Q-Andas
No Result
View All Result
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Басты бет Өлкетану Халық жады

Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры

admin
2026/08/31
Халық жады
0
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры

 Архивтегі күрделі тағдыр

 Жетісу тарихына қатысты архив құжаттарында бір адамның есімі бірнеше түрде кездеседі. Алматы округтік ОГПУ бөлімінің материалында ол «Фаюрша Аблайханов», жақша ішінде «Баюрша» деп көрсетілсе, ірі байлардың мүлкін тәркілеу жөніндегі комиссия хаттамасында «Баирша Ешбаев. Аблайханов» түрінде жазылған.

Қазақ есімдерінің орыс тіліндегі құжаттарға әртүрлі нұсқада түсуін ескерсек, бұл адамның есімі Байырша Абылайханов болуы ықтимал. Дегенмен түпкілікті нұсқаны анықтау үшін оның жеке ісі, туу туралы жазбасы немесе өз қолымен толтырған құжаты қажет. Сондықтан мақалада Байырша есімі шартты түрде қолданылып отыр.

 Төре әулетінен шыққан оқыған азамат

Архив мәліметі бойынша, Байырша Ышмұхамедұлы Абылайханов 1886 жылы Омбы қаласында туған. Ол бұрынғы Жетісу губерниясының Талдықорған уезіне қарасты Ескелді болысымен байланысты болған. Құжатта оның № 1 ауылдың тұрғыны екені, кейін бұл аумақтың Қаратал ауданына қарағаны жазылған.

Байырша «төре» сұлтандар әулетінен шыққан. Әкесі Омбы губернаторының аудармашысы қызметін атқарған. Бұл дерек отбасының патшалық әкімшілік ортасымен байланысы болғанын және балалардың білім алуына мүмкіндік жасалғанын аңғартады.

Байырша Омбы мұғалімдер семинариясын тәмамдаған. Ол кезеңде мұндай оқу орнын бітіру ауылдық орта үшін үлкен жетістік еді. Семинария түлектері мұғалім, тілмаш, іс жүргізуші және жергілікті басқару қызметкері ретінде еңбек ете алды.

Құжатта Байыршаның 1916 жылдан бастап Ескелді болысында халық судьясы, яғни би қызметін атқарғаны көрсетілген. Бұл мәлімет оның ел арасындағы дауларды шешуге қатысқан, заң мен дәстүрлі құқықтан хабардар азамат болғанын білдіреді.

Аласапыран кезеңдегі тағдыр

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін бұрынғы әкімшілік жүйеде қызмет атқарған көптеген қазақ оқығандарының жағдайы күрт өзгерді. Патшалық билік құлап, Уақытша үкімет орнады. Кейін большевиктер билікке келіп, ел ішінде азамат соғысы басталды.

ОГПУ меморандумында Байыршаның Қазан төңкерісінен кейін Қытайдың Сүйдін округіне кеткені жазылған. Жетісу мен Шыңжаң арасындағы шекара ол кезде саяси қақтығыстардан, жазалау шараларынан немесе тұрмыс қиындығынан қашқан адамдардың өту жолына айналды.

1919 жылы Жетісу губерниясының шығыс бөлігіндегі ақ казактар қозғалысы кезінде Байырша Қытайдан Қопалға оралған. Құжатта оның ағасы Мендельхан Абылайхановтың Қопал уезінде Уақытша үкімет комиссары қызметін атқарғаны айтылады.

ОГПУ дерегінде Байырша ағасының қарамағында жұмыс істеп, ақгвардиялық бөлімдерге арнап халықтың малын жинау және реквизициялау ісіне қатысқан деп көрсетілген. Алайда бұл мәлімет кеңестік қауіпсіздік органы құрастырған айыптау құжатынан алынғанын ескеру керек. Оның нақты қандай міндет атқарғанын анықтау үшін Қопал уездік басқармасының, Уақытша үкіметтің және әскери бөлімдердің құжаттарын салыстыра зерттеу қажет.

