قازاق پوەزياسىندا تاعدىرى مەن قازاقيلىعىن قاتار ارقالاعان جىرلار سيرەك تۋادى. جاس اقىن سانجار سۇلتانعازىنىڭ «اپا، سەن بولماساڭ» اتتى جىر جيناعى – سونداي ارەدىك دۇنيەنىڭ ءبىرى. بۇل كىتاپتى پاراقتاعان ساتتەن-اق وقىرمان جۇرەككە سالماق تۇسىرەتىن مۇڭ مەن ساعىنىشتىڭ، اۋىل مەن ادام بولمىسىنىڭ، ۇلتتىڭ ىشكى جاراسىنىڭ الەمىنە ەنەدى.
جيناقتاعى ولەڭدەر بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ تۋىندىسى بولعانىمەن، ولاردىڭ تىنىسىنان وتكەن عاسىرداعى قازاق پوەزياسىنىڭ اسىل ارناسىن اڭعارامىز. كەشەگى تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ ادۋىندى رۋحى، مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ مۇڭدى ليريكاسى، تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ نازىك ءيىرىمى، جاراسقان ءابدىراشتىڭ ويلى ورنەگى، كەڭشىلىك مىرزابەكتىڭ شەرلى ءۇنى مەن ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ ساف بولمىسىنىڭ ۇلى كوشى جاس اقىننىڭ جىرلارىنان جاڭعىرىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى.
اقىننىڭ «اپا، سەن بولماساڭ»، «اعاتاي اۋىل جاقتا نە جاڭالىق؟!»، «كوكە اۋىلعا قايتايىق»، «شالدىڭ بالاسى» ءتارىزدى ولەڭدەرى ۇلتتىق پوەزياداعى قازاقى مىنەزدى جاڭا قالىپپەن سويلەتكەن تۋىندىلار ساناتىنا جاتادى. اۋىل تىرشىلىگى، اعايىن اراسىنداعى ساعىنىش، قاراپايىم ادامنىڭ جان الەمى پافوسسىز، تابيعي بوياۋمەن ورىلگەن. اسىرەسە تۋعان توپىراققا دەگەن اڭسار مەن اناعا دەگەن ساعىنىش ءار شۋماقتان اڭعارىلادى.
قالامگەردىڭ ليريكالىق توپتامالاردىڭ ىشىندە «اقەركە» جىرلارى شوقتىعى بيىك شىعارما. بۇل ولەڭدەردەگى سەزىم تازالىعى مەن ىشكى دراماتيزم وقىرمانعا جۇماتاي جاقىپباەۆتىڭ «ءلايلاسىن» ەسكە تۇسىرەدى. مۇندا ماحاببات قۇر سەزىم كۇيىندە قالمايدى، اقىننىڭ تاعدىرىمەن، جان كۇيزەلىسىمەن استاسىپ جاتادى.
سانجار سۇلتانعازى پوەزياسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ءتىل ورنەگىندەگى ۇيلەسىم. اقىن قاراپايىم تاقىرىپتىڭ ءوزىن دىبىستىق ۇندەستىكپەن، ىشكى ىرعاقپەن قۇبىلتىپ جەتكىزەدى. ءتىپتى «ناۋرىز» سەكىلدى شاعىن ولەڭدەرىنىڭ وزىندە ءار ءسوز ءوز ورنىن ءدال تاۋىپ، ۇيقاس تابيعي قالىپتا ورىلەدى. بۇل – ولەڭ تەحنيكاسىن جەتىك مەڭگەرگەنى بولار.
نەبارى سەكسەن بەتكە جۋىق جيناقتىڭ سالماعى الدەقايدا اۋىر. سەبەبى مۇندا ءبىر ادامنىڭ عانا مۇڭى جوق. بۇل – ءبۇتىن ءبىر بۋىننىڭ ساعىنىشى، اۋىلدان الىستاعان ۇرپاقتىڭ وكىنىشى، اكە مەن اناعا دەگەن ىڭكارلىك، ۋاقىت الدىنداعى جالعىزدىق. كىتاپتى وقىپ شىققاندا جەكە-جەكە ولەڭ ەمەس، تۇتاس ءبىر پوەمانى وتكەندەي كۇي كەشەسىڭ.
