قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2019 جىلعى 3 مامىردا «ايقىن» گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسىنداعى «العاشقى قازاق اعارتۋشىلىق مەكتەپتەرىنىڭ ءبىرى اقسۋ جەرىندە اشىلعان «مامانيا» مەدرەسەسى ۇلت رۋحانياتىنا ايرىقشا ۇلەس قوستى. بۇل – قازاق تاريحىنداعى بىلىمگە سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ باستاۋ كوزى بولاتىن» دەگەن پىكىرى «مامانيا» مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى مامانۇلى تۇرىسبەك قاجىنىڭ ەسىمى قازاقستان تاريحىندا لايىقتى ورىن الىپ، حالقىنا جانە بولاشاق ۇرپاققا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى بولاتىنىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتتى.
«مامانيا» مەكتەبى تۋرالى العاشقى مالىمەت قازاق ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا جازىلدى (7-توم، 1975 ج). مامانۇلى تۇرىسبەك 1844 جىلى جەتىسۋ وڭىرىندەگى بايانجۇرەك-اقتاستى قىستاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتاقتى قىدىرالى رۋىنان تارايدى. اكەسى مامان قالقابايۇلى مال شارۋاشىلىعىن كاسىپكە اينالدىرعان اۋقاتتى بي بولعان. تۇرىسبەك مامان ءبيدىڭ بالالارىنىڭ ۇلكەنى بولعاندىقتان جاستايىنان اكەسىنە كومەكتەسە ءجۇرىپ ەڭبەككە ەرتە ارالاستى. ول قاپال قالاشىعىندا «ياكوبيا» ءتورت جىلدىق مەكتەبىندە وقىعان. وعان ورىس، تاتار، وزبەك تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەندىگى كوپ پايداسىن تيگىزدى. ءتىلدى ءبىلۋى مەن ساۋاتتىلىعى سول جەردەگى ورىس وفيتسەرلەرى جانە ءىرى باي ساۋداگەرلەرمەن ەركىن سويلەسىپ، تىعىز ارالاسۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى.
ول كوپتەگەن ەلدەردە بولىپ، ىسكەر ادامدارمەن ارالاسقان، سونىڭ ناتيجەسىندە ۇلكەن رۋحاني جانە ماتەريالدىق بايلىققا قول جەتكىزدى. تۇرىسبەك سول ءداۋىردىڭ كوشىپ-قونىپ جۇرگەن باي-فەودالى ەمەس، مالىنىڭ سانىن كوبەيتىپ، كاسىپكەرلىكتى شەبەر مەڭگەرگەن، ءوز ءداۋىرىنىڭ ەڭ جاڭاشىل ءىرى بۋرجۋازيا وكىلدەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ايتەكە ءبيدىڭ «باتىر بولساڭ جاۋىڭا نايزاڭ ءتيسىن، باي بولساڭ حالقىڭا پايداڭ ءتيسىن» دەمەكشى، ول حالقىنا تەك بايلىعىمەن عانا ەمەس، اقىل-پاراساتىمەن، جومارتتىعىمەن سىيلى بولعان. ويتكەنى ول ءوزىنىڭ تابىسىنىڭ باسىم بولىگىن حالقىنىڭ قاجەتتىلىگى مەن ەل يگىلىگىنە ءتيىمدى جۇمساي ءبىلدى. جاس ۇرپاقتىڭ جارقىن بولاشاعىنا ارناپ «مامانيا» مەكتەبىن سالعىزدى.
«مامانيا» مەكتەبى 1899 جىلى قاراعاش اۋىلىندا الدىمەن ۇشجىلدىق بولىپ اشىلىپ، كەيىن التىجىلدىق ءبىلىم بەرۋگە اۋىستىرىلدى. مەكتەپ مۇعالىمدەرىن سانكت-پەتەربۋرگ، قازان، ۋفا، ورىنبور جانە ىستامبۇلدان ارنايى شاقىرتىپ وتىرعان.
ءبىلىمدى ۇرپاق تاربيەلەۋ ارقىلى عانا ولكەسىنىڭ وركەندەپ داميتىنىن جانە جارقىن بولاشاققا جول اشىلاتىنىن بىلگەن تۇرىسبەك قاجى دىنىنە، تىلىنە، ۇلتىنا قاراماستان بارلىق ءجاسوسپىرىمدى وقۋ-بىلىمگە تارتتى. بۇكىل اۋىل بالالارىن قاجەتتى وقۋ قۇرالىمەن تەگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ، باي نە كەدەي دەپ بولمەستەن جاپپاي مەكتەبىندە وقىتتى.