 Анненков әскерімен бірге Қытайға өтуі

Ақгвардиялық және Алашорда бөлімдері жеңіліске ұшырағаннан кейін Байыршаның атаман Борис Анненковтың әскерімен бірге Қытайға кеткені жазылған.

Анненков әскері Азамат соғысы кезінде Жетісу аумағында әрекет еткен ең қатал қарулы күштердің бірі болды. Оның бөлімдері жеңілген соң әскери адамдармен бірге бейбіт тұрғындар, бұрынғы қызметкерлер және Кеңес билігінен қауіптенген отбасылар да Қытай шекарасынан өтті.

Сондықтан Байыршаның ақ әскермен бірге шегінуі оның міндетті түрде әскери бөлімнің белсенді мүшесі болғанын дәлелдемейді. Ол саяси қауіптен, бұрынғы қызметіне байланысты қудалаудан немесе туыстарымен бірге елден кетуі мүмкін. Құжатта оның нақты әскери шені немесе белгілі бір бөлімге мүшелігі көрсетілмеген.

Жаркентке оралуы

1920 жылы Байырша Қорғас арқылы Жаркент қаласына қайта оралған. ОГПУ мәліметінде оның милиция бастығы Қасымхан Чанышевпен таныстығының арқасында Қалжат шекара милициясына қызметке орналасқаны айтылады.

Ол бұл қызметте өзінің Абылайханов тегін емес, «Аблаев» деген текті пайдаланған деп көрсетілген. Меморандум бойынша, шамамен жиырма күн қызмет еткеннен кейін қару мен контрабандалық апиынның бір бөлігін алып, Қытайға қайта кеткен.

Бұл тұста да құжаттағы айыптауларды абайлап қабылдау қажет. ОГПУ қызметкерлерінің мақсаты «әлеуметтік қауіпті элемент» деп танылған адамның үстінен дәлелдер жинау болған. Сондықтан оның өмірбаянындағы әрбір жағдай саяси және қылмыстық сипатта түсіндірілген болуы мүмкін.

Байыршаның шекара милициясында қызмет еткені, Аблаев деген текті пайдаланғаны және кейін Қытайға кеткені басқа тәуелсіз құжаттар арқылы расталмайынша, бұл мәліметтер ОГПУ нұсқасы ретінде ғана қарастырылуға тиіс.

1927 жылғы оралу

Байырша Абылайханов 1927 жылғы наурызда Талдықорған уезіне қайта келген. Құжатта оның тиісті ресми құжаттары болмағаны айтылады.

Ол кезде шетелден оралған адамдар кеңестік қауіпсіздік органдарының ерекше бақылауына алынды. Қытайда бірнеше жыл тұрған, бұрынғы билік құрылымдарында қызмет атқарған және төре әулетінен шыққан адам билік үшін сенімсіз тұлға саналды.

ОГПУ қызметкерлері Байыршаның күнделікті әңгімелерін де саяси тұрғыдан бағалаған. Меморандумда 1927 жылғы 3 шілдеде оның жайлауда Таула Шәкіров, Салих Сәтуәлин және басқа ақсақалдармен сөйлескені жазылады. Ол Қытайдағы жұмысшылар көтерілістерінің басылып жатқанын және одан кейін Кеңес өкіметін жоюға әрекет жасалатынын айтқан деп айыпталған.

Бұл әңгіменің нақты мазмұны, оны кім жеткізгені және куәгерлердің түсініктері құжатта толық ашылмаған. Сондықтан мұндай мәліметті Байыршаның Кеңес билігіне қарсы нақты әрекетінің дәлелі ретінде қабылдау қиын. Ол сол кезеңдегі саяси қауесеттерді жеткізген немесе Қытайдағы жағдай туралы өз пікірін айтқан болуы да мүмкін.

Туыстық орта және ел ішіндегі бедел

Құжатта Байырша келгеннен кейін туыстарының өздерін сенімдірек сезіне бастағаны туралы мәлімет бар. Олардың өзара туындаған мәселелерін билікке жеткізбей, ел ішінде шешуге ұмтылғаны айтылады.