سايتىمىز جاس اقىننىڭ الداعى الار اسۋى بيىك، قالامى قارىمدى بولسىن دەگەن ىزگى نيەتپەن ونىڭ ءبىر توپ ولەڭىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردى.
اعاتاي، اۋىل جاقتا نە جاڭالىق؟!
– اعاتاي، اۋىل جاقتا نە جاڭالىق؟
– ءبارى توزعان، ءالى دە توزارى انىق.
ءالى اۋىلدى كورەسىڭ، كوركەيتەدى
دەگەن مەندىك كوڭىلدە بوز الا ءۇمىت.
اۋىلدا قالعان قايدا،
جەڭگەم دە ءوزى قالانى ارماندايدى، ءا؟
اجەممەن شايدەسپەگەن اجەلەر مەن،
اتاممەن دامدەس بولعان شالدار قايدا؟
قالا مۇنارالى،
كوگىندەگى كوك تۋى – تۇمان ءانى.
كوك تۇتىننەن قاشقاندا، قوڭىر جولدان،
كوك كۇشىگىم قارسى الىپ شىعا ما ءالى؟
ۇنايتىن اۋىلىمنىڭ كەشى ماعان؛
ەركەلەتكەن جالعىزىن ەسىل انام.
ەگىن سالىپ ەنتىككەن ەڭكىش شال مەن
ەمىرەنگەن كەمپىردى ەسىمە الام.
جەل سىبىزعى ويناعان قالقادان كەپ
سارعايتىپ، كۇنى دە وتكەن ارقادان كوپ.
ساعات ساناپ، سان قويدى ساناپ ءجۇر مە،
ساپتامامەن سارى ۇلدار سار تابان بوپ.
– اعاتاي، اۋىل جاقتا نە جاڭالىق؟
– ءبارى توزعان، ءالى دە توزارى انىق.
…سۇيكىمسىز سۇلتان قاپتاپ سان اۋىلعا،
وينامايدى توسىندە قوجا ناعىپ..
كوكە
كوكە، اۋىلعا قايتايىق بيىل ەندى،
بيىل اۋىل قارتتارىن ءجيى كومدى.
سيىر ءولدى، قارا اتىڭ قالىپ قىردا،
ەسكى قوسىڭ وزگەنىڭ ءۇيى بولدى.
ول دا كەتىپ، تاعى دا الماسادى ەل،
تىرشىلىك قوي، قايتەدى، جالعاسادى ول.
سارى ۋايىمعا سالىنباس ەدىم عوي مەن،
ساعىنىشتان وزگەسى قالماسا ەگەر.
ساعىنىشتان وزگەسى بوس وي دەمەك.
بالا شاق تا ايتپادى ەسەيمە دەپ.
قارعىس سىندى قالادان قاجىعاندا،
قارعام-اۋ دەپ قوياتىن شەشەي دە جوق.
قايماق قانداي ءتاتتى ەدى، قاسپاق نەتكەن.
قۇربى ۇيالىپ سۇيدىرمەي قاشپاق بەتتەن.
ويدىم جولعا ءتۇسىپ اپ وراعىتقان،
و، نەعىلعان جۇرەك بۇل تاس بوپ كەتكەن؟
تاس بوپ كەتكەن جۇرەكتى ايا، قۇداي،
قايدا بارسام جانعا مۇڭ تايادى ۇداي.
ءيتسىڭ دەسەم وكپەلەپ قالاسىڭ، راس،
مەن وكپەلەپ كورمەپ مە ەم، ءاي، ءومىر-اي.
اقەركەم
بيىك بولسام، وزىڭمەن بيىكپىن مەن، اقەركەم،
سۇيە الماستاي سەنى ەشكىم – ءسۇيىپپىن مەن، اقەركەم…
بۇرىمىڭمەن وزىڭە باۋراپ الدىڭ، اقەركەم،
قىلىعىڭمەن وزىڭە جاۋلاپ الدىڭ، اقەركەم.
سەنى ماعان ءتاڭىرىم جولىقتىردى، اقەركەم،
ءبارى ايتپەسە، جارىعىم جالىقتىردى، اقەركەم،
تاۋبە دەۋدى تەگىندە ايتا بەردىم، اقەركەم،
سەنى ءسۇيىپ ومىرگە قايتا كەلدىم، اقەركەم.
ءوزىڭ جوقتا سەزىمگە تاپشى بولدىم، اقەركەم.
سەن ارقىلى ءوزىمدى جاقسى كوردىم، اقەركەم.
سەنى ءسۇيۋ باعىما كىرىپ كەتتى، اقەركەم،
سەنى ءسۇيۋ قانىما ءسىڭىپ كەتتى، اقەركەم…
اپا
قارتايماۋىڭ كەرەك، اپا،
سەن ءۇشىن –
قۇدايمەنەن جاساپ كەلەم كەلىسىم…
سەن و باستا قايسار، قاتال، وتكىر ەڭ،
ومىرگە وتكەن وكپەڭ مەنەن وكىنىشىڭ كوپ بىلەم.
ودان قالدى ساعىنىشىڭ سارىسۋداي تۇر ءانى،
ال جۇرەگىڭ قانشاما رەت قايعى جۇتىپ، جىلادى.
تىرشىلىكتە ءتىرى كۇنىڭ – تاۋىپ جۇرگەن تابىسىم…
قارسى الادى قاي كەزدە دە باۋىرساعىڭ، ءبالىشىڭ.
ودان قالدى جان-جاعىڭا كوزىڭدى ىلعي الارتىپ،
وتىراسىڭ ۇنەمى سەن ويماعىڭدى جوعالتىپ.
سيىر ساۋىپ، ءسۇت ءپىسىرىپ، قۇرت تا جايىپ وڭاشا.
كوز جاسىڭدى كورسەتپەيسىڭ بىرەۋ ساعان قاراسا.
اق جۇرەكسىڭ، اقكوڭىلسىڭ، اقپەيىلسىڭ سونشاما،
كورشى كەمپىر كويلەگىڭدى تويعا كيىپ بارسا دا…
قۇيعان، اپا، ءشايىڭ نەگە سونداي ءتاتتى دەسەم مەن،
ۇسىنادى ەكەنسىڭ عوي بار مەيىرىم-كەسەڭمەن.
قارتايماۋىڭ كەرەك، اپا،
سەن ءۇشىن –
قۇدايمەنەن جاساپ كەلەم كەلىسىم…
نان
شارباعىنا كورشىنىڭ ارتىلام كەپ،
ال جەڭگەي نان بەرە مە؟
ول كۇمان بوپ.
…ءبۇتىن نانعا جارىماي قويدىق پا، انا،
كەشكە دەيىن قارىزعا جارتى نان جەپ.
ايتامىن كۇز دەپ سونى،
سول كۇزدىڭ جىبىمەيتىن مۇز بوپ شەرى
«جارتى ناندى قايتار» دەپ جەڭگەي سوسىن،
كەش كىرمەستەن كەلەتىن ىزدەپ سەنى.
قايعىرساڭ جوقتى قايعىر،
توڭازىماي تاڭدار دا اتتى قايبىر.
ورنىنا ەندى ويسىراپ ولقى تۇسكەن،
وسىندايدا كوكەمنىڭ جوقتىعى-اي ءبىر.
…قۋانعاننان ايتىلسىن كۇندە «الاقاي»
قۋانعاننان ايتىلسىن كۇندە «الاقاي»
ءبىر نان ارتىق الامىن بۇگىندەر مەن،
سۇراپ قالسا بەرەم دەپ ءبىر بالاقاي.
شەشەم سولاي ومىرگە وكپەلەدى…
جاعدايىن بار دەمەدى ول، جوق دەمەدى.
نان ىزدەتپەي اناڭا، مەنەن سۇرا،
…مەنىڭ انام نان ىزدەپ كەتكەن ەدى،
سودان سوڭ ورالعان جوق.
اناشىم
ەڭ سوڭعى رەت قۇلاپ، تۇردىڭ، اناشىم،
مەن سورلى بوپ جىلاپ تۇردىم، اناشىم.
نۇر-ءوڭىڭ دە تۇنىق كەتتى، اناشىم،
جۇرەگىڭ دە سۋىپ كەتتى، اناشىم.
اقىلىم دا جوق وزىڭدەي، اناشىم،
جاقىنىم دا جوق وزىڭدەي، اناشىم.
شەرلى كۇنگە ەنتەلەيمىن، اناشىم،
ەندى كىمگە ەركەلەيمىن، اناشىم.
اڭ-تاڭ بولىپ قالىپ ەدىم، اناشىم،
جاۋتاڭ قاعىپ قالىپ ەدىم، اناشىم.
قادىرى نە بۇل بالانىڭ، اناشىم،
قابىرىڭە گۇل قادادىم، اناشىم.
جەر كوكتەدى، ۇعىنبادىم، اناشىم،
سەن كەتكەلى جىلىنبادىم، اناشىم،
نە وتكەن بوپ قالا المادىڭ، اناشىم،
نە كوكتەم بوپ ورالمادىڭ، اناشىم…
اپا، سەن بولماساڭ…
اپا، سەن بولماساڭ:
بار ۋايىمدى باسقا سالار ەدىم عوي،
ماڭدايىمدى تاسقا سوعار ەدىم عوي.
اجارىم دا سارتاپ بولار ەدى عوي،
بازارىم دا تارقاپ قالار ەدى عوي،
جولدارىم دا بىرگە بولماس ەدى عوي،
قورعانىم دا مۇلدە قالماس ەدى عوي.
سۇلۋلىقتى كورمەي كەتەر ەدىم عوي،
جىلۋلىقتى بەرمەي كەتەر ەدىڭ عوي.
ايبىنىم دا شوگىپ قۇلار ەدى عوي،
قايعى-مۇڭ دا ءتونىپ تۇرار ەدى عوي.
كۇلەمىن بە؟ كۇلۋ بولماس ەدى عوي!
جۇرەگىمدە جىلۋ قالماس ەدى عوي.
بولاشاعىم بولەكتەيتىن ەدى عوي.
بالا-شاعىم ول وتپەيتىن ەدى عوي…
جەتىمدەردىڭ كۇيىن كەشەر ەدىم عوي،
جەتىمدەردىڭ ۇيىندە وسەر ەدىم عوي…
جاساندى
جاساندى ءبارى،
جاساندى ءبارى، جاساندى،
جۇرەمىن بۇلاي، كۇلەمىن بۇلاي قاشانعى؟
جاساندىلىقپەن ءتىرىلتتى مارقۇم شەشەمدى،
جاساندىلىقپەن بەينەسى اتامنىڭ جاسالدى.
جاساندى – جۇرەك،
جاساندى – سەزىم،
جاساندى – وي،
قوشتاسىپ كەتكەن قىز وتىر كوزگە جاس الماي.
جادىراپ شىقتى جەڭگەم دە كەشە ءبولىنىپ،
جاساندىلىقسىز تەك ءجۇر ەدى كوپتەن جاسارماي.
جاساندى ۇرپاق جاسالىپ جاتىر ارتىمدا،
جاساندى باتا بەرە مە ەرتەڭ قارتىڭ دا؟!
جاساندى دوسىم جىل ءوتتى ول دا جوعالدى،
جاساندى بولىپ كەتە مە دەيمىن حالقىم دا…
كوزىڭ تالادى جاساندىلىقتى كورىپ-اي،
ءبىر كۇنى ماڭگى قالار ما ەكەن ءولىپ وي…
تاسادا قالعان ماحابباتىم بولاتىن،
تابيعي، تازا، ءموپ-ءمولدىر، تۇنىق ەدى عوي…
***
سەنى ويلاماي كۇنا ويانۋ تاڭەرتەڭ،
سەنسىز جەردە تىرشىلىك جوق قايناعان.
بۇل ماحاببات ءجىپسىز عانا، اقەركەم،
سەنى ماعان، مەنى ساعان بايلاعان.
سەندەي سۇلۋ جوق، تاپپادىم جۇرەگى اق،
ايتپەگەندە تالاي-تالاي قىز كوردىم.
ەكەۋمىزدىڭ باقىتىمىز بىرەۋ-اق
جانە جالقى ارمانىمىز بىزدەردىڭ.
قايعى جاندى قيناپ ابدەن قارىپ تۇر،
شۋاعىڭا بولەپ جىلىت، شىرايلىم.
ءومىرىمدى ءوزىڭ سىندى جارىق قىل،
ساعان تۇسكەن ساۋلەسىمەن قۇدايدىڭ.
ەكەۋمىزدە سەزىم دە بار جاسىرىن،
ءبارى دە ونى ءبىلىپ جۇرگەن بىراق تا.
مەنى ۇناتىپ جول تاپتىڭ با، عاشىعىم،
ال مەن كىردىم سەنى ءسۇيىپ جۇماققا.
****
سەنسىز ءبارى مۇڭعا اينالىپ كەتپەي مە،
سەنسىز كوكتەم كوڭىلىمدە كوكتەي مە.
ماعان، ءسىرا، باقىتتى بوپ كەرەك جوق،
سەن باقىتتى بولساڭ سول دا جەتپەي مە؟!
ەكى ادامعا ءبىر باقىتتى شەكتەي مە،
ءبىر ادامعا ەكى باقىت كوپ دەي مە؟!
ساعان، ءسىرا، مۇڭدانۋعا بولمايدى،
مەن قايعىرسام سونىڭ ءوزى جەتپەي مە؟!
* * *
سەن دۇنيەگە كەلگەن كۇنى
ماعان:
ءبىر ۋاقىت
ءبىر شەرمەن
جايلى دەپ تابىسقان ەكەن.
مەن دۇنيەگە كەلگەن كۇنى
ساعان:
ءبىر باقىت،
ءبىر سورمەن
قايعى بوپ جابىسقان ەكەن…
***
مەنىڭ تاعدىرىم ەكەن شىداي الماعان.
سەنىڭ جاڭبىرىڭ ەكەن جىلاي الماعان.
مەنىڭ جولدارىم ەكەن تىقسىرىپ قالعان.
سەنىڭ قولدارىڭ ەكەن سۇپ-سۋىق بولعان.
سەنىڭ تىلەگىڭ ەكەم ساعىنىپ كۇتكەن،
مەنىڭ جۇرەگىم ەكەن اۋىرىپ بىتكەن.
مەنىڭ ءتاڭىرىم ەكەن تابا الماي قالعان،
سەنىڭ جارىعىڭ ەكەن جانا الماي قالعان.
* * *
ۋاقىتىم دا وزىڭمەن
جايقالادى، اقەركەم،
باقىتىم دا كوزىڭنەن –
بايقالادى، اقەركەم.
كوڭىلىم دە سەنىمەن –
بوسايدى ەكەن، اقەركەم.
ءومىرىم دە سەنىمەن –
جاسايدى ەكەن، اقەركەم.
ىرىسىم دا سەنىمەن،
قوسىلادى، اقەركەم،
تىنىسىم دا سەنىمەن،
اشىلادى، اقەركەم.
قۋانىشىم كوزىڭ مەن،
ەزۋىڭدە، اقەركەم،
جۇبانىشىم وزىڭمەن،
كەزىگۋدە، اقەركەم.
تىلەگىمە شەشىمىڭ،
جات بولعانى-اي، اقەركەم.
جۇرەگىمە ەسىمىڭ،
جاتتالعانى-اي، اقەركەم.
جاستىق
سەنىڭ قانىڭ قۇيىلعانداي قانىما،
مەنىڭ قانىم ۇيىلعانداي قانىڭا،
سەنىڭ جانىڭ ءۇيىر قانداي جانىما،
مەنىڭ باعىم بۇيىرعانداي باعىڭا.
يىقتارىم تىرەيدى ەكەن باسىڭدى،
سۇيىكتى ءانىم توككەنىندە جاسىڭدى.
تاعات قالماي سەن دەپ بارا بەرەمىن،
ساعات بولماي شولدەپ قالا بەرەمىن.
شامام بولسا قۇشاقتايمىن تاس قىلىپ،
ودان قالسا ماحابباتىم اسقىنىپ –
بەلىڭدەگى قولىمدى الدىم مەن بەيباق،
ەرىندەگى ەرىندى العىم كەلمەيدى-اق…
****
سەن مەنىڭ مادەنيەتىمسىڭ:
مازمۇنىم،
قۇرىلىمىم،
ۇعىمىم دا!
سەن مەنىڭ ادەبيەتىمسىڭ:
تراگەديام،
ليريكام،
تۇنىعىم دا!..
شالدىڭ بالاسى
سەنەن دە جاقسى جىگىت جولىقپاي شوڭ ەلدە،
قىز كۇتىپ تۇرسا قايتەر ەڭ وسىلاي ەگەردە؛
قالا.
اسفالت. ۋ-شۋ.
قاپ-قارا يۋبكا. رەستوران.
Iphone-نى قىمبات مەنەن دە.
شالعا ۇقساپ سوسىن تۇرىسىڭ،
جۇرگەنىڭدى، استە قايدان بىلەدى جىر ءۇشىن.
ۆيللاسى نەسى،
كوتتەدجى نەسى ول ايتقان،
اۋىلدا قالعان قوستى ويلاپ كەتەم، قۇرىسىن.
قوسىلماي ەشبىر توبىرعا،
اۋىلعا قايتۋ كەرەك شىعار، ءا، سوڭىندا.
تۇكتى دە ويلاماي كورشىم دە جۇرگەن جوق پا انە،
باسىپ اپ تۇندە قورىلعا.
گالستۋك. پالتو.
كوستيۋم مەن جەيدە شارشاتتى،
اۋىلدىڭ توزعان توڭدارى ابدەن اڭساتتى.
…نەسىنە مەنى سۇيەسىڭ دەيمىن.
مەن دەگەن،
قويشى ءبىر ۇلمىن مالساق-تى.
كورگەنسىڭ، – دەيدى ول، – ۋدى ەمىپ،
تۇرعام جوق جانە سەنەن ءبىر اسقان قۋ كورىپ.
…ەشكىمگە نانباي، اۋىلدى ويلاپ كەلەمىن،
سىرىڭكەم جانباي سۋ بولىپ
* * *
ورالماعان اۋىل مەن دوسىنا ءبىر،
ايتشى، قالقام، ەندى ونىڭ نەسى باۋىر؟
مەن دە سۋىپ بارىنەن ەندىگى كۇن،
تاسباۋىر بوپ بارامىن…
كەشىر، اۋىل…
كۇندەرىمدى ساعىندىم كۇرەڭ تابان،
اق ساۋساق بوپ ونسىز دا كۇنەلتە الام.
بەس ءجۇز بالا كىرەتىن – ءبىر مەكتەبىم،
مىڭ جۇرەككە جۇرەتىن – ءبىر ەمحانام.
كوڭىل دەيتىن كىشكەنتاي بولا وسىعان،
جۇرت ەدى عوي بارىنە جانى اشىعان.
«ءبىر اۋىلعا جۇرەتىن ءبىر مەكەنجاي،
ءبىر ءنان توبەت ۇرەتىن قوراسىنان.»
اجەلەرىم جينالسا ءان قىزاتىن،
كەشكە قالسا
ال شىرقىن مال بۇزاتىن.
ون ءۇي بولىپ كورشىنىڭ سۇراپ العان،
قوي كەزەككە مىنەتىن جالعىز اتىن.
ءبىر اۋىلداس كەلەتىن ەگىن سالىپ،
ءبىر بيەنى بەرەتىن كەلىن ساۋىپ.
ءبىر اۋىلداس تراكتور ىزدەگەندە،
ءبىر اۋىلداس جۇگىرگەن ءشوبىن شاۋىپ.
قاجەت انداس،
«Q-Andas» اقپارات اگەنتتىگى.