تۇرىسبەك قاجى مەكتەپتى تولىقتاي ءوز قاراجاتىمەن جابدىقتادى. اتاپ ايتقاندا، وقۋ قۇرالدارىن العىزدى، وقۋشىلارعا ارنالعان 60 ورىندى جاتاقحانا سالعىزدى، كىتاپحانا قورىن قاجەتتى كىتاپتارمەن تولىقتىرىپ، ۇنەمى بايىتىپ وتىردى. سونىمەن قاتار، مەكتەپ جانىندا مۇعالىمدەرگە ارنالعان پانسيوناتى، ءبىلىم وشاعىنىڭ يەلىگىندە ەگىستىك جانە جايىلىمدىق جەرلەرى بولدى. وسىلايشا، وقۋشىلاردى بوس ۋاقىتىندا كاسىپكە باۋلىپ، ەڭبەككە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەرىن وياتىپ، ىنتىماق پەن بىرلىككە تاربيەلەدى.
مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ اراسىندا قازاقستاننىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان مەيىرمان ەرمەكتاسوۆ، جۇماحان كۇدەرين، بەيسەمباي كۇدەسوۆ، ابۋباكىر جوشىباەۆ، عالي ورمانوۆ، ءىلياس جانسۇگىروۆ، ءبىلال سۇلەەۆ، جۋرىمبەك سىدىقوۆ، ەسمۇرات سەيكىموۆ، ەركىنبەك ماكەي جانە ت.ب. كوپتەگەن تانىمال تۇلعالاردىڭ بولعانى تاريحي دەرەكتەردەن بەلگىلى.
تۇرىسبەك قاجى 1900 جىلى مۇحامەدجان تىنىشباەۆتىڭ سانكت-پەتەربۋرگتەگى يمپەراتور I الەكساندر اتىنداعى پەتەربور تەمىرجول ترانسپورتى ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسۋىنە قولداۋ كورسەتىپ، ينستيتۋتتى بىتىرگەنشە شاكىرتاقىمەن قامتاماسىز ەتكەن. تۇرىسبەكتىڭ بۇل ىسىنەن ەلىنىڭ دامۋى مەن حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن ءبىلىمدى دە مىقتى مامانداردىڭ كوبەيۋى ءۇشىن تالانتتى جاستاردىڭ كاسىبي ءبىلىم الۋىنا كومەكتەسىپ، ولاردى ارقاشان قولداپ وتىرعانىن كورۋگە بولادى.
كەڭەس بيلىگى ورناعانعا دەيىن مەكتەپتە ءبىر ۋاقىتتا ەكى جۇزدەن استام وقۋشى وقىدى. جيىرما جىل بويى مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەن جۇمىسشىلارىن، سونداي-اق، باسقا دا قاجەتتىلىكتەردى تۇرىسبەك تولىعىمەن تۇراقتى تۇردە قارجىلاندىرىپ وتىردى. جەتىسۋ ولكەسىنىڭ تاريحىندا تۇرىسبەك تۇڭعىش رەت ەركىن جالدامالى ەڭبەك ەتۋ ءتۇرىن ەنگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە مەكتەپتىڭ كەشەندى قۇرىلۋىنا مۇعالىمدەر، قۇرىلىسشىلار، ەمشىلەر، باعباندار، مالشىلار تارتىلدى. ولاردىڭ بارلىعى ەركىن جالدامالى ەڭبەك نەگىزىندە جۇمىس ىستەدى.
«قاراعاش» قالاشىعىن سالۋ ءۇشىن وتە ۇلكەن جەر تەلىمىن ساتىپ الىپ، اينالاسىنداعىلاردى وتىرىقشىلىققا باعىتتادى، قۇرىلىستى اۋقىمدى ماتەريالدىق جانە ادامي رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتە ءبىلدى.