Бұл жазбалар Байыршаның туыстары мен ауылдастары арасында белгілі бір беделі болғанын аңғартады. Оның бұрын би қызметін атқаруы, білімділігі және төре әулетінен шығуы ел арасындағы ықпалын күшейтуі мүмкін.

Меморандумда ағасы Сейдахмет Мұхамедұлының туыстардан Байырша үшін 18 бас ірі қара жинағаны көрсетілген. Кеңестік қауіпсіздік органы мұны туыстық топтың Байыршаны қолдауы деп қабылдаған. Ал дәстүрлі ортада ұзақ уақыт шетелде жүрген туысына мал жинап беру ағайындық көмек болуы да ықтимал.

 Бай санатына қалай енгізілді?

ОГПУ есебінде Байыршаның 100 қойы, 12 сиыры және 103 түйесі болғаны жазылған. Түйелері кеңестік есеп бойынша ірі қараға шаққанда 35 бас деп көрсетілген. Қарауында асырауындағы адам болмаған.

Ірі байлардың мүлкін тәркілеуге жәрдемдесу жөніндегі комиссияның хаттамасында оның мал саны бұдан өзгеше берілген. Онда Байыршаның 1918 жылы Қытай шекарасына кетер алдында Сейдахмет және Сейтжапар Мұхамедшиевтерге 150 қой, 20–30 жылқы, 15 сиыр, 20 түйе, алтын, күміс және үй мүлкін қалдырғаны жазылады.

Екі құжаттағы мал саны бір-біріне толық сәйкес келмейді. Бұл деректер әр жылға қатысты болуы, ауызша мәліметтен алынуы немесе тәркілеу науқаны кезінде әдейі көбейтіліп көрсетілуі мүмкін.

1928 жылғы тәркілеу қарсаңында кеңестік билік ірі мал иелерін тек шаруашылық жағдайына қарап қана бағаламады. Адамның шыққан тегі, бұрынғы қызметі, қоғамдық беделі, шетелде болуы және Кеңес билігіне көзқарасы да есепке алынды.

Байырша төре әулетінен шыққан, бұрын би болған, Қытайға бірнеше рет кеткен және ақтармен байланысы бар деп айыпталған. Осындай саяси өмірбаяны оның «ірі бай» және «әлеуметтік қауіпті элемент» санатына енгізілуіне әсер еткен болуы мүмкін.

 Есімі неге әртүрлі жазылған?

Құжаттарда тұлғаның есімі Фаюрша, Баюрша және Баирша түрінде кездеседі. Оның тегі де Аблайханов, Аблаев және Ешбаев нұсқаларымен берілген.

Қазақ тіліндегі «Байырша» есімі орысша құжатта «Баирша» немесе «Баюрша» болып жазылуы мүмкін. Ал қолжазбаны кейін машинкамен теру барысында «Б» әрпінің «Ф» болып оқылуы да ықтимал. Сондықтан «Фаюрша» нұсқасы қате көшірілген атау болуы мүмкін.

Тегінің «Аблайханов» деп жазылуы орыс тіліндегі қалыптасқан нұсқа. Қазақша оны «Абылайханов» немесе «Абылайханұлы» деп беру ықтимал. «Аблаев» тегі құжатта оның Жаркенттегі милиция қызметінде қолданған жасырын тегі ретінде көрсетілген.

Ал хаттамадағы «Баирша Ешбаев. Аблайханов» тіркесінің мағынасы анық емес. «Ешбаев» оның басқа тегі, әкесінің аты немесе құжатты толтыру кезіндегі қате болуы мүмкін. Оны нақтылау үшін хаттаманың түпнұсқа қолжазбасын қарап, осы адамның басқа құжаттарын іздеу қажет.

 Архив құжатына сын көзбен қарау қажет

Байырша Абылайханов туралы мәліметтер ОГПУ-дің «әлеуметтік қауіпті элементтерді есепке алу» мақсатында дайындаған меморандумынан алынған. Бұл бейтарап өмірбаяндық анықтама емес.

