جاركەنت ايماعى 19 عاسىردىڭ سوڭىنداعى ورىس يمپەرياسىنىڭ باسقىنشىلىق جاۋلاپ الۋىنا ۇشىراعان قازاق جەرىنىڭ ەڭ سوڭعى تەرريتورياسى ءارى شىعىستاعى الىپ مەملەكەتتىڭ شەكاراسى بولىپ بەلگىلەنگەن جەر. ەتەك جەڭىن جيماي سوزىلا بارىپ وتىرعان قازاقتاردىڭ ەن جايلاعان ەجەلگى قونىسى سانالاتىن. قازاق جەرىنىڭ شىعىسىنداعى توقسانباي جوتاسىنان شىعىپ ىلە وزەنىنە قاراي جوڭكىلىپ جاتقان اعىندى قورعاس وزەنى شارتتى تۇردە شەكارا سىزىعى بولىپ قالدى. تۇرعىلىقتى قازاقتار باسقىنشى ەلدەردىڭ كەسىرىنەن ەرىكسىز ەكىگە ءبولىنىپ قالدى. قىزىلداردىڭ قىسىمىنا شىداماي شەكارا اسىپ بارعان قازاق ءجۇرتىنا، بىرىنەن كەيىن ەكىنشىسىنە اۋىسقان قىتاي بيلىگى قول استىندا قالعان ۇساق ۇلتتاردىڭ وكىلدەرىنە كۇشەيگەن سايىن زورلىق-زومبىلىق كورسەتە باستادى. قىتاي قورعانىنان شىعىپ قازاق ۇلتى جايلاپ وتىرعان جەرلەرگە ەلدى مەكەندەر، قامالدار سالىپ، ءوزىنىڭ ءسوزىن سويلەيتىن قىتاي تەكتەس از ۇلتتاردى ىشكەرتىننەن جىلجىتىپ قونىستاندىرا باستادى.
قازاقتار شىعىس تۇركىستاندى ەجەلدەن اتا قونىسى سانايتىن. وسى ايماقتىڭ باسقارۋشىسى شىڭشىساي كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۋدالاۋ ساياساتىن پايدالانىپ بۇل جەردە دە جەرگىلىكتى قازاقتاردى ءارتۇرلى سەبەپسىز جالا جابۋ تاسىلدەرىن قولدانىپ حالىق اراسىنداعى بەدەلدى، باس كوتەرەر ازاماتتاردى وپاتقا ۇشىراتتى. وسى جۇگەنسىز سانقيلى جازالاۋدىڭ كەسىرىنەن 60 مىڭنان استام ادام ناقاقتان جازاعا تارتىلدى دەگەن دەرەكتەر بار. ءدال وسى تۇستا جەرگىلىكتى قازاقتارعا كورسەتىلگەن وسىنداي زورلىق-زومبىلىققا توزبەگەن وسپان باتىر باستاعان قوزعالىس بىرتە-بىرتە ءۇش ايماققا – التاي، تارباعاتاي، ىلەگە تاراپ، ءىرى قارۋلى كۇرەسكە ۇلاستى. بۇنىڭ ناتيجەسىندە 1944 جىلى التاي، تاباعاتاي، ىلەنىڭ ايماقتارى گوميندان قۇرىعىنان قۇتىلىپ ازات جەرگە اينالدى. بىراق تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىڭ قۇرماق بولعان وسپان باتىردىڭ ويىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ شىلاۋىنا اينالعان گوميندانشىلاردىڭ ارالاسۋىمەن بولعان وزگەرىستەر ورىنداتپادى. وسپان باتىردى قولداۋشىنىڭ ءبىرى – ۇلتى ءۇشىن قىلىش ۇستاپ جاۋعا قارسى شىققان قاليبەك ەدى. قىتاي ۇكىمەتىمەن وزدەرىنىڭ تەڭدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرگەن قاليبەككە ماناس، ساۋان اۋدانىنىڭ البان، سۋاننان شىققان قازاقتارى ءىش تارتاتىن. استىرتىن حابارلاسىپ كەرەك-جاراقتاردى اپارىپ بەرىپ، مالداي دا كومەك كورسەتىپ تۇراتىن. 1949 جىلى قىتايدا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ جەڭىسى ورناپ، ولاردىڭ اسكەرلەرى 1950 جىلى شىڭجانعا باسىپ كىرىپ ءوز بيلىكتەرىن ورناتتى. قارسىلىق كورسەتكەندەردىڭ ءبارىن تۇگەلدەي جايپاپ كەلە جاتقان اسكەري قۇرىلىمدار وسپان باتىردى قورشاۋعا الىپ تۇتقىنعا الدى. قولعا تۇسكەن باتىردى ءۇرىمجى تۇرمەسىندە سان رەت سۇراققا الىپ تەرگەپ، جۇرت الدىندا اشكەرەلەۋ شارالارىن جۇرگىزگەن. 1952 جىلى ءساۋىر ايىندا اتىلعان. ۇلتىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكە ءتۇسىپ، ازاتتىق جولىندا جانىن پيدا ەتكەن وسپان ءىسلامۇلىنىڭ ارتىندا قالعان قولداۋشىلارى دا جازاسىز قالماعان سياقتى. مىنا تومەندەگى ءالتىۇي اۋىلىندا تۇراتىن ءابىلماجىن قاريانىڭ اڭگىمەسى سول كوتەرىلىستەن كەيىن قىتايداعى ءداۋىر دەگەن قونىسىنداعى تۋىس-تۋعاندارىنىڭ جازىقسىز جازالاۋعا ۇشىراعانى تۋرالى.