تۇرىسبەك قىتاي، ورتا ازيا جانە رەسەيمەن ساۋدا قاتىناستارىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ءىرى كاسىپكەر، قازاق جەرىندە مەتسەناتتىقتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ بىرەگەيى بولعان. ول جەتىسۋ وڭىرىندە العاش ساۋدامەن اينالىسىپ، ءبىرىنشى گيلديالى ءىرى ساۋداگەر اتاعىن العان. سوندىقتان ول شەتەلدەرمەن ساۋدا قارىم-قاتىناسىن جۇرگىزىپ، سۋ كەمەلەرىنە يە بولعان جانە ونىڭ «ارنايى پاسپورت» يەسى رەتىندە شەتەلدەردە ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋ قۇقىعى بولعان. ول ءوزىنىڭ كوپتەگەن ساۋدا ۇيلەرىن قازاقستاننىڭ تالدىقورعان، جاركەنت، قارقارالى، قىزىلجار، سەمەي قالالارىندا، وزبەكستاننىڭ تاشكەنت، سامارقان، نامانگان قالالارىندا، قىتايدىڭ قۇلجا، ءۇرىمشى جانە شاۋەشەك، رەسەيدىڭ يركۋتسك، باسقا دا قالالاردا اشتى. سونداي-اق، ءوز ولكەسىنىڭ قۇرىلىس جۇمىسىمەن ۇزدىكسىز، تۇراقتى تۇردە اينالىستى. قاراعاش اۋىلىنىڭ قۇرىلىسى ۇنەمى جالعاسىپ، كەيىننەن قالا تيپىندەگى پۋنكتكە اينالدى.
تۇرىسبەك 18 جىل قاپال ۋەزىندەگى اراسان بولىستىعىنىڭ باسقارۋشىسى بولعان. ۇلى جىبەك جولىنىڭ ءبىر بولىگى تۇرىسبەك باسقارعان جەتىسۋ ولكەسى ارقىلى وتكەندىكتەن قازاقستان تاريحىندا العاش بولىپ كەدەندىك باجدىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىن ەنگىزدى.
1876 جىلى ماڭىزدى الەۋمەتتىك قىزمەتتەگى بەلسەندىلىگى ءۇشىن رەسەي يمپەراتورى نيكولاي II تۇرىسبەكتى 3-دارەجەلى اۋليە گەورگيي وردەنىمەن ماراپاتتادى.
تۇرىسبەكتىڭ مەككەگە ەكى رەت قاجىلىققا بارىپ، كەيىن قاراعاشتا مەشىت سالعىزعانىن دا اتاپ وتكەن ءجون. تۇرىسبەك قاجى جان دۇنيەسى تازا، رۋحاني باي، يماندىلىقتى باسشىلىققا العان ادام بولدى. ەڭبەك جولىن باستاعاننان ءومىر بويى تۇراقتى تۇردە مۇقتاج جاندارعا قايىرىمدىلىق جانە دەمەۋشىلىك جاساپ وتىردى. سونىمەن قاتار، ول جاڭا بەتبۇرىس پەن ءوزىن جان-جاقتى دامىتىپ، ىسكەرلىگىن شىڭداۋدا ىزدەنىستە بولعان. ونىڭ بويىندا جاستايىنان قالىپتاسقان پاراساتتىلىعى مەن زيالىلىعىن، ادىلەتتىلىگى مەن ادامگەرشىلىگىن، قامقورلىعى مەن قايىرىمدىلىعىن، كاسىبيلىگى مەن ىسكەرلىك قاسيەتتەرىن حالقى جوعارى باعالاعان، ول يگى ىستەرىمەن ەلىنىڭ قۇرمەتتى دە بەدەلدى تۇلعاسى بولا ءبىلدى.
تۇرىسبەك قاجىنىڭ ۇلكەن ۇلى قۇدايبەرگەن مامانوۆ 1909 جىلى اكەسىنىڭ ءىسىن جالعاستىرىپ، التىجىلدىق «مامانيا» مەدرەسەسىن سەگىزجىلدىق جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە اينالدىردى. ءبىلىم وشاعىنىڭ ءبىرىنشى باسقارۋشىسى بولىپ عالىم-اعارتۋشى عابدۋلعازيز مۇساعاليەۆ تاعايىندالدى.
1918 جىلى بولشەۆيكتەردىڭ كەلۋىمەن «مامانيا» مەكتەبى جانە ونىڭ بارلىق عيماراتى مەن ۇيلەرى تۇگەلدەي ورتەلدى. وسىلايشا مامانۇلى تۇرىسبەك قاجىنىڭ ديناستياسى جاڭا بيلىكتىڭ قۇربانى بولدى.
