Qońyróleńdik Núrdáulet Qojabekov qariya ekeumiz audanda ótken bir bas qosudan soń áńgimelese qaldyq. Áńgimemizdiń tórkini bir jerden suyrylatyndai kórindi. 1937 jylǵy elimizdegi ziyalylardy jappai jazalau sharalary júrgizilgen kezde ápkesiniń ústalyp 18 jyl aidauda bolǵandyǵyn aityp qaldy. Kún eńkeiip ári asyǵystau sharualarymyz bolǵasyn telefon almasyp, qoshtastyq. Estigen oqiǵa zaharly jyldardaǵy jazyqsyz qudalanǵan jandarǵa qatysty bolǵasyn esimnen ketpei júrdi. Araǵa biraz uaqyt salyp baryp Núrekeńmen habarlasyp, ekeumiz aqyldasa kele Jarkentte kezdesudi úiǵardyq.
Núrdáulettiń Qobdaly atasy sol zamannyń aǵymyn biletin súńǵyla kisi bolǵan siyaqty. Qazaq arasyna músylman dinin taratu isimen júrgen arab tilinde jaza biletin, oqi alatyn adamdar – qojalar Búhara men Tashkentten keletin. Bolshaqta sauattynyń kúni tuatynyn sezingen Qobdaly qariya osy Qońyróleń aimaǵyna kelgen 4 qojanyń biri Búlbúl qaridy jaldap, Tamshy ózeniniń shyǵys jaǵyndaǵy shaǵyn Sarytór auylyna shaqyryp, sol jerdegi búryn salynǵan meshitte bala oqytqyzǵan. Kezinde shaǵyn ǵana Sarytórge qonystanǵan el aryq tartyp, suarmaly egin salyp, qyrmanyna astyq bastyryp, mal baǵyp otyratyn bolǵan. Búlbúl qaridyń aldyn kórgen, sodan oqyp shyǵyp keiin júrtqa tanymal bolyp aty shyqqan imamdar Júmaǵúl, Ábduáli, Ábdikerim, Jaqypbai, Jaban molda siyaqty bilimdarlar eken.
Núrdáulet Múhametjanúly 1948 jyly tuylypty. Qytai Halyq Respublikasynyń Qúlja aimaǵyna qarasty Búratolany meken etken Suandardyń Aqsha ruynan eken. Óz ákesi Múhametjan 1894 jyly tuǵan. Ákesi jaryqtyq 5 áiel alǵan eken, keiingi áielinen bir úl, bir qyz kóripti. Núrekeń arapsha oqi, jaza biletin sauatty azamat bolyp shyqty. Áńgimelese otyryp úiinen ala kelgen Qytaidaǵy baspadan shyqqan Suan shejiresin zaulatyp oqi jóneldi. Múndai kitapty qaidan kórdim dep otyryp áreń esime túsirdim. Úidegi kitap sóresinde túrǵanyn, osydan birneshe jyl búryn úlym Almatydan alyp kelip qolyma ústatyp edi. Ótken ǵasyrdyń 90 jyldary arab tilimen biraz uaqyt ainalysyp kórip, shetelge shyǵarylatyn tóte jazumen jazylǵan «SHalqar» gazetin júgirtip oqityn dárejege jetip edim. Júmys basty bolyp júieli ainalyspaǵannan keiin úmytyla bastady. Úidegi kitap sóresinde túratyn shejire ekenin Núrekeńniń qolynan kórgennen keiin bildim.
Arǵy-bergi jańalyqty túgendep baryp, negizgi áńgimege arqau bolatyn oqiǵaǵa kóshtik. Búkil qazaq halqynyń basyna kelgen náubettiń biri Goloshekin (1925-1933 jyldary Qazaqstan ólkelik partiya komitetiniń birinshi hatshysy boldy) basqarǵan jyldardaǵy «Bai-kulaktardy kámpeskeleu turaly» 1928 jyly 28 tamyzda qabyldanǵan qauly boldy. Kámpeskeleu kúshtep tárkileuge úlasyp, Keńes ókimeti iri bailarmen qatar orta sharualardyń malyn da zorlyqpen tartyp ala bastaidy. Zamannyń tynyshynda búl áulet myńǵyrǵan jylqy aidaǵan, baryn bazarlap otyratyn, tútini túzu shyqqan auyldyń biri bolypty. Bas-kózge qaramai júrgizilgen nauqan kezinde búlar asa bailar, bireudiń eńbegin jegen zomagerler degen jalamen Núrdáulettiń ákesi Múhametjandy inisi Baijúmamen qosyp, ákeleri Qojabekpen úsheuin birdei ústap, aidaumen aparyp Almatydaǵy túrmege jauyp tastaǵan.