Құжаттың басты міндеті – адамды бақылауға алу, оның саяси сенімсіздігін дәлелдеу және мүлкін тәркілеуге негіз әзірлеу. Сол себепті онда Байыршаның әрбір әрекеті Кеңес өкіметіне қарсы қызмет ретінде түсіндірілген.

Мысалы, Қытайға кетуі – эмиграция, елге қайтуы – құжатсыз өту, туыстарынан көмек алуы – саяси топтасу, ел арасындағы әңгімесі – Кеңеске қарсы үгіт, бұрынғы қызметі – ақтарға көмек ретінде көрсетілген.

Сондықтан құжаттағы мәліметтердің барлығын сол күйінде шындық деп қабылдамай, басқа архив қорларымен салыстыру қажет. ОГПУ тұжырымы Байырша Абылайхановтың шынайы өмірбаянын ғана емес, кеңестік биліктің оған қандай көзқараспен қарағанын да көрсетеді.

 Тарихта қалған беймәлім тұлға

Қолда бар деректер Байырша Абылайхановтың өз заманының оқыған, ел ісіне араласқан және күрделі саяси оқиғалардың ортасында қалған азаматы болғанын аңғартады.

Ол Омбы мұғалімдер семинариясында білім алған, Ескелді болысында би қызметін атқарған. Азамат соғысы жылдарында бірнеше рет Қытайға өтіп, қайтадан туған өлкесіне оралған. Кеңестік билік оны төре тұқымы, бұрынғы би, шетелмен байланысы бар және ықпалды мал иесі ретінде күдікке алған.

Оның өмір жолында патшалық биліктің күйреуі, Алашорда кезеңі, Азамат соғысы, Қытайға босу, Кеңес билігінің орнығуы және 1928 жылғы байларды тәркілеу науқаны тоғысып жатыр.

Байырша Абылайхановтың кейінгі тағдыры, мүлкінің нақты тәркіленуі, тұтқындалуы немесе жер аударылуы туралы ұсынылған құжатта мәлімет жоқ. Бұл сұрақтарға жауап беру үшін ОГПУ тергеу істерін, тәркілеу комиссиясының толық хаттамаларын және жер аударылғандар тізімін зерттеу қажет.

Бір анық нәрсе – архивтегі бірнеше жолдың ар жағында аласапыран дәуірдің ауыртпалығын басынан өткерген, туған жері мен шекараның екі ортасында қалған қазақ азаматының күрделі тағдыры жатыр.

Мақала архив құжатындағы мәліметтер негізінде дайындалды. Құжат ОГПУ органы тарапынан саяси бақылау және тәркілеуге негіз әзірлеу мақсатында құрастырылғандықтан, ондағы айыптаулар тәуелсіз деректермен толық расталған тарихи факт ретінде емес, сол кезеңдегі кеңестік органның бағасы ретінде берілді. Осыған байланысты архив құжатының көшірмесн қоса тіркеуді жөн көрдік.

 

ВО АЛМА-АТИНСКОГО ОКРОТДЕЛА ОГПУ

Учет соц.-опасн. элемента

МЕМОРАНДУМ

На АБЛАЙХАНОВА Фаюрши (Баюрша) Ишмухаметович

 

Аблайханов Фаюрша, казак быв. Жетысуской губернии Талды-Курганского уезда, Искельдинской волости ю1 аула (ныне Каратальский район) родился в 1886 г. в г. Омске, имеет 100 баранов, 12 коров, 103 верблюдов (в переводе на крупный 35 гол.), на иждивении никого нет.

Имеется брат, находящийся в эмиграции и средний брат Сеидахмет Мухаметович, живущий самостоятельно,  происходит из султанского рода «Тюре» сын переводчика Омского губернатора, с  1916 г. был нарсудьей «бий» а Искельдинской волости. Окончил Омскую учительскую семинарию.