تۇرىسبەك قاجىنىڭ قازاقستان اعارتۋشىلىعىنا، ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ەكونوميكاسىنا، رۋحاني دامۋى مەن مادەنيەتىنە قوسقان زور ۇلەسىنىڭ دالەلى رەتىندە اقسۋ اۋىلىنداعى «مامانيا» مەكتەبىن ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ەل اۋزىندا «تاعىلىمدى ىستەرىمەن تانىلعاندارىنىڭ اتى تاريحتا قالدى. ماسەلەن، ءوزى تۋىپ-وسكەن جەر جانناتى جەتىسۋدىڭ اقسۋ وڭىرىندە بيلىك قۇرعان مامان-تۇرىسبەكوۆتەردىڭ اتاق-داڭقى التى الاشقا جايىلعانى امبەگە ايان. دارقان مىنەزدى دالا شونجارلارىنىڭ قاراعاشتا سالدىرعان مەكتەبى ءتۇن تۇنەگىن تۇرە قۋعان تاڭ شاپاعىنداي قاراڭعىلىق قۇرساۋلاعان قالىڭ قاۋىمنىڭ ساناسىنا جارىق ساۋلەسىن ءتۇسىردى. ءبىلىم كوگىنە ۇمتىلعان ۇل-قىزداردىڭ كوكىرەك كوزىن اشتى. جىر ءدۇلدۇلى ءىلياس جانسۇگىروۆ وسى «مامانيا» مەدرەسەسىندە وقىعان. مارعاسقا مامان-تۇرىسبەكوۆتاردىڭ ۇلت رۋحانياتىن ۇلىقتاپ، تۇڭعىش قازاق رومانىنا بايگە جاريالاپ، ايدى اسپانعا شىعارعانى تاعى بار. بۇگىندە ءبىزدىڭ جاقتىڭ ۇلكەندەرى ءۇمىت كۇتەرلىك ۇمبەتتەرىنە «قۇيساڭ تولمايتىن، توكسەڭ ورتايمايتىن مامان-تۇرىسبەكتىڭ باق-داۋلەتى باستارىڭا قونسىن!» دەپ باتا بەرەدى» دەگەن دەرەكتەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتىلۋدا.
ەلباسى ن.نازارباەۆ: «مادەنيەت – ۇلتتىڭ بەت-بەينەسى، رۋحاني بولمىسى، جانى، اقىل-ويى، پاراساتى. وركەنيەتتى ۇلت، ەڭ الدىمەن، تاريحىمەن، مادەنيەتىمەن، ۇلتىن ۇلىقتاعان ۇلى تۇلعالارىمەن، الەمدىك مادەنيەتتىڭ التىن قورىنا قوسقان ۇلكەندى-كىشىلى ۇلەسىمەن ماقتانادى. ءسويتىپ، تەك ءوزىنىڭ ۇلتتىق ءتول مادەنيەتى ارقىلى عانا باسقاعا تانىلادى»، – دەگەن بولاتىن. ەلباسىنىڭ بۇل پىكىرى «وتكەنىڭدى بىلمەيىنشە، بولاشاعىڭدى بولجاي المايسىڭ» دەگەندەي، تاريحي دەرەكتەردى ءالى دە زەرتتەپ، تاريحي تۇلعالارىمىزدى ەل ەسىندە قالاتىنداي ارەكەت جاساۋىمىز كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى.
جوعارىدا اتالعان اقپاراتتاردى نەگىزگە الا وتىرىپ مامانۇلى تۇرىسبەكتىڭ ەسىمى قازاقستان تاريحىندا بىلىمگە قولداۋ كورسەتكەن، رۋحانياتقا، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا زور ۇلەس قوسقان تاريحي تۇلعا، قازاق دالاسىندا مەتسەناتتىقتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ بىرەگەيى رەتىندە قالۋى ءتيىس. سوندىقتان تاريح زەرتتەۋشىلەرى ارنايى عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكىزىپ، سەمينارلار مەن دارىستەر سەرياسىن ازىرلەپ، باق-تا قوسىمشا ماعلۇماتتار جاريالاپ جانە ونىڭ مۇراسىن ودان ءارى زەرتتەپ، ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزسە، تاريحي دەرەكتەردىڭ ماڭىزدىلىعى زور بولماق. سونىمەن قاتار، ونىڭ ەسىمىن مەكتەپكە بەرىپ، ءومىرى مەن ەڭبەك جولىن وقۋ باعدارلامالارىنا قوسۋ دا ماڭىزدى، وتكەن مەن بولاشاقتى جالعاستىرۋ ماقساتىندا اقسۋ اۋىلىندا مامانۇلى تۇرىسبەك قاجى اتىنداعى مۇراجاي اشىلۋى ءتيىس.
وسىلايشا «مامانيا» مەكتەبى جانە ونىڭ نەگىزىن قالاعان مامانۇلى تۇرىسبەكتىڭ ەسىمى ەل ەسىندە ساقتالىپ، تاريح بەتىندە جازىلسا، قازاقستان تاريحىنا قوسىلعان رۋحاني قۇندىلىق بولارى انىق.
ەڭلىك تۇرىسبەكوۆا
الماتى وبلىسى
جاريالاندى. –تالدىقورعان: «جەتىسۋ» گازەتى. №137. 2021. -5 ب.