Súraqsyz, jauap almai sarylyp úkim kútip 1 jyl 3 ai bolǵanda, kóz tanys bolyp ketken, esik kúzetetin bir tatar jigiti búlardyń sharasyz jatqandyǵyn kórip jany ashyp: «Sender ákeli-balaly úsheu ekensińder, bastyqtarǵa aryz jazyp berseńder bireuińdi kepilge alyp qalyp ekeuińdi 3 aiǵa bosatady, ar jaǵyn ózderiń bilesińder», – dep aqyl beripti. Ákemniń inisi Baijúma sauatty hat tanityn adam bolǵan soń, joǵary jaqqa ótinish aryz jazyp jibergen eken. Jazǵan aryzdaryna biraz uaqyt ótkennen soń sáuir aiynda jauap kelipti. Túrmedegi ústalyp jatqandardyń isimen ainalysqan basshylar sauaty bar Baijúmany kepildikke alyp qalypty. Búl qalsa ana ákesi men bauyry mynany tastap eshqaida qashyp ketpes degen oimen, álgi tatar jigiti aitqandai ekeuin túrmeden bosatyp jiberipti.
SHamasy búlardy bai-kulak dep kórsetken adamdarynan naqtylau habar alynbady ma, joq álde basqa bir nárse sebep boldy ma, áiteuir túrmeden kepilmen bosap shyǵypty. Arttarynda túrmede qalǵan Baijúma «Búl ókimet bizge maza bermeidi, erteńgi kúni taǵy ne dep kiná taǵaryn bilmeimiz, sender osydan barǵannan bireuiń qalmai Qytaiǵa ótip ketińder, aman bolsam mende tauyp bararmyn» dep keńes beripti. Búl 1930 jyly bolǵan eken.
Ákemiz ben atamyz Almatydaǵy túrmeden shyǵyp, aryp-ashyp auylǵa kelip, el-júrtty tezdetip jinap, aqyldasyp, arǵy betke ótuge qam jasapty. Atalarymyz kóshke ilesetin tuǵan-tuystaryna jasyryn habarlap, «Bylaiǵy syrt adamdarǵa kóz qylyp kiiz úilerdi tiguli qaldyryp qoiyńdar, kerekti dúnielerińdi buyp-túiip daiyn otyryńdar, búgingi túnnen qalmai ar jaqqa ótip ketpesek myna ókimet túqymymyzdy túgel qúrtady» depti. Kóp eshkimge sezdirmei, jiylyp-terilip qarańǵy túndi saǵalap, jailaudaǵy Satylynyń asuy arqyly 50 úi Qazan kóldi basyp, qytaidaǵy Bessarybúlaq arqyly Súidinge barǵan. Biraq maldyń bárin aidap ketuge shamalary kelmei, asyǵys-úsigis 500-dei qoi, 150 siyr, azdaǵan jylqyny aidap ala ketken. Ar jaqqa ótkender tek Aqsha ruynyń adamdary ǵana emes, mal baqqan ózge auyldyń da adamdary bar edi.
