان وتكەن قاسىرەتتى كەزەڭنىڭ شىنايى كۋالىگى. ەستەلىكتەر مەن فوتوسۋرەتتەر ارحيۆ دەرەكتەرىن تولىقتىرىپ، قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ تاعدىرىن وقىرمانعا جاقىنداتا تۇسەدى. سوندىقتان جيناق تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە، ۇمىت قالعان ەسىمدەردى جاڭعىرتۋعا جانە ۇلت جادىن ساقتاۋعا قىزمەت ەتەدى. «جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ قۋعىن-سۇرگىن قاسىرەتى» – زەرتتەۋشىلەرگە، ولكەتانۋشىلارعا، تاريحشىلارعا جانە جاس ۇرپاققا قاجەت قۇندى ەڭبەك. ول وتكەننىڭ اۋىر ساباعىن ۇمىتپاۋعا، جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋگە جانە تاريحي شىندىقتى تەرەڭ تانۋعا شاقىرادى.
جەتىسۋ وڭىرىندە «قازاقستانداعى كىشى قازان» رەۆوليۋتسيالىق باعدارلاماسى كامپانيالارىنىڭ كۇشپەن جۇزەگە اسىرىلۋى. ت. XVIII. قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعى كىتابىندا 1925–1933 جىلدارداعى اۋىر تاريحي كەزەڭ ارحيۆ دەرەكتەرى ارقىلى كەڭىنەن اشىپ كورسەتىلگەن. ەڭبەكتىڭ باستى قۇندىلىعى – كەڭەستىك بيلىكتىڭ «كىشى قازان» ساياساتىن جەتىسۋ وڭىرىندە قالاي كۇشپەن جۇزەگە اسىرعانىن ناقتى قۇجاتتار مەن ەستەلىكتەر نەگىزىندە دالەلدەۋىندە.
جيناقتا قر ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى، قر پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى، وبلىستىق جانە اۋداندىق ارحيۆ قورلارىنان الىنعان تىڭ دەرەكتەر توپتاستىرىلعان. سونىمەن قاتار سول كەزەڭدە قابىلدانعان زاڭنامالىق، نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتار، جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ حاتتامالارى، نۇسقاۋلارى مەن ەسەپتەرى ەنگىزىلگەن. بۇل دەرەكتەر ورتالىقتان قابىلدانعان ساياسي شەشىمدەردىڭ اۋىل-ايماقتاردا قالاي ىسكە اسقانىن، قاراپايىم حالىققا قانداي قىسىم جاسالعانىن جان-جاقتى اڭعارتادى.
كىتاپتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – جەتىسۋ وڭىرىندەگى اۋداندىق ارحيۆتەردىڭ سيرەك قورلارىندا ساقتالعان توتە جازۋمەن جازىلعان ءتۇپنۇسقا قۇجاتتاردىڭ ەنگىزىلۋى. مۇنداي دەرەكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى العاش رەت عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە كەڭەستىك كەزەڭدەگى تاركىلەۋ، كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ، قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق تاريحىن تەرەڭىرەك تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جيناقتاعى ماتەريالداردان «كىشى قازان» ساياساتىنىڭ جەتىسۋ حالقىنىڭ الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جانە رۋحاني ومىرىنە اسا اۋىر زارداپ اكەلگەنى انىق كورىنەدى. مال-مۇلكىنەن ايىرىلعان، تۋعان جەرىنەن بوسىپ كەتكەن، قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان حالىق تاعدىرى ارحيۆ قۇجاتتارى ارقىلى ناقتى سيپاتتالادى. اسىرەسە اۋىلدىق كەڭەستەردىڭ قۇجاتتارى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ەسەپتەرى سول داۋىردەگى قوعام احۋالىن شىنايى بەينەلەيدى.
جالپى، اتالعان ەڭبەكتەر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحىن وڭىرلىك دەڭگەيدە جاڭاشا زەردەلەۋگە، تاريحي شىندىقتى اشۋعا، جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋعا جانە ۇلتتىق جادىنى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان قۇندى زەرتتەۋلەر بولىپ سانالادى. ولار تاريحشىلارعا، زەرتتەۋشىلەرگە، ولكەتانۋشىلارعا، جاس عالىمدارعا جانە ەل تاريحىنا بەيجاي قارامايتىن قالىڭ وقىرمان قاۋىمعا ارنالعان ماڭىزدى رۋحاني مۇرا.
سوندىقتان ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى زەرتتەۋ جۇمىستارى ارحيۆ سورەلەرىندە شاڭ باسىپ قالماۋى كەرەك. ول مەكتەپ وقۋلىعىنا، عىلىمي اينالىمعا، دەرەكتى فيلمدەرگە، ادەبي شىعارمالارعا، قوعامدىق ساناعا اينالۋى ءتيىس. سوندا عانا ءبىز وتكەننىڭ قاسىرەتىن ۇمىتپايتىن، تاريحي جادىن جوعالتپايتىن ۇلت رەتىندە قالىپتاسامىز.
قاجەت انداس،
«Q-Andas» اقپارات اگەنتتىگى
