Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2020 жылғы «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия туралы» Жарлығы тарихи әділеттілікті қалпына келтіруге жасалған маңызды қадам болды. Президент Ұлттық құрылтайда сөйлеген сөзінде көптеген архив материалдары зерттеліп, бұрын халқымызға беймәлім болған тың мәліметтер жарыққа шығып жатқанын атап өтті.
Шын мәнінде, бұл мәселені жаңаша зерттеу дегеніміз бұрын жабық болып келген архивтерді ашумен ғана шектелмейді. Бұл халық жадында сақталған тарихи естеліктерді жинақтау, ұлт бастан өткерген нәубеттің толық картинасын қалпына келтіру деген сөз. Өйткені кеңестік кезеңде қуғын-сүргін мәселесі «халық жаулары» ретінде айыпталған зиялылар төңірегінде ғана қарастырылды. Ал шын мәнінде, ашаршылықтан қырылған қарапайым халықтың тағдыры, шетел асқан босқындардың қасіреті, ұжымдастыруға қарсы көтерілген ауыл адамдарының күресі, діни сенімі үшін жапа шеккендер, тәркіленген байлар мен орта шаруалардың өмірі толыққанды зерттелмей келді.
Жетісу облысында құрылған өңірлік жұмыс тобының соңғы жылдардағы ізденістері осы олқылықтардың орнын толтыруға бағытталды. Архив құжаттарымен қатар ел арасындағы естеліктер, сауалнамалар, сирек қолжазбалар, төте жазумен сақталған деректер ғылыми айналымға енгізіле бастады. Бұл саяси қуғын-сүргінді зерттеудің жаңа кезеңі басталғанының айқын белгісі.
Әсіресе, босқындық мәселесін зерттеудің маңызы зор. Бұған дейін қазақ тарихындағы босқындық көбіне 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісімен байланыстырылып келді. Алайда кейінгі архив деректері көрсеткендей, 1920–1930 жылдардағы тәркілеу, күштеп ұжымдастыру, ашаршылық пен саяси қысым салдарынан мыңдаған адам Қытайға, Орта Азия өңірлеріне, шетелдерге босып кеткен. Бұл қазақ халқының демографиялық, рухани, әлеуметтік дамуына ауыр соққы болды.
Кеңестік кезеңде бұл тақырып жабық ұсталды. Себебі босқындықты мойындау кеңестік саясаттың сәтсіздігін мойындаумен тең еді. Сондықтан көптеген тарихи оқиғалар көмескі тартты, ал кейбір халық батырлары «банды» деген жаламен тарихтан шеттетілді. Бүгінде сол тұлғалардың есімдері қайта жаңғырып жатыр. Құндақбай, Омарбек мерген, Мұқай батыр, Нұрмұхамет Жөкейұлы секілді ел қорғаған азаматтардың күресі жаңа көзқараспен бағалануда.
Саяси қуғын-сүргін тақырыбын жаңаша зерттеудің тағы бір маңызды бағыты халық жадына сүйену. Архив ресми құжаттың тілі болса, естелік халықтың жүрек сөзі. Сондықтан қуғын-сүргін құрбандарының ұрпақтарымен жүргізілген сұхбаттар, ел ішіндегі шежірелер, көнекөз қариялардың естеліктері ерекше маңызға ие. Жетісу өңірінде жиналған 39 сауалнама мен 57 естеліктің өзі тұтас дәуірдің шындығын ашуға қызмет етіп отыр.
Бұл жерде тағы бір маңызды мәселе бар. Саяси қуғын-сүргін тарихын зерттеу өткенді қазбалау емес, ұлттық сананы жаңғырту. Өйткені тарихын ұмытқан халықтың болашағы бұлыңғыр. Қуғын-сүргін зұлматы қазақ халқының еркіндікке деген рухын жоя алған жоқ. Керісінше, ұлттың азаттық идеясын күшейтті. Сондықтан бұл тақырып жас ұрпақты тәрбиелеуде де айрықша рөл атқарады.
Бүгінде архивтерде әлі де зерттелмеген мыңдаған құжат жатыр. Оның ішінде араб қарпімен жазылған төте жазу материалдарының орны ерекше. Жетісу өңіріндегі құжаттардың басым бөлігі осы жазумен сақталғаны анықталды. Демек, қуғын-сүргін тарихын толық тану үшін төте жазуды меңгерген мамандарды даярлау да маңызды міндеттердің біріне айналып отыр.
Саяси қуғын-сүргінді зерттеуде өңірлік ерекшеліктерді ескеру қажет. Әр аймақтың өзіндік тарихи қасіреті бар. Мәселен, Жетісуда босқындық мәселесі айрықша орын алса, басқа өңірлерде лагерьлер жүйесі, күштеп қоныс аудару немесе діни қуғын-сүргін мәселелері тереңірек көрініс табады. Сондықтан зерттеулерді бір орталықтан ғана емес, өңірлік деңгейде жүйелі жүргізудің маңызы артып келеді.
Қуғын-сүргін тақырыбын жаңаша зерттеу тарихшылардың ғана міндеті емес. Бұл тұтас қоғамның ортақ жауапкершілігі. Өйткені бұл зұлматтың зардабы әр қазақ әулетіне тиді. Бірінің атасы атылды, бірінің әкесі жер ауды, енді бірінің отбасы босқынға айналды. Сондықтан бұл тарих бір адамның емес, тұтас ұлттың тағдыры.
Бүгінгі зерттеулердің басты ерекшелігі тарихи ақиқатты саясатсыз, жасандылықсыз, ғылыми негізде ашуға ұмтылуы. Бұл тәуелсіз елдің тарихи санасының қалыптасқанын көрсететін маңызды құбылыс.
Тарихты тану өткенге тағзым ету ғана емес, болашаққа сабақ алу. Саяси қуғын-сүргін тақырыбын жаңаша зерттеу арқылы біз ұлт ретінде қандай қасіретті бастан өткергенімізді тереңірек түсінеміз. Ең бастысы, мұндай зұлматтың енді ешқашан қайталанбауы үшін тарихи жадымызды күшейтеміз.
«Жетісу» өлкетанушылар орталығы қоғамдық бірлестігі саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі комиссия жұмысына белсене атсалысып, осы бағытта бірнеше маңызды еңбек жазды. Бұл еңбектер Жетісу өңіріндегі қуғын-сүргін, тәркілеу, күштеп ұжымдастыру, босқындық және ашаршылық зардаптарын архив құжаттары, естеліктер, қолжазбалар мен тарихи деректер арқылы жаңаша зерделеуге жол ашты.
«Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі Мемлекеттік комиссияның материалдары. 47-том. Жетісу облысындағы босқындық мәселесінің себеп-салдары мен зардабы» (https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685308
кітабында ХХ ғасырдың 20–50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргіннің Жетісу өңіріндегі зардаптары құжаттық негізде жинақталған. Бұл еңбектің басты маңызы – босқындық мәселесін жеке тарихи құбылыс ретінде қарастыруында. Жинақта кеңестік саясаттың салдарынан туған әлеуметтік күйзеліс, ел ішіндегі тұрақсыздық, халықтың атақонысынан үдере көшуі, тұрмыс-тіршіліктің күйреуі нақты деректер арқылы көрсетіледі.
Кітапта қазақ және орыс тілдеріндегі материалдардың қатар берілуі зерттеудің ғылыми аясын кеңейтеді. Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты мен Мемлекеттік комиссияның Жобалық офисі әзірлеген бұл жинақ саяси қуғын-сүргін тарихын жүйелі түрде зерделеуге мүмкіндік береді. Жетісу облысындағы босқындық мәселесі тек бір өңірдің ғана емес, тұтас қазақ қоғамының ХХ ғасырдағы қасіретті тағдырымен сабақтас. Сондықтан бұл том тарихи әділеттілікті қалпына келтіруге, жазықсыз жапа шеккендер тағдырын тануға және ұлттық жадыны жаңғыртуға қызмет ететін маңызды еңбек болып саналады.
«Жетісу өңірінің қуғын-сүргін қасіреті» (https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1723995) жинағында өңір тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірі естеліктер, архив құжаттары, қолжазбалар мен фотосуреттер арқылы жинақталған. Кітаптың басты құндылығы – Жетісу жеріндегі саяси қуғын-сүргін, тәркілеу, күштеп ұжымдастыру жылдарындағы халық тағдырын нақты деректермен көрсетуінде. Жинаққа енгізілген 74 құжат сол кезеңнің қоғамдық ахуалын, жазықсыз жапа шеккен адамдардың тағдырын, отбасылардың күйзелісін және ел жадында қалған ауыр жараны тереңірек тануға мүмкіндік береді.
Бұл еңбек құрғақ тарихи мәліметтер жиынтығы емес, халық басынан өткен қасіретті кезеңнің шынайы куәлігі. Естеліктер мен фотосуреттер архив деректерін толықтырып, қуғын-сүргін құрбандарының тағдырын оқырманға жақындата түседі. Сондықтан жинақ тарихи әділеттілікті қалпына келтіруге, ұмыт қалған есімдерді жаңғыртуға және ұлт жадын сақтауға қызмет етеді. «Жетісу өңірінің қуғын-сүргін қасіреті» – зерттеушілерге, өлкетанушыларға, тарихшыларға және жас ұрпаққа қажет құнды еңбек. Ол өткеннің ауыр сабағын ұмытпауға, жазықсыз жапа шеккендердің рухына тағзым етуге және тарихи шындықты терең тануға шақырады.
Жетісу өңірінде «Қазақстандағы кіші қазан» революциялық бағдарламасы кампанияларының күшпен жүзеге асырылуы. Т. XVIII. Құжаттар мен материалдар жинағы кітабында 1925–1933 жылдардағы ауыр тарихи кезең архив деректері арқылы кеңінен ашып көрсетілген. Еңбектің басты құндылығы – кеңестік биліктің «Кіші Қазан» саясатын Жетісу өңірінде қалай күшпен жүзеге асырғанын нақты құжаттар мен естеліктер негізінде дәлелдеуінде.
Жинақта ҚР Орталық мемлекеттік архиві, ҚР Президентінің архиві, облыстық және аудандық архив қорларынан алынған тың деректер топтастырылған. Сонымен қатар сол кезеңде қабылданған заңнамалық, нормативтік-құқықтық құжаттар, жергілікті билік өкілдерінің хаттамалары, нұсқаулары мен есептері енгізілген. Бұл деректер орталықтан қабылданған саяси шешімдердің ауыл-аймақтарда қалай іске асқанын, қарапайым халыққа қандай қысым жасалғанын жан-жақты аңғартады.
Кітаптың тағы бір ерекшелігі – Жетісу өңіріндегі аудандық архивтердің сирек қорларында сақталған төте жазумен жазылған түпнұсқа құжаттардың енгізілуі. Мұндай деректердің басым көпшілігі алғаш рет ғылыми айналымға түсіп отыр. Бұл өз кезегінде кеңестік кезеңдегі тәркілеу, күштеп ұжымдастыру, қуғын-сүргін және ашаршылық тарихын тереңірек тануға мүмкіндік береді.
Жинақтағы материалдардан «Кіші Қазан» саясатының Жетісу халқының әлеуметтік, экономикалық және рухани өміріне аса ауыр зардап әкелгені анық көрінеді. Мал-мүлкінен айырылған, туған жерінен босып кеткен, қуғын-сүргінге ұшыраған халық тағдыры архив құжаттары арқылы нақты сипатталады. Әсіресе ауылдық кеңестердің құжаттары мен жергілікті атқарушы органдардың есептері сол дәуірдегі қоғам ахуалын шынайы бейнелейді.
Жалпы, аталған еңбектер саяси қуғын-сүргін тарихын өңірлік деңгейде жаңаша зерделеуге, тарихи шындықты ашуға, жазықсыз жапа шеккендердің есімін жаңғыртуға және ұлттық жадыны күшейтуге бағытталған құнды зерттеулер болып саналады. Олар тарихшыларға, зерттеушілерге, өлкетанушыларға, жас ғалымдарға және ел тарихына бейжай қарамайтын қалың оқырман қауымға арналған маңызды рухани мұра.
Сондықтан саяси қуғын-сүргінді зерттеу жұмыстары архив сөрелерінде шаң басып қалмауы керек. Ол мектеп оқулығына, ғылыми айналымға, деректі фильмдерге, әдеби шығармаларға, қоғамдық санаға айналуы тиіс. Сонда ғана біз өткеннің қасіретін ұмытпайтын, тарихи жадын жоғалтпайтын ұлт ретінде қалыптасамыз.
Қажет Андас,
«Q-Andas» ақпарат агенттігі