«ءبىزدىڭ اتالارىمىز اق پاتشانىڭ تۇسىنداعى ۇركىنشىلىكتە – 1916 جىلدارى قىتاي جەرىنە ءوتىپ، سول جەردە تۇراقتاپ قالىپتى. ارعى بەتكە وتكەن سامىلتىر، جولداس، نۇرىمباي، امانجول، توقسابا (قاراكەرەي) دەگەن اعايىندار «ءبىر شۇڭقىردا، ءبىر توبەدە بولايىق» دەپ باتالاسىپ، نە كورسەكتە بىرگە كورەيىك دەپ ىرگەلەس وتىرىپتى. مەن 1935 جىلى ماۋسىم ايىندا تۋىلدىم. ىلە وزەنىنە جاقىن جەردەگى مۇقىر دەگەن جەردە تۇراتىنبىز. مولدالىعى بار امىراقىن دەگەن كىسىدەن ەكى سىنىپتىق ءبىلىم الدىم. شاعىن شارۋاسىن جۇرگىزەتىن، بالا وقىتۋدان بوس كەزىندە اتپەن سەيىلدەپ، قاقپان قۇرىپ اڭ اۋلايتىن اڭشىلىعى بار ادام ەدى. جەكە مەنشىگىندە جەرى بار، جالشى ۇستايتىن باي-شارۋا دەپ ۇستادى. سول كەزدەردە 1952-1953 جىلدارى قىتايدا جاڭا ورناعان وكىمەت ۇلكەن ناۋقان «اشىلىپ سايراۋ» دەگەن ساياسات جۇرگىزدى. ەل ىشىندەگى كوممۋنيستىك ۇكىمەتكە قارسى ەلەمەنتتەردى اشكەرەلەۋ، اياق استىنان جاۋ تابۋ، ونىڭ دەرەۋ كوزىن جويۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىندى. اكەسىنە بالاسىن ۇگىتتەپ قارسى قويۋ، اكەسىن بالاسىنا قارسى ايداپ سالۋ ءجۇردى. كورشى وتىرعاندار بىرىمەن ءبىرى جاۋ بولدى. بۇل ءبىر جاعىنان ۇركىپ بارعان ەلدى قورقىتىپ ۇستاۋ ءۇشىن جاساپ جاتقان ساياسات ەدى.
وسپانقۇل سۋان رۋىنىڭ دۋان اتاسىنان تاراعان، جۇرتقا ءسوزى وتەتىن، سىيلى، وزگەلەرگە باس كوتەرىپ سويلەيتىن باتىل ادامنىڭ ءبىرى ەدى. ءبىر جىلدان استام تۇرمەدە تەرگەۋدە جاتقان وسپانقۇلدى ساياسي قىلمىسكەر دەپ اتۋعا ۇيعارىپتى. وسپانقۇل تۇرمەدە جاتقان كەزىندە ءىنىسى بولىپ كەلەتىن ءنۇسىپجان اكەمىزگە «سەندەردىڭ قىلمىستارىڭ ماعان قاراعاندا جەڭىلدەۋ، وسىدان ءتىرى شىقساڭدار ساياسات جۇمسارسا ەلگە قايتىڭدار» دەگەن ەكەن. بۇل اڭگىمەنى تۇرمەدەن بوساپ كەلگەننەن كەيىن كوپكە دەيىن قورقىپ، تىسىنەن شىعارماي جۇرگەن اكەمىز مەنىڭ ءىنىم ابىلعازىعا (كوپ ەل قازتاي دەيتىن) عانا ايتىپتى. بۇل ءداۋىر اۋىلىندا بولدى. جاۋ دەپ وسپانقۇلدى ۇستاپ اكەلىپ، كەۋدەسىنە اق باتەسكە جازۋ جازىپ ءىلىپ قويىپتى. قاسىندا جاپار دا (قۇدايبەردى رۋىنان) بار. بۇل كىسى دە اتى ەل اۋزىنا ىلىنگەن، مالى، جەرى بار، ونىڭ ۇستىنە كوپكە ءسوزى جۇرەتىن ادام. مەن سول كەزدەردە 18 جاستا ەدىم. حالىقتى جينادى. وسپانقۇل مەن جاپاردى، تاعى دا ءبىر قىتايدى قوسىپ مىلتىق كوتەرگەن قىتايدىڭ ءتورت-بەس شەرىكتەرى مەن جەرگىلىكتى اكىم-قارالار الىپ كەلىپ ۇكىم وقىدى. اعالارىمىزعا تاعىلعان ايىپتارىن وقىدى. بۇلاردىڭ ايتۋىنشا وسپانقۇل مەن جاپار قاۋىپتى قىلمىسكەرلەر – «كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ تىڭشىسى. وكىمەتكە قارسى كوتەرىلگەن وسپان باندىمەن بايلانىستى ادام». ءسوز العان قىتايدىڭ قىزمەتكەر ادامى سويلەپ، ءتىلماشى قازاقشاعا اۋدارىپ تۇردى. حالىققا، ۇكىمەتكە جاۋ ادام، زوماگەرلەر جويىلۋ كەرەك دەگەن سوزدەر ايتىلدى. جەرگىلىكتى اكىمدەر قىتايلاردىڭ كۇشتەۋىمەن قورقىتىپ-ۇركىتىپ ەل-جۇرتتى، وقىپ جۇرگەن شاكىرتتەردى اكەلىپ ءسوز ۇيرەتىپ، قولدارىنا كىشكەنتاي تۋ ۇستاتىپ، شۋىلداتىپ «ءولسىن! كوزى قۇرىسىن، جوعالسىن!» دەپ قولدارىمەن نۇسقاتىپ ايعايلاتىپ قويدى. كەيىن ەستىدىك، ەل-جۇرت دۇرلىگىپ كەتپەسىن دەپ قىلمىستى بولعان ءبىر قىتايدى قوسىپ سۇيرەپ اكەلىپتى. ەسكى تام ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا تۇرعىزىپ قويىپ ونشاقتى قادام جەردەن اتتى. وسپانقۇل وزگەلەردەي كوپ ءسوز سويلەگەن جوق، ەڭكەيمەدى دە، كەشىرىم دە سۇرامادى. قاسقايىپ مىلتىققا قارسى قاراپ تۇردى. العاشقى وققا قۇلاماي، ءۇش رەت اتقان سوڭ عانا ەكى-ءۇش اتتاپ بارىپ قۇلادى. اكىباي ەكەۋمىز اۋىلعا بارىپ اتاربا اكەلدىك. سوعان مايىتتەردى سالدىق. اكىبايدىڭ بالاسى دۇيسەن مەن تۇرعانباي تورتەۋىمىز بەيىت قازىپ، ەكى اقىم جاساپ، ءوز قولىمىزبەن وسپانقۇل مەن جاپاردى ەكەۋىن ءبىر جەرگە جەرلەدىك.
جاڭاعى ەكى كىسىنى اتقاننان كەيىن انا جاۋلاردىڭ جاقتاسى دەپ مۇقاننىڭ بالاسى نۇرعاليدى دا (دۋان رۋىنىڭ جىگىتى) قۋعىنداپ، ۇستادى. سوندا وعان تاققان ايىپتارى «وسپاننىڭ قۇيىرشىعى» دەگەنى. شيپانزىعا اپارىپ جيىرما كۇندەي تەرگەپ، اتىپ تاستاعان. ولاردى اتقان سوڭ حالىقتى جيناپ، «مىنالار دا ەلگە جاۋ بولعان» دەگەن ايىپپەن مەنىڭ اكەمدى، ءنۇسىپ پەن اكىمدى – ۇشەۋىن بايلاپ، ولارعا جۇماعۇلدى قوسىپ – ءبارىن تۇرمەگە قامادى. اكىم اعامىزدى ۇستاپ تۇرمەگە قاماعان سەبەبى ادامداردى اتقالى جاتقان كەزىندە قارسىلىقتى ءسوز ايتىپتى. «بۇلارى دۇرىس ەمەس، مىنا كىسىلەردىڭ جازىعى جوق» دەگەن سياقتى. قىتاي تۇرمەسىندەگى تەرگەۋشىلەر اكىمدى، ءنۇسىپتى، جۇماعۇلدى تۇرمەدە ابدەن قيناۋعا سالادى. قامالعانداردى تەرگەگەندەر «شىندارىڭدى ايتىڭدار، تەكەسكە مال ايداپ اپارعاندا ونى وسپان باندىعا بەرگەسىڭدەر» دەپ كىنالاپتى. ۇشەۋى ءبىر جىلداي اباقتىدا جاتىپ، ازەر بوسادى. اكەلەرىمىز ۇستالعان سوڭ قىتايلار بىزگە دە تىنىشتىق بەرمەدى. ەگىس ايداۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ، مۇمكىندىك بەرمەيتىن. سوقا ايداساڭ اتىڭدى شىعارىپ الىپ، ءشوپ تاسىساڭ ارباڭدى شىعارىپ الىپ كەتىپ، ادام جىبەرىپ قازعان توعانىمىزدى جاۋىپ تاستاپ ءبىراز جىل ابدەن قورلىق كورسەتتى. كەيىن قويدى. 1959 جىلى مامىر ايىندا بەر جاققا وتكەندە 1955 جىلدارى ءوتىپ كەلگەن تۋىسىمىز ءجۇنىسۇلى اكىم شەكاراداعى قورعاستان كۇتىپ الىپ، وسى اۋىلعا اكەلىپ ورنالاستىردى. سودان جانىمىز تىنىشتىق تاپتى»، – دەدى ءابىلماجىن اقساقال تەرەڭ كۇرسىنىپ.
P.S. ءابىلماجىن ءنۇسىپجانۇلى ۇزاق جىلدار بويى وسى اۋدانداعى اتاعى ورلەپ تۇرعان «كيروۆ» اتىنداعى كولحوزدا زەينەتكە شىققانشا مالشى بولىپ جۇمىس ىستەدى. ون شاقتى بالا تاربيەلەپ ءوسىرىپ، وقىتىپ، جوعارى ءبىلىم اپەردى. ءابىلماجىن اعامىز مال باعىپ ءجۇرىپ باپكەر رەتىندە اتاعى الىسقا كەتتى. ءوزى باپتاپ الامانعا قوسىپ جۇرگەن «اقتابان تورىسى» كوپ جىل اۋدان، وبلىستا بايگەنىڭ الدىن بەرمەي، تىگىلگەن «نيۆا»، «جيگۋلي» كولىكتەرىنە يە بولىپ ءجۇردى. وربۇلاق شايقاسىنىڭ ءۇش ءجۇز ەلۋ جىلدىعىنا ارنالىپ وتكىزىلگەن جۇزگە جۋىق ات قوسىلعان رەسپۋبليكالىق الامان بايگەدە ەكىنشى ورىننىڭ جۇلدەسىن الدى. ەل-جۇرتىنىڭ، اعايىننىڭ العىسىنا بولەنىپ جۇرگەن قاريا 2014 جىلدىڭ كۇزىندە مۇسىلماندىق پارىزىن وتەپ قاجىلىققا بارىپ كەلدى. بۇل ەستەلىك ءابىلماجىن ءنۇسىپجانۇلىنىڭ ءوز اۋزىنان 2016 جىلدىڭ 9-جەلتوقسانىندا جازىلىپ الىندى.
مولوت سولتاناەۆ،
اقىن، قر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى،
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى،
پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
جاريالاندى. – جاركەنت: «جاركەنت ايناسى» گازەتى. №18-19. 2023. 4-5 ب.