Almatydaǵy túrmede jatqan Baijúmany jany ashyǵan álgi tatar jigiti 3 aidan keiin ebin keltirip qashyryp jiberipti. Baijúma kúndiz qashqyn ekenimdi bilip qoiyp ústatyp jibere me dep tyǵylyp jatyp, túnde júrip, jolda kezikken úilerden tamaq súrap jep, it qorlyqpen Ile ózenine jetipti. Auyl-auyldy aqyryndap jaǵalap, qamysty panalap Ileniniń boiymen Qytai jerine ótip, esin jiypty. Ol jaqta aǵaiyndardan at-kólik tauyp minip, ákeleri qonystanǵan jerge jetip, tuystarymen qauyshypty. Arǵy-bergini biletin, sauaty bar jigerli tuǵan Baijúma keiin birneshe ret beri ótip kelip biraz auyldy ar jaqqa kóshirip ótipti. Qytaiǵa aua kóshken qazaqtardy qaitaru jóninde biraz másele kóterilgen kezderde ar jaqtaǵy Keńes konsuldyǵy arqyly keleshekte Qazaqstanǵa qaitamyz degen adamdarǵa pasport jazyp, qoldaryna berilip qoiǵan eken. Kóp otbasylarmen birge búlardyń da úi ishi 1945 jyly Keńes azamatymyz degen pasport alǵan eken. Sonyń arqasynda 1962 jyly «qash-qashta» tuǵan mekeni Qazaqstanǵa ótip kelgen. Otbasymen úlkenderdiń barlyǵy ańsaǵan tuǵan jerge ótip kelip, kóńilderi jai tapqan.
AHMET BAITÚRSYNÚLYNA SHÁKIRT
BOLǴAN QOŃYRÓLEŃDIK ǴAINIJAMAL
Núrekeń tarihtyń qoinauynan syr tartatyn, áńgimelese otyryp talai adamdardyń esinen alas bolǵan hikayattardy, jaǵdayattardy kóńil túkpirinen suyratyn, jilik-jiligimen aitatyn qariya. Jasy jetpistiń ortasyna tayasa da sonau ótken ǵasyrdyń basyndaǵy, yaǵni 20-men 40-shy jyldardyń arasyndaǵy tuystarynyń basynan ótkergen qudalau qiyndyqtaryn, dúrysynda qyzyl biliktiń kesirinen azap shekken jaqyndarynyń taǵdyryn oilasa qabyrǵasy qaiysady.
«Ǵainijamal bizdiń et jaqyn ápkemiz edi dep bastady Núrekeń. Joǵarydaǵy sóz bolǵan ataqty Qobdaly atamyzdyń nemeresi, ákesi Qojabek bolatyn. Sol kezdegi ókimettiń quǵyndauynan jazyqsyz japa shekken jandardyń biri. Men 1964-65 jyldary Kóktaldaǵy orta mektepte oqyp júrgenimde Ǵainijamal ápkemniń qolynda túrdym. Sol úide júrip 10 klasty bitirdim. Sol kúnderdiń saǵattaryna deiin áli esimnen ketpeidi. Sabaǵymdy yjdaǵattylyqpen tapjylmai otyryp biraz uaqyt daiyndaitynmyn, qiyndau tigen tústaryn súrasam ápkem kómektesip, túsindirip berip otyratyn, óte sauatty jan edi. Ápkem ekeumiz shai iship otyryp túnniń bir uaǵyna deiin qalai «halyq jauy» atanǵanyn, katorgalyq júmysta basynan ótkizgen qiyndyqtaryn áńgimelep aityp beretin.
Ákesi Qojabek aimaqty ainalyp júrip ózine únaǵan ataqty Sataidan shyqqan Múqa bolystyń tuǵan qaryndasy – búla ósken Zepini únatypty. Úlynyń qalaǵanyn jasap ákesi Qobdaly qúda túsip, qalyń malyn aidatyp Qojabekke Zepini aittyryp, kelin etip túsirgen eken. Sol atalarymyzǵa ejelden qonys bolǵan Qońyróleńde Ǵainijamal ápkemiz 1912 jyly dúniege kelipti. Keńes ókimeti ornap túraqtanǵannan soń eń alǵashqy kolhoz sharuashylyqtary Qońyróleń auylynda 1929 jyly №8 kolhoz bolyp, sodan keiin Jambylda, odan soń Kóktalda qúrylǵan. Keńes ókimeti ornap, el-júrt sauat ashuǵa jańa ómirge beiimdelip, qyzmet etemiz dep jatqanda ákesi qyzyn qatarynan keiin qalmasyn, oqysyn dep 1928 jyly Jarkenttegi alǵash ashylǵan pedagogikalyq uchilishege túsiredi. Ǵainijamal az ǵana uaqyt búryn ashylǵan oqu ornynyń studenti atanady. Oquǵa jan-tánimen kirisken Ǵainijamal ápkemiz oqu ornyndaǵy jáne qaladaǵy ótkiziletin ártúrli sharalarǵa qatysyp jańa sayasatty nasihattai júrip komsomol úiymyna múshe bolady. Sóitip qyzu júmyspen qoǵamdyq isterge belsene aralasyp júrgen kezinde 1930 jyly Panfilov audanyna bir qazaq jigiti áskeri komissar bolyp keledi. Biraz uaqyt ár úiymdardaǵy, mekemelerdegi, ótkiziletin sharalarda kezdese berip, tanysyp, birin-biri únatyp, sol jigitke túrmysqa shyǵady. Belsendi júmys atqarǵannan keiin joǵarydaǵy organdardaǵy basshylardyń kózine túsken kúieuiniń qyzmeti ósip, Almaty qalasyna áskeri qyzmetke auystyrylady. Ekeui páterde túryp, kúieui jauapty qyzmet atqaryp júrgende joǵary bilim alǵysy kelgen Ǵainijamal Almaty qalasyndaǵy alǵash ashylǵan oqu oryndarynyń biri – Qazaq pedagogikalyq institutyna syrttai oquǵa túsedi. Alashtyń kórnekti qairatkerleriniń biri, últ ústazy Ahmet Baitúrsynúlynan sabaq alady.
Ǵainijamal eńbek ete júrip qyzmeti joǵarylap, Almaty qalalyq komsomol komitetine hatshylyq qyzmetke bekitiledi. Dúnie áp-sátte tóńkerilip, 1937 jyly kúieuine de, ózine de «halyq jauy» degen jala jabylyp, erli-zaiypty ekeui de ústalyp, sotty bolady. Túrmege túskennen soń kúieuin belgisiz jaqqa áketken, odan múldem beihabar qalǵan. Úzaq uaqyt tergeuden soń Ǵainijamalǵa «elge jau element» degen kiná taǵylyp, Enisei ózeniniń boiyndaǵy ormannan aǵash daiyndaityn koloniyaǵa katorgaǵa jibergen. Keńes odaǵynyń túkpir-túkpirinen júzdegen «halyq jauy» atanǵan áieldermen birge qara júmysqa jegilgen. Oryssha jaqsy sóileitin ári sauatty bolǵan soń brigadir etip qoiǵan. Orman arasynan úzyn-úzyn etip kesken qaraǵailardy súiretip ákelip, olardy altydan qatarlastyryp temir arqandarmen buyp bailap, aldynda eskekpen bir áiel artynda bir áiel ózen aǵysymen mejeli jerge deiin aǵyzyp aparatyn bolǵan. Aǵash aidap barǵan áielderdiń kóbi jolda suǵa aǵyp ólip, keibiri suǵa túsip malmandai bolyp oralyp auyryp, ólip jatatyn bolǵan. Olarǵa adam dep jan ashityn, dárigerlik kómek kórsetetin eshkim joq. Barlyq basshy bitken oiy ózderine berilgen aǵash aǵyzu josparyn oryndasa boldy deidi eken. Qalai bolsa solai jasalǵan shúryq tesik baraqtarda suyqqa tonyp jatyp, keide ash, keide ólmestiń kúiin keship ómir ótkizgen. Katorgalyq júmys kezinde aidauǵa barǵan adamdardyń ómir súruine jaǵdai jasalmaǵan, ondai áreketke eshkimde barmaǵan ári lezde myńdaǵan adam múndai hálge túsip azapta bolady degen de oi bolmaǵan.
Búl azapty kúnderden Stalin ólerdiń aldynda ǵana – 1951 jyly túrmeden bosap, tuǵan jerim dep audanǵa kelgen. Endi tynyshtalǵan shyǵar dep beibit eńbekke aralasa bastaidy. Kóktal auylynda veterinarlyq sanitar bolyp júrgen kezinde sharuashylyqta birge istep júrgen mal dárigeri orys jigiti túrmystaryn kórip «eki qyzyń bar eken, soiyp jeńder» dep bir eshki bosatyp beripti. Keshkilik eshkini soiyp, tamaqtanyp otyrǵanda sol araǵa jaqyn túratyn bir kisi kirip kelip, «Ou, seniń jaǵdaiyn bizdikinen góri jaqsy eken ǵoi, eshki soiyp alypsyń» dep kilt búrylyp shyǵyp ketipti. Eki kúnnen keiin «úsh áriptiń» adamdary Ǵainijamaldy taǵy da tekserip, tútqyndapty. Sondaǵy taqqan aiyptary sharuashylyqtyń malyn rúqsatsyz soiyp alǵan degen jala jauyp, 1954-1957 jyldary qaitadan taǵy da 2 jylǵa sottap, jazasyn óteuge Jambyl oblysyna jer audaryp jibergen. SHiettei eki qyzyn shyryldatyp Sotsjoldaǵy (qazirgi Bóribai bi auyly) jezdesi Áhmádidiń úiine tastatyp, ózin tútqyndap áketken.
Aidauda 13 jyl júrip, sońynan taǵy sottalyp, ómiriniń 17 jylyn azapta ótkizgen Ǵainijamal ápkemiz jazasyn ótep bolǵannan keiin tuǵan auylyna oralyp, Qońyróleńde júmys istep júrdi. Ápkemizben sol kezderde aralasyp túrdyq, aqtalǵan boluy kerek, 13 som pensiya alatyn. Óziniń qajyrlylyǵynyń arqasynda qújattaryn toltyryp, jan-jaqqa jazyp, quarlap júrip tolyqtai aqtalyp shyqty. 1969 jyly Almatyǵa kóship baryp sonda túrdy. 1970 jyly «Qazaqfilьm» jaqtan úsh bólmeli jańadan salynǵan úi aldy.
Sol kúnderdi esine alǵanda Ǵainijamal ápkemiz Ahmet Baitúrsynúlyn aitpai ketpeitin. 1937 jyldary ústazym bolǵan soń amandasuǵa kirgenimde Ahmet Baitúrsynúly «Ǵainijamal sen maǵan kirme, men ózimde búgin ketem be, erteń ketem be dep júrmin, sende birdeńege ilinip ketersiń, abai bol», – dep shyǵaryp salypty. Sondai keremet aqyldy, óte bilimdi ústazym bolyp edi deitin. Barlyq dúnieni búrynyraq boljap túratyn adamdar emes pe, Ahań shákirti Ǵainijamalǵa jańaǵy sózdi asa kóregendikpen aitypty. Alashtyń oqyǵan úlken azamaty retinde náubet qamyty búǵanda kigizilipti. Ǵainijamal ápkemiz eshnársege moiymaityn, alǵanynan qaitpaityn ózi de myqty adam edi. Osynshama qorlyq kórip 17 jyl aidaudy, túrmeni, nebir qorlyqty kúnderdi bastan ótkergen Ǵainijamal ápkem 1995 jyly qaitys boldy. Artynda eki qyzy qalyp edi, bireui – Kimasy injener bolǵan, kóp jyl geologiyada zertteu júmystarynda istep júrip qaitys boldy. Elimizdiń talantty akteri ári kinorejissery SHáken Aimanov 1970 jyly 20 qazaqtyń talantty úl-qyzyn iriktep, jinap Moskva qalasyndaǵy kinostudiyaǵa túsiredi. Sonyń alǵashqylarynyń bireui Ǵainijamal apaiymyzdyń qyzy Qobdalieva Rima. Aktrisa talantynyń arqasynda kózge túsip «Atamannyń aqyry», taǵy da basqa kinofilьmderde oinady. Apaidyń artynda eline adal qyzmet istegen osyndai abyroily qyzmet arqarǵan qyzdary boldy. Qansha quǵynǵa úshyrap, azap tartyp júrse de otanyna, qazaq júrtyna eńbektenuden jalyqpaǵan Ǵainijamaldai tekti de, júrekti jandardy tuǵan eli eshqashan úmyta qoimas» dep ayaqtady áńgimesin Núrdáulet qariya.
(Búl derekter Núrdáulet Qojahmetovtyń
óz auzynan jazyp alyndy)
Molot SOLTANAEV,
aqyn, QR Bilim beru isiniń ozyq qyzmetkeri,
Qazaqstan Jurnalister odaǵynyń múshesi,
Panfilov audanynyń Qúrmetti azamaty.
Jariyalandy. – Jarkent: «Jarkent ainasy» gazeti. №47. 2022. 5 b.