После Октябрьской революции Аблайханов Фаюрша эмигрирует в Китай, в Суйдунский округ. В 1919 г. во время казачьего белогвардейского переворота, в восточной части губернии, Аблайханов возвращается из Китая и едет в Копал, где его брат Мендельхан Аблайханов занимал пост комиссара временного правительства, в Копальском уезде, при котором Фаюрша Аблайханов и служил по наготовке и реквизиции скота у населения для белогвардейских частей.

При ликвидации белогвардейских и алашординских частей, Аблайханов Фаюрша вместе с белыми частями атамана Анненкова эмигрирует опять в Китай, в Суйдунский округ. В 1920 г. Аблайханов Фаюрша опять возвращается через Хоргос в СССР, в г. Джаркент, где благодаря знакомства с нач. Милиции Чанышевым Касымханом был назначен милиционером Кальжатско-пограничной милиции, но не под своей фамилией, а под другой, т.е. Аблаева, прослужив дней 20, Аблайханов, он же Аблаев Фаюрша захватив с собой часть контрабандного опия, с оружием опять бежал в Китай, где и находился до марта 1927 г., т.е. до возвращения его обратно в Талды-Курганский уезд, не имея на то соответствующих документов.

3 июля мес. 1927 г. Аблайханов Фаюрша, в беседе с аксакалами Таула Шакировым, Салихом Сатвалином и др. на джайлау член ВКПб Мухамедчина (он же Аблайханов Сейдахмет) говорил, что в Китае уничтожают всех  бунтарей рабочих, после чего приступят к ликвидации Советской власти, присутствующие, и в том числе Мухамедчин не возражает. 30 сентября Бакбактеев в разговоре высоким тоном заявил, что  с ???? Аблайханова, они (родственники) стали себя чувствовать лучше и возникающие между ними дела, будут разрешаться на месте и ничего не будет обращаться к власти.

3 февраля месяца Мухаметчин собрал для Фаюрши Аблайханова с родственников 18 голов крупного скота.

Нач.ВО (Коралышкин)

Копия верна: Зав. С/Ч                                 (Веркутис)

 

ВЫПИСКА ИЗ ПРОТОКОЛА №1

заседания комиссии по содействию конфискации имущества крупных баев

Параграф 1, п.5

Слушали:

Рассмотрение списка крупных баев подлежащих к конфискации

Постановили:

Утвердить список крупных баев:

  1. Баирша Ешбаева. Аблайханов.

Ескельдинской волости №3 аула, не имеет душ, 40 лет, 1918 г. перед приездом Соввласти убегали к китайской границе, оставил у гр. Сейдахмета Мухамедчиева, Сейтжапара Мухамедчиева 150 г. баранов 20-30 лошадей, 15 коров, 20 верблюдов, золото, серебро, домашнее имущество в правительство состоял на службе в армии и оказал помощь белым, в данное время среди своих родственников ведет агитацию против Соввласти о чем ставится в известность.

Подлин. за надл.подписями

Верно: зав с/ч (Петрапавлова).

 

Копия верна: Зав. С/Ч:                                (Веркутис)

АОМА: 76-қор, 1-тізім, 12-іс, 72-парақ.

Құжаттарда Фаюрша, Баюрша және Баирша түрінде жазылған есімнің қазақша нұсқасы Байырша болуы ықтимал.

Қажет Андас,

«Q-Andas» ақпарат агенттігі.

5 1 vote
Рейтинг статьи
Қаралым 33
Ақиқат айтылмай қалды
Халық жады

Ақиқат айтылмай қалды

August 31, 2026
Айбат
Халық жады

Айбат

August 31, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
Халық жады

Келмеске кетсін сол зұлмат…

August 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
Халық жады

ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»

August 31, 2026
Екпемен елін сақтаған…
Халық жады

Екпемен елін сақтаған…

August 31, 2026
Әжек ақын
Халық жады

Әжек ақын

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

ЖАҢА ҚАҒИДА? «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • kzҚазақ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz